Аат тыл морполуогуйалыы бэлиэтэ

Тиэмэ: Аат тыл морполуогуйалыы бэлиэтэ

Таңан оңордо: С.И.Алексеев аатынан Дьиикимдэ сүрүн оскуолатын учуутала Сабычикова Л.А.

Сорудах: Сир-дойду, эр дьон араспаанньатыгар, -ск бүтүүлээх куорат аатыгар -ай, -эй сыћыарыыны эбэн таба суруй

Дьокууск...

Ивановск… уобалас, Нов… Гвинея

Курск…

Ойуунуск…

Минск…

Пекарск…

Омск…

Горьк… Чернышевск....

Ленск…

Московск… уобалас

Охотск…муора

Аат тыл морполуогуйалыы бэлиэтэ

Арааhа

Анал

Уопсай

Суолтата

Барамай

Ѳ йд ѳ б ү л

Ахсаана

Элбэх

Биир

Тардыы халыыба

Биир ахсаан

Элбэх ахсаана

1 сирэй Мин

1 сирэй Биhиги

2 сирэй Эн

2 сирэй Эhиги

3 сирэй Кини

3 сирэй Кинилэр

Төрүт

Араарыы

Ким? Туох?

Кимнэ? Туохта?

Сыһыарыы

-

Кимиэхэ? Туохха?

Тыы

-та , -а

Туохтуу

Таһаарыы

Тыы+та

-ӄа

Кими? Тугу?

Туттуу

Кимтэн? Туохтан?

Тыы+га

-ы(-ны)

Холбуу

Киминэн? Тугунан?

Тыы+ны

- ттан,(-тан)

Тэӊнии

Кимниин? Туохтуун

Тыы+ттан

-нан, -ынан

Кимнээӄэр? Туохтааӄар

Тыы+нан

-лыын

(-тыын,-ныын,

Тыы+лыын

-тааӄар

(-нааӄар,-дааӄар -лаа5ар)

Тыы+тааӄар

-дыын)

Анал аат барыта улахан буукубаттан суруллар

1. Биир тыллаах анал аат, холобур: Ньургуйаана, Күндэ, Хачыгыр, Өрүөстээх, Моойторук, Дьокуускай, Бүлүү (өрүс, куорат), Холбос, «Төлкө» (арамаан).

2. Хас да тыллаах анал аат бастакы уонна сүрүн. суолталаах тыла улахан буукубаттан суруллар, холобур: Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукатын академията «Ийэ тыл» түмсүү, «Саха кэскилэ» хамсааһын, «Билии» уопсастыба, Төрөөбүт тыл күнэ, «Азия оӄолоро» оонньуу, Аан дойду дьахталларын күнэ, Аӄа дойду Улуу сэриитэ, Ил Түмэн, Арассыыйа Үрдуку суута, «Аӄа дойду сэриитин 1 истиэ-пэннээх» уордьана, «Бочуот Знага» yордьан. 

3. Сир-дойду икки тыллаах сахальы анал ааттара дэпиинэ суох иккиэн улахан буукубаттан суруллаллар, холобур: Yөhэ Бүлүү, Ытык Күөл, Улуу Сыћыы, Тулагы Киллэм, Эбээн Бытантай, Сылгы Ыытар, Тойон Уйалаах.

Киһи толору аата бүтүннүү улахан буукубаттан саӄаланар: Майаӄатта Бэрт Хара, Эллэй Боотур, Слепцов Пётр Алексеевич, Эрилик Эристиин, Сиэн Чолбодук, Алаас От.

Аат тыл саӊарар саӊаӄа, тиэкискэ киэӊник туттуллар. Сиинтэксистии оруола дэгиттэр: этии ханнык баӄарар чилиэнэ, бастатан туран, туһаан буолар, холобур:

Туһаан.

Кэпсиирэ..

• Арамааскы маны барытын сөбүлүүр.

Ким сөбүлүүр?- Арамааскы.

• Сөдүөччүйэ Микиилиин омоох суол устун суксуруһа хааман истилэр.

Кимнээх хааман истилэр? — Сөдүөччүйэ Микиитэлиин

• Ийэм — эмчит.

Ийэм кимий? - эмчит .

• Биһиги кыћамньылааҳ үөрэнээччилэрбит.

Биђиги кимнээхтэрбитий?- кыћамньылаах үөрэнээччилэрбит.

• Үчүгэй майгыӊ –көтөр кынатыӊ.

Майгыӊ тугуй? -көтөр кынатыӊ

Сиһилии.

Толоруу

• Баай кићи тұүн сүгүн утуйбат.

Хаһан, хайдах утуйбат?- түүн, сүгүн.

Хaaһылаан баран хайаӄы харыстаммат.

Тугу харыстаммат? – хайаӄы.

• Ойуун ыалытан төһө эмэ сылгыны, ынаӄы үөрүнэн үүрдэрэр.

Хантан, хайдах үүрдэрэр? - ыалыттан, үөрүнэн.

Ойуурдаах саһыл -кутуругунан, оонньуур, дьонноох кићи ҫототунан оонньуур.

Тугунан оонньуур? -сототунан.

Быһаарыы

Көмүс чаһы утуйдаӄына, алтан чаһы барар үһү. Ханнык чаһы? -көмүс, алтан.

О ҕ онньот тор –уопсай, кимнээх?, барамай, элбэх, т ѳ р ү т т ү h.

Ойбонугар- уопсай, туохха?, ѳ йд ѳ б ү л, биир, сыhыарыы т ү h,

Буур5а-уопсай, туох? Ѳ йд ѳ б ү л, биир ахс, т ѳ р ү т т ү h.

Эрчимэн Бэргэнтэн-анал, кимтэн?, барамай, таh туh,биир

Аат тыллар ханнык этии чилиэнэ буолбуттарый?

• Дьиэ ҕ э о ҕ о ытыыр
• Тыл тыалга быраҕыллыбат.
• Ойуурга бэргэhэлэр уонна үтүлүктэр ойуоккалаһаллар үһү.
• Таӊас абыраӄы таптыыр.
• Мин манна саӊа тахса сылдьар киһибин.
• Тимир күүдээх кутуругунан суруйар үһү.
• Микиитэ Ѳлѳксѳйдүүн аан маңнай кѳрсүhүүлэрэ итинник.
• Эн бастыӊ хайыһардьыккын.
• Халлаантан ас түһүө диэмэ.
• Мотуок сабы муннунан субуйар баар үһү.

Аат тыллар ханнык этии чилиэнэ буолбуттарый?

• Дьиэ ҕ э о ҕ о ытыыр
• Тыл тыалга быраҕыллыбат.
• Ойуурга бэргэhэлэр уонна үтүлүктэр ойуоккалаһаллар үһү.
• Таӊас абыраӄы таптыыр.
• Мин манна саӊа тахса сылдьар киһибин.
• Тимир күүдээх кутуругунан суруйар үһү.
• Микиитэ Ѳлѳксѳйдүү н аан маңнай кѳрсүhүүлэрэ итинник.
• Эн бастыӊ хайыһардьыккын.
• Халлаантан ас түһүө диэмэ.
• Мотуок сабы муннунан субуйар баар үһү.

Сорудах: Анал ааты бөлөӄүнэн наардаа

Киһи аата

Кыыллар ааттара

Хаһыат, кинигэ, сурунаал

Тэрилтэ, тэриллии

Сир-дойду

Наӄараадалар

Ньургуйаана, Дьөгүөр оӄонньор, Хачыгыр, Омоӄой Баай, Суорун Омоллоон, Тыгын Дархан, Васильева Айталина Егоровна, Моойторук, Эриэчикэй, Бүлүү өрүс, Чуумпу акыйаан, "Кэскил" хаһыат, «Чолбон", Дьокуускай , Тыымпы күөл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэӄин министиэристибэтэ, "Саха кэскилэ" хамсааһын, Кыһыл болуоссат, Саӊа дьыл, Аӊа дойду Улуу сэриитэ, "Сааскы кэм" арааман, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Америка Холбоһуктаах Штаттара, Эйэ Бүтүн Аан дойдутааӄы Сэбиэтэ, Ил Түмэн, Арассыыйа Үрдүкү Сууга, Кыһыл Сулус уордьан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ; Орто Халыма, Yөһээ Бүлүү, Ытык Күөл, Мэӊэ Хаӊалас, Уус Алдан, Түбэй Дьаархан, Тулагы Киллэм, Эбээн Бытантай

Сорудах: тыллары барамай уонна өйдөбүл диэӊӊэ араар. Билбэт тылгар төрөппүтү көмөлөһүннэр.

Барамай

Өйдөбүл

Сурук, бырдах,

Салгын

Сурук, салгын, бырдах, сиик, моонньоӄон, туман, чааскы, буурӄа, куруӊ, тииӊ, дьол, сэбирдэх, таммах, хаһыӊ, дьэдьэн, үүт, үрэх, кумах, чаӄылӄан, этиӊ, сэргэ, чабычах, өтөх