9. Муталипова Ойша БК-2-23 Башталгыч класстын окуучуларынын эс тутумунун айрым өзгөчөлүктөрү

УДК 159.9

Башталгыч класстын окуучуларынын эс тутумунун айрым өзгөчөлүктөрү.

Муталибова Ойша студент, гр. БК-2-23,

Нурдинов Болот Жолболдуевич, педагог-психолог, Ош технологиялык университетинин Эл аралык Өзгөн технология жана билим берүү институтунун ПТИ кафедрасынын доценти им. Академик Б. Мурзуибраимова

Өзгөн ш. Кыргызтан

Аннотация: Бул докладда башталгыч класстын окуучуларынын эс тутумунун айрым өзгөчөлүктөрү каралат. Башталгыч мектеп курагындагы балдардын кыска мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү эс тутумунун өнүгүүсү, билимди сактоо жана кайра эске түшүрүү жөндөмдүүлүгү, ошондой эле бул процесстерге таасир этүүчү факторлор баяндалат. Эс тутумду өнүктүрүү үчүн колдонулуучу педагогикалык ыкмалар жана оюн элементтеринин ролу тууралуу маалымат берилет. Докладда практикалык сунуштар жана мисалдар менен коштолгон илимий негизделген маалыматтар камтылган.

Негизги сөздөр: эс тутум, башталгыч класстын окуучулары, кыска мөөнөттүү эс, узак мөөнөттүү эс, ой жүгүртүү, окутуу, дидактикалык ыкмалар, психологиялык өзгөчөлүктөр, педагогика, билим берүү.

Эс тутум — бул адамдын тажрыйбасын сактап, кайра эске түшүрүү жөндөмдүүлүгү. Ал ар бир адамдын окуу процесси жана интеллектуалдык өнүгүүсү үчүн негизги роль ойнойт. Башталгыч класстын окуучулары билим алуунун негиздерин үйрөнүп жаткан учурда, алардын эс тутумунун өзгөчөлүктөрүн түшүнүү мугалимдер жана ата-энелер үчүн өтө маанилүү.

1.Эс тутумдун негизги түрлөрү.

1.Сенсордук эс тутум – бул өтө кыска убакытка (бир нече миллисекунддан секундга чейин) сезим аркылуу алынган маалыматтарды кармап турган эс. Мисалы, тактадагы жазууну көз менен көрүү, үн угуу ж.б.

2.Кыска мөөнөттүү эс (жана жумушчу эс) – бул маалыматты 15–30 секунд аралыгында сактап турат. Бул этапта бала айрым тапшырмаларды убактылуу эстеп, аткара алат. Мисалы, мугалим берген көрсөтмөлөрдү аткаруу.

3. Узак мөөнөттүү эс – маалыматты узак убакытка сактоо мүмкүнчүлүгүн берет. Башталгыч класстын окуучуларында бул эс акырындык менен өнүгөт. Бул этапта маалымат кат-кат кайталанганда же логикалык байланыштар түзүлгөндө сакталат.

2.Башталгыч курактагы эс тутумдун өзгөчөлүктөрү.

Балдардын көбү механикалык эстөөгө жакын – жаттоо, ырларды, эреже же сандарды кайталап эстеп калуу.

Логикалык эстеп калуу курак өткөн сайын өнүгөт. Мугалимдер балдардын маалыматы түшүнүп эстеп калышына көмөктөшүшү керек.

Балдар жандуу, сүрөттүү материалды жакшы эстешет – визуалдык образдар, оюндар жана жомоктор эстеп калууга жардам берет.

Эс тутум эмоционалдык абалга байланыштуу. Бала кызыккан, кубанган учурларды жакшы эстеп калат.

3.Эс тутумга таасир этүүчү негизги факторлор.

Кызыгуунун даражасы: кызыктуу сабактар жакшы эстелет.

Окуу чөйрөсү: таза, тынч, тартиптүү чөйрө маалыматты жакшы кабыл алууга жардам берет.

Эмоционалдык абал: стресстен алыс, позитивдүү маанай – жакшы эстеп калууга өбөлгө болот.

Физикалык абал: жетиштүү уйку, туура тамактануу, кыймылдуу жашоо мээ ишине оң таасир этет.

4.Эс тутумду өнүктүрүү боюнча педагогикалык сунуштар.

Оюн ыкмалары: пазлдар, эсте калуучу оюндар (мисалы, “Эсиңде барбы?”, “Жуп изде”) балдардын эсин активдештирет.

Сүрөт жана визуалдык окутуу: сүрөттөрдү, схемаларды, карталарды колдонуу – эстеп калууну жеңилдетет.

Повтор (кайталоо): маалыматты үзгүлтүксүз кайталоо – узак мөөнөттүү эстеп калууга өбөлгө болот.

Ассоциациялар түзүү: жаңы маалыматты мурунку маалымат менен байланыштыруу.

Жомок жана окуялар аркылуу окутуу: окуя формасында берилген маалыматтар балага кызыктуу жана эстеп калууга жеңил болот.

Жыйынтык.Башталгыч класстын окуучуларынын эс тутуму өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Бул куракта алардын мээсинде маалыматтарды сактоо жана кайра колдонуу жөндөмү жаңыдан өнүгүп жаткандыктан, туура окутуу ыкмалары, эмоционалдык колдоо жана практикалык көнүгүүлөр эс тутумду жакшы өнүктүрөт. Мугалим менен ата-эне тыгыз кызматташып, баланын жеке өзгөчөлүктөрүнө көңүл бурса, билим берүү процесси натыйжалуу жана жемиштүү болот.

Адабияттар:

1.Выготский Л.С. «Мышление и речь». – Москва: Педагогика, 1982.

2.Эльконин Д.Б. «Психология обучения младших школьников». – Москва: Просвещение, 1974.

3.Бабаева Ж.И., Волосовец О.Н. «Психология развития и возрастная психология». – Москва: Академия, 2010.

4.Жумагулов С. «Билим берүү психологиясы». – Бишкек: КР УИА басмасы, 2015.

4.Мамытов Т. «Башталгыч класстын дидактикасы». – Бишкек: Мектеп, 2018.

5.Рубинштейн С.Л. «Основы общей психологии». – Санкт-Петербург: Питер, 2000.

6.Монтессори М. «Помоги мне это сделать самому». – Москва: Карапуз, 2011.

7.Кыргыз билим берүү академиясынын «Башталгыч мектеп психологиясы жана педагогикасы» окуу колдонмосу. – Бишкек, 2020.

8.Назарова Н.Ф. «Психология младшего школьника». – Москва: Владос, 2002.