Ачух тарс _ Ст1ал Сулейман_

МКОУ «ОРУЖБИНСКАЯ СОШ»

« ГЪвеч!и халкьдин

Ч!ехи шаир »

 темадиз талукь яз гьазурнавай

ачух тарсунин план – конспект

9 класс

Гьазурайди : лезги ч1аланни

литературадин муаллим

Самурханова Э.М.

2024й

Тарсунин план:

1.Шаирдин шикилрин презентация.

2. Муаллимдин сифте гаф. Гьахьун

3. Шаирдин уьмуьрдикай ихтилат

4.Шикилрин куьмекдалди гьазурнавай видеоролик.

5. Шаирдин шиирин к!ват!ал (хуралай лугьун) .

7. Ял ядай декьикьа . Мани «Шаир Сулейман».

8. Ц1ийи тарс. Шиир « Фекьияр».

6. К1валин к1валах гун.

Тарсунин мурад-метлеб:

1) Дагъустандин советрин девирдин диб эцигай ч1ехи шаир Ст1ал Сулейман хайидалай инихъ 155 йис тамам хьун фикирда кьуна, адакай рик1ел хкунар;

2) « Фекьияр» шиир устаддаказ к1елун ва ахтармишун;

3) аялриз шаирдин уьмуьрдикайни яратмишунрикай авай чирвилер гегьеншарун;

4) хайи ватандал ,шаирдин эдебиятдал дамахдай гьиссер кутун.

Тарсунин тадаракар:

шаирдин уьмуьрдиз талукь цлан газетар, портретар, плакатар, «Самур», «Кард» журналар, интерактивная доска, С. Сулейман к1валахиз фейи чкайрин карта, мел, шаирдин шииррин

к/ват/алрин ктабар, гафарган.

Тарсунин финиф

1. Тарс тешкилун

эпиграф

Дуьнья я им – инсанар къвез - хъфидай,

Вахт атайла , к1анзни – дак1анз рекьидай.

Вун рекьидач, вун виридаз рагъ жеда,

Вун гьамиша халкьдин рик1е сагъ жеда.

( Имам Музамудинович Яралиев.)

Муаллимдин гаф:

- Квез виридаз и ч!аван хийирар хьурай, гьуьрметлу балаяр ва атанвай мугьманар . Играмибур, заз чиз,квез виридаз чизва алай 2024-йис чи республикадин кьил тир ,президентди, яни Сергей Меликова лагьанвай хьи, Дагъустандин халкьдин ч!ехи шаир Ст!ал Сулейманаз бахшнава. И кар себеб яз шаир дидедиз хьайидалай инихъ 155-йис тамам жезва. Гьаниз килигна , чун къенин ачух тарсуна гьа шаирдикай рахада.Куьн гъавурда акьунани, балаяр?

Аялар: -Акьуна. Дагъустандин халкьдин ч1ехи шаир Ст1ал Сулейманакай.

Муаллимдин гаф:

-  Къенин тарс чна хайи чIал, хайи чил вири дуьньядиз машгьур авур чи чIехи шаир СтIал Сулейманаз бахшзава. Ц1инин, 2024 - йис СтIал Сулейман дидедиз хьайидалай инихъ 155-йис тамам хьуниз бахш авун къейднава. Къенин ачух тарсни заз шаирдин юбилейдиз бахш ийиз к1анзава.

- Гьелбетда, балаяр, С.Сулейманан уьмуьрдин рехъ ва яратмишунар квез гьеле гъвеч1и классрилай таниш я. Къенин эдебиятдин тарсуна чна а чирвилер генани дериндай ахтармиш хъийида.

2.Шаирдин уьмуьрдикай ихтилат

Вед.1. :

-Дагъустандин советрин литературадин диб эцигай лезгийрин т/вар-ван авай ,зурба шаир ва ватанперес Ст/ал Сулейман 1869-йисан 18-майдиз виликан Куьре магьалдин (гилан Ст/ал Сулейман райондин)

Агъа Ст/алрин хуьре кесиб лежбердин хизанда дидедиз хьана.

Ст1ал Сулейман аялзамаз етим хьана. Ам гьеле дуьньядиз къведалди бубади адан диде са себебни авачиз рахкурна.

Слайд 1.

- Балаяр! Квез чидани, вучиз шаирдиз Ст1ал Сулейман лугьузват1а?

Вед.2. :Ст1ал адан лак1аб тир.( Псевдоним.) Вири шаирри , художникри хьиз чпи – чпиз къачунвай. Адан халисан фамилия Гасанбеков я. Вичин ери Ст1алрилай хьуниз килигна , ада вичиз Ст1ал Сулейман т1вар къачуна.

Шаирди вичикай кхьей гьикая « Жувакай ихтилат» чаз виридаз таниш я. Гьик1 ам халудин тевледа ханат1а ва дидед нек1един дадни акун тавуна , иски пекерик кутуна бубадин рак1арихъ гадарнат1а. Адан бубади авур к1валах мукьва – кьилийриз гзаф залан хьанай.

Вичиз бегьемдиз аялвал такур Сулеймана 13-йис хьайидалай кьулухъ

кьве гъилелди са кап фу къазанмишиз башламишна.

Ада батрак яз Дербентда, фялевиле Генжеда, Самарканда ва Бакудани

нафт/адин мяденрал к/валахнай.

Слайд:

Вед. 1:

Къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана ,

к/вал кутуна , лежбервал ийиз, хизан хвена.

Революциядин ва граждан дяведин йисара Ст/ал Сулейман киснач, ада 1917 -йисан революция ,пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулнай.

Дагъустанда Советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз С. Сулеймана ц/ийи уьмуьр туьк/уьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна.

Гьеле аял ч/авуз шиирар туьк/уьрунал рик/ алаз хьайи Сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин ч/алар туьк/уьрна.

Шиир « Судуяр»

Чешне яз революциядиядилай вилик Сулеймана туьк/уьрай эсерар кьве чкадал пай жезва: Октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур

(Кавхадиз, Судуяр, Фекьияр, Девлетлуяр ва чиновникар ва мсб.);

Советрин девирда теснифайбур ( Октябрдин инкъилабдиз,Рушариз , Яру аскер, Колхозчи паб Инжиханаз, Большевик я чи вац/ун т/вар, Жегьил шаирриз , Чи къуват ва мсб.)

Вед. 2.:

Адан эсерра , иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурук, хци сатира

квайди я: зариди вичиз акур гьахъ авачир , инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар , амалар ва хесетар негьзава.

Слайд

Ст/ал Сулейман Ленинан ордендиз ва « Дагъустандин халкьдин зари»

т/варц/из лайихлу хьана . Адан гуьзел эсерар -жавагьирар Дагъустандин халкьарин урус ва маса ч/алариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава. Абур милли мектебра , училищейра институтра ва университетра чирзава.

Сулеймана туьк/уьрай лезги ва Дагъустандин литератураяр вилик финиз ч/ехи таъсир авуна . Абур Гь. Гьаджибекова , А. Агъаева ,Н. Къа-

пиевади, Гь. Гьашарова, Гь. Гьамзатова, Р. Кельбеханова., Ф. Нагъиева вам аса алимри ахтармишна. Ч/ехи зари 1934- йисалай СССР-дин

писателрин союздин член тир.

Ст/ал Сулейман, ада вичин са шиирда къейд авурвал, к/ел-кхьин чин

тийиз гьар са кардикай уях тир . Дуьз я ,ХХ асирдин Гомераз к/ел-кхьин чидачир, амма ам савад авачир тир лугьуз жедач. Шаирди неинки уьмуьрдин университет акьалт/арна,адаз неинки лезги фольклордин ,

Кьуьчхуьр Саидан , Етим Эминан произведенияр хуралай чидай , гьак/-

Ни Низамидин , Хафизан ,Саадидин , Навоидин ва гуьгъуьнилай Пушкинан, Лермонтова туьк/уьрай эсеррикай хабар авай. Им са шакни алачиз, ч/ехи культура я.

Шаирдикай мани: «ШАИР СУЛЕЙМАН »-тамамарда рушарин дестеди.

Вед 1

- Аялар, адан уьмуьр рик1ел хкайла ,чаз мад сеферда субут жезва шаирдин уьмуьр гзаф четинди хьанвайди. Ихьтин арада, мисал яз, бахтуни чин ганач лугьуда. Эхь , ам бахтуни чин тагай ксарикай сад тир. Гьа ик1 ам халкьди хвена , халкьдин арада ч1ехи хьана. Адаз халкьдикай гзаф куьмек хьана. Адаз уьмуьрдин дад халкьдин арада акуна.

- К1елиз чидач , кхьиз чидач а касдиз, т1вар машгьур я адан вири дуьньядиз лугьузва шаирдикай. Ик1 хьайила чаз ада кхьизвай ч1аларикай гьик1 хабар хьана?

Слайд

- Шаирди вичин ч1алар халкьдин арада т1уьк1уьрзавай. Абур сивяй- сивиз чк1извай. Дустар санал ацукьай вахтунда адаз абуру чи кавхадикай туьк1уьра , ахпа са яхц1ур мад жагъурда чна ваз лугьудай. Гьа ик1 ам яваш- яваш ц1ийи кеспидин дадуна гьатна ва халкьдин арада еке гьуьрмет къазанмишна. Гьелбетда, и кар ханлариз , беглериз хуш тушир. Вучиз лагьайт1а , Сулеймана абурун гьахъсузвилерикай, зулумрикай кхьизвай. Абур негьзавай , абуруз акси экъеч1завай.

- 68 йисан яшда аваз адаз тек са гаф кхьиз чир хьанай , вичин т1вар Сулейман.

- Ада шиирар туьк1уьриз гьи йисалай башламишнай?

Аялар - Шиирар туьк1уьриз ада 1900 – йисара башламишна.

« Фекьияр»

За лугьун квез квек квай хесет,

Гъавурда куьн гьат , фекьияр.

К1ант1а куьне ая гуьзет,

Лап иер дикъет, фекьияр.

Зирек халкьар я куьн гатуз ,

Техил хкведайла гъутуз.

К1ват1из ам ич1ириз к1ат1уз,

Т1алабиз закат , фекьияр.

Муаллим:

- И шиирда шаирди вуч лугьузва?

13 ученик:

- И шиирда шаирди фекьийрин амалдарвал, пехилвал, темягькарвал, инсафсузвал винел акъудзава.

Муаллим:

- Баркалла! Аялар, мад гьихьтин шиирар чида квез Ст1ал Сулейманан?

14 ученик:

« Девлетлуяр, чиновникар»

Я стхаяр, пул авайдаз …

Начальник уртах хьана хьи.

Вичиз девлет бул авайдаз,

Кесибар алчах хьана хьи.

Инсаф ая вуна залум,

Кесибариз гумир т1ун рум.

Иеси кьей «добрым утром»,

Халкьдиз вакай мах хьана хьи.

Муаллим:

- Вуч лугьузва шаирди и шиирда?

Аялрин жаваб:- И шиирда Сулеймана девлетлуяр, иллаки чиновникар тахсиркарзава. Ам лезгийри урус ч1алай гафар къачуниз акси тушир, амма лезги ч1ал чиз-чиз , урус ч1ал течидай лезгидихъ галаз урус ч1алал рахадайбуруз акси тир.

Слайд

Муаллим:

- Мад ни лугьуда , аялар ?

« Судуяр»

Авач кьван куь чанда инсаф,

Са зерре мирвет судуяр.

Гьич кьабулич кесибдин гаф,

Тагайт1а ришвет , судуяр.

Сят к1уьда куьн жеда судда,

Иблисди куьн твада худда.

Гьахъ гвай кесиб куьне куда,

Тагайт1а къимет, судуяр.

Муаллим:

Вуч лугьузва судуйрикай шаирди…

- Ада вучиз абур беябурзавай? Гьакъикъат гьихьтинди ят1а чидани ваз?

Аялрин жаваб:

- Гьакъикъат ихьтинди тир. Садра Сулейманан къунши са тахсирни авачиз суддик акатна. Судья Мирземет лугьудай кас яз ада кесибдивай ришвет тlалабна. Гайитlа динж тун хиве
кьуна. Еке баладилай гъвечlи бала хъсан я лагьана, идани ришвет гана. Суд жедайла, Мирземета и кас тахсирлу авуна. Къал кваз кlвачел къарагъай фукъарадиз ада хъел кваз лагьаналдай «Нагагь тахсир квачиртlа, ада и ришвет гъидачир». И ягьсузвиликай ван хьайила, Сулейманан кьарай атlана. Гьа и кар себеб яз ада вири жемятдиз малум тир «Судуяр» тlвар алай шиир туькlуьрна.

- Ст1ал Сулейманан яратмишунрин тема гегьенш я. Ада инсанрин нукьсанрикай, зегьметчи халкьдикай, ватандикай, насигьат гудайбур , социализмадкай ва масабур туьк1уьрнава.

- Адан яратмишунриз урусрин писатель М. Горькийди еке къимет гана.

- 1934 - йисуз Вирисоюздин советрин писателрин 1-съезддал

М. Горькийди шаирдиз «XX-асирдин Гомер» лагьай т1вар гана.

Ада лагьана:

«Ашукь Ст1ал Сулеймана, заз чизва, са заз ваъ, амайбурузни, лап гьейран ийидай  гьайбатлу эсер авуна. А к1ел- кхьин тийижир, амма акьуллу кьуьзуь касди президиумда ацукьна, вичин шиирар туьк1уьриз, гьик1 куш - куш ийизвайт1а, заз акуна. Ахпа ада, абур гьейран жедай тегьерда гуьзелдиз к1елнай. Сулейман хьтин жавагьирар, яратмишиз бажарагълувал авай инсанар куьне хуьх!»

- Аялар, мумкин я инал заз суал атун, Гомер вуч кас тир ?  СтІал Сулейман Гомерахъ гекъигунихъ вуч метлеб авай лагьана?

- Къадим Грецияда, саки кьве агъзурни вад виш йисан вилик, вич бедендай буьркьуьди яз дидедиз хьанвай, амма гьа кар себеб яз кІел-кхьин авачир Гомер тІвар алай бажарагълу шаир хьана. И шаирди инсаниятдиз къадим девирдин вакъиайрикай тесниф авур зурба кьве поэма туна: Сад «Илиада» муькуьдини «Одиссея» я.

 Максим Горькийди, СтІал Сулейман Гомеран дережа авай шаир тирди тестикь авуна. Ада вич и ч1ехи т1варц1из вафалу тирди тестикьарна.

Слайд

- Сулеймана вичин девирдин уьмуьрдани лап хъсандиз иштиракна. Ам жуьреба- жуьре мярекатра рахадай, жегьил шаирриз куьмекар гудай, хуьруьн жемятдиз дуьз рехъ къалурдай.

- Инал заз куь фикирдиз чи Дагъустандин халкьдин ч1ехи шаир Расул Гамзатован гафар гъизва.

_ Гьа ик1 чи ч1ехи шаирдиз т1вар – ван авай инсанри гзаф мисалар кхьенва.

- 1937 – йисуз ам Верховный Советдин депутатвиле хьана.

- Гьайиф хьи, чи ч1ехи шаир Верховный Советдин депутатвиле кандидат яз къалурна, сечкияр жедалди, 1937- йисан 23 - ноябрдиз ам кечмиш хьана

Агъаст1алрин хуьре адан т1варц1ихъ музей- к1вал ава.

Ам хуьруьз хтайла вичин юлдашдихъ галаз эцигай к1вал тир.

Алай вахтунда анихъ адан хтул Лидия Стальская гелкъвезва. Музейдихъ са гъвеч1и , гьар жуьредин емишар авай сални гала.

Гьар йисуз а музейдин гьаятда чаз Ст1ал Сулейманан шиирррин конкурсар кьиле физва, аялар музейдихъ танишариз гъизва.

Кьасумхуьрел адан т1варунихъ са гъвеч1и парк ва адан гуьмбет ава.

Адан т1вар гьар хуьре куьчейриз ганва.

Муаллим:

- Дербент шегьерда Дагъустандин лезги театрдал адан т1вар ала.

Махачкала шегьерда адан т1вар алай паркни ава гуьмбетни.

Кизилюртовский районда адан т1варунихъ гьам хуьр Стальское, гьам общеобразовательная школа, гьам школа гимназия, гьеле амбулаторная больницани ава адан т1варунихъ.

- Гьак1ни , Словакиядин Комарно лугьудай шегьерда кьурай шейэр тухудай гими « Сухогрузный теплоход» Сулейманан т1вар ганва.

Гьак1ни лезги халкьдин шаирдикай азербайжандин «Бакинский киностудияди» 1957-й. «Так рождается песня» яни «Ик1 мани арадал къвезва» т1вар алаз худ.фильм акъатна . Ст1ал Сулейманан рольда Россиядин актер Константин Гаврилович Сланов къугъвана.

- Гьелбетда, аялар, Ст1ал Сулейманакай чавай са тарсуна рахана куьтягьиз жедач. Адан бажарагъ еке я. Девир дегиш хьунихъ галаз т1уьк1уьрнавай маналу шиирар мадни гзаф ава. Абурухъ галаз куь ч1ехи классра таниш жеда.