Ачык тарбиялык саат

Сабактын темасы: Чыңгыз Айтматов-ааламдын акылман сүрөткери

Сабактын максаты:

Билим берүүчүлүк

Өнүктүрүүчүлүк

Окуучуларга кыргыз элинин чыгаан уулу, дγйнө жүзγнө аттын кашкасындай таанымал болгон кыргызды кыргыз кылып тааныткан, биздин сыймыгыбыз болгон жазуучубуз Ч.Айтматов жөнүндө кеңири түшүнүк алышат.

Тарбия берүүчүлүк

Ой жүгүртөт, баяндап айтат, сөз байлыгы өсөт. Окуучулардын дүйнө таануусун, сүйлөө көндүмдөрүн калыптанат.

Мекенин сүйүүгө, патриоттуулукка, намыскөйлүүлүккө үйрөнүшөт. Өз элинин улуу инсандарынын өмүрүнө, чыгармачылык ишмердүүлүгүнө шыктануу сезимин ойготот.

Көрсөкүчтөрү

Сабак максатына жетет, эгерде:

- Окуучуларга кыргыз элинин чыгаан уулу, дүйнө жүзүнө аттын кашкасындай таанымал болгон кыргызды кыргыз кылып тааныткан, биздин сыймыгыбыз болгон жазуучубуз Ч.Айтматов жөнүндө кеңири түшүнүк алышса.

Сабак максатына жетет, эгерде:

-Өз эл жеринин тарыхын, ата бабадан калган мурастарын, эл сыймыктанган инсандарды билишсе.

Сабак максатына жетет, эгерде:

- Өз элинин улуу инсандарынын өмүрүнө, чыгармачылык ишмердүүлүгүнө шыктануу сезимин ойгонсо.

-Мекенди сүйүүгө, кадырлоого үйрөнсө,

-ынтымактуу болуп, бири-бирине сылык мамиле жасаса.

Сабактын усулу: Интерактивдүү усул . Сабактар аралык байланыш: адабият, тарых

Сабактын жабдылышы: ырлар, сүрөттөр, батман, слайд шоу, буклеттер.

Сабактын жүрүшү: Уюштуруу ( Жагымдуу маанай) Буклеттер менен тааныштыруу,өмүр баяны, чыгармалары, Ч.Айтматовго арналган ырлар, газеталар. Үйгө тапшырма берүү.

Түбөлүккө жашай бер, Чыңгыз ага! Кыял жетпес кең Ааламдын чегинде, Ким тең келет, айткыла бул Генийге? Не болсо да Айтматовдой талантты, Ыраазымын бизге берген Теңирге.

Ким кетти? Өңгө гө катардагы кыргыз кетти,  Кыргыздын чыгаан уулу Чыңгыз кетти. Ааламга кыргыз деп нурун чачкан, Асмандан орду толгус жылдыз кетти. Кыргыздын мандайынан жарык кетти, Жазылбай дагы далай тарых кетти. Жазганга үлгүрө албай жанган жылдыз, Kөп нерсе жарык көрбөй карып кетти

Көөнөрбөс көнүлүнөн алып жазды, Дүйнөгө нурун чачып жанып жазды. Kөп чыгарма көгөрткөн калем сабын, Кыргыздын тарыхына малып жазды. Көп чыгарма жетишпей жазылганга,  Kөп кендери жетишпей казылганга.  Адабият кампасы жабык калды, Кампачы жок чыгарып сапырганга.  

Kөп чыгарма жазылбай ыйлап калды, Жазуучунун жүрөгү туйлап калды. Учурап орду толгус жоготууга, Кыргыздын боору ачышып сыздап калды.

Суктанып талантынын таңгагына,  Капамын шум ажалдын алганына. Көзүнүн тирүүсүндө кол кармашып, Өкүнөм бир көрүшпөй калганыма

Жарык көргөн китептери Биринчи мугалим: Повесть. - Б.: Кыргызокуупедмамбас, 1953. - 75 б. Саманчынын жолу: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1963. - 320 б. Атадан калган туяк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1970. - 26 б. Атадан калган туяк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1971. - 26 б.ам Түнкү сугат: Аңгеме. - Ф.: Кыргызстан, 1975. - 42 б. Жамийла: Повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1977. - 92 б. Биринчи мугалим: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1978. - 314 б. Гүлсарат: Повесттер. - Ф.: Кыргызстан, 1978. - 644 б. Делбирим: Повесттер, аңгемелер, драма. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 608 б. Эрте келген турналар: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1981. - 152 б. Бугу-эне: Жомок. - Ф.: Мектеп, 1982. - 21 б. Үч томдон турган чыгармалар жыйнагы: 1 - 2-т. - Ф.: Кыргызстан, 1982. Үч томдон турган чыгармалар жыйнагы: 3-т. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 427 б. Чыпалак бала: Жомок. - Ф.: Мектеп, 1985. - 24 б. Ак кеме: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1986. - 160 б. Биз дүйнөнү жаратабыз, дүйнө бизди жаратат: Макалалар, маектешүүлөр, сүйлөгөн сөздөр. - Ф.: Кыргызстан,1988. - 400 б. Кыямат: Роман. - Ф.: Адабият, 1988. - 352 б. Жетинин бири. «Кыямат» романынан үзүндү. - Ф.: Адабият, 1989. - 16 б. Кайрылып куштар келгенче: Аңгеме. - Б.: Шам, 1995. - 20 б. Кассандра тамгасы: Роман. Которгон М.Төлөмүшев. / Соңку сөзүн жазган А.Акматалиев. - Б.: Кыргызстан, 1996. - 254 б.

Беш томдон турган чыгармалар жыйнагы 1-том: Повесттер, аңгемелер. - Б.: Шам, 1999. - 432 б. 2-том: Повесттер. - Б.: Шам, 1999. - 496 б. 3-том: Роман, повесттер. - Б.: Шам, 1999. - 520 б. 4-том: Роман, аңгемелер. - Б.: Шам, 1999. - 452 б. 5-том: Роман, драма, публицистикалар. - Б.: Шам, 1999. - 560 б. Ч.Айтматов, М.Шаханов. Аскада калган аңчынын ыйы. – Б.: Учкун, 2001. – 414 б.=== Орус тилинде ===Лицом к лицу: Сборник рассказов. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 111 с. Рассказы. – М.: Сов. писатель, 1958. – 160 с. Джамиля: Повесть. – М.: Правда, 1959. - 43 с. Джамиля: Повесть. – М.: Гослитиздат, 1960. – 71 с. Джамиля: Повести и рассказы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1961. - 316 с. Повести гор и степей. – М.: Гослитиздат, 1961. – 70 с. Джамиля: Повесть. – Вологда: 1962. – 71 с. Джамиля: Повести и рассказы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1962. – 316 с. Рассказы: В двух книгах. – М.: Учпедгиз, 1952. – 201 с. Джамиля; Первый учитель; Материнское поле: Повести. – М.: Мол. гвардия, 1963. – 508 с. Повести гор и степей. – М.: Сов. писатель, 1963. – 314 с. Тополек мой в красной косынке: Повесть. – М.: Знание, 1964. – 112 с. Материнское поле: Повесть и рассказы. - Ф.: Кыргызстан, 1964. – 459 с. Джамиля: Повести. – М.: Худож лит., 1965. – 366 с. Материнское поле: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 460 с. Повести гор и степей. – М.: Мол. гвардия, 1965. – 366 с. Повести гор и степей: В 3-х кн. – М.: Просвещение, 1965. Джамиля: Повести. – М.: Худож. лит., 1966. – 427 с.

Материнское поле: Повести, рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 460 с. Материнское поле: Повесть. – М.: Сов. писатель, 1967. – 134 с. Первый учитель; Джамиля; Тополек мой в красной косынке: По-вести. – М.: Дет. лит., 1967. – 206 с. Повести. - М.: Известия, 1967. - 480 с. Прощай, Гульсары!: Повесть. – М.: Мол. гвардия 1967. – 295 с. Прощай, Гульсары!: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 569 с. Первый учитель: Повесть. – М.: Дет. лит., 1968. – 93 с. Повести и рассказы. – М.: Мол. гвардия, 1970. – 558 с. Первый учитель: Повесть. – М.: Дет. лит., 1971. – 64 с. Повести гор и степей. – М.: Худож. лит., 1971. – 223 с. После сказки («Белый пароход»). – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 620 с. Джамиля: Повести. – М.: Дет. лит., 1971. – 142 с. После сказки («Белый пароход»). – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 620 с Солдатенок: Рассказ. – Ф.: Мектеп, 1974. – 18 с. Повести. – М.: Дет. лит., 1976. – 221 с. Ранние журавли: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 96 с. Ранние журавли: Повести. – М.: Мол. гвардия, 1976. – 112 с. Пегий пес, бегущий краем моря; Ранние журавли. – М.: Сов. писа-тель, 1977. – 215 с. Повести. – М.: Худож. лит., 1977. – 80 с. В соавторстве с землею и водою: Очерки, статьи, беседы, интервью. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 408 с. Первый учитель: Повести. – М.: Дет. лит., 1978. – 191 с. После сказки («Белый пароход»). - Ф.: Кыргызстан, 1978. - 620 с. Ранние журавли: Повести. – М.: Мол. гвардия, 1978. – 527 с. В соавторстве с землею и водою: Очерки, статьи, беседы, интервью. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 408 с. Повести. - М.: Худож. лит., 1979. – 339 с.

Повести. - М.: Правда, 1979. – 368 с. Ранние журавли: Повести. – М.: Известия, 1979. – 734 с Солдатенок: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1979. – 160 с Белый пароход: Повесть. – М.: Дет. лит., 1980. – 350 с. Белый пароход: Повести. М.: Сов. писатель, 1980. – 159 с. Повести гор и степей. – М.: Худож. лит., 1980. – 239 с. Белый пароход: Повесть. – Л.: Лениздат, 1981. – 200 с. Буранный полустанок: Роман. – М.: Сов. писатель, 1981. – 303 с. Буранный полустанок: Роман. – М.: Мол. гвардия, 1981. – 303 с. И дольше века длится день: Роман. - Ф.: Кыргызстан, 1981. – 296 с. Собрание сочинений: В 3-х т. – М.: Мол. гвардия, 1982. Буранный полустанок. - М.: Худож. лит., 1982, – 112 с. Ранние журавли; Пегий пес, бегущий краем моря; И дольше века длится день. – Л.: Лениздат, 1982. – 480 с. Избранное: Роман, повести. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 592 с. Баллада о первом учителе. – М.: Радуга, 1983.– 120 с. Мать-олениха: Легенда (из повести «Белый пароход»). – Ф.: Мектеп, 1983. – 24 с. Повести. - Новосибирск: Зап.-Сиб. кн. изд-во, 1983. – 191 с. Материнское поле: Повести. – Киев: Вэсэлка, 1984. Материнское поле; Прощай, Гульсары! – М.: Дет. лит., 1984. – 224 с. Первый учитель. – М.: Дет. лит., 1984. – 94 с. Ранние журавли: Повести, рассказ. – Киев: Рад. школа, 1984. Ранние журавли: Повести и рассказы. – Ф.: Мектеп, 1984. – 496 с. Солдатенок: Рассказ. – Ф.: Мектеп, 1984. – 24 с. Красное яблоко: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1985. – 160 с. Мальчик с пальчик: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1985. – 24 с. Материнское поле. – Кишинев: 1985. Первый учитель: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 100 с.

Эхо мира: Повести, рассказы, публицистика. – М.: Правда, 1985 – 527 с. И дольше века длится день. – М.: Известия, 1986. – 430 с. Плаха. И дольше века длится день: Романы. - Рига: Лиесма, 1986. – 605 с. Буранный полустанок. Люди наших дней: Романы. – М.: Сов. писа-тель, 1987. – 606 с. Легенда о птице Доненбай: Из романа «И дольше века длится день». – Ф.: Мектеп, 1987. – 32 с. Плаха: Роман. – М.: Мол. гвардия, 1987. – 300 с. Плаха: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1987. - 320 с. Плаха: Роман. – Алма-Ата: Жалын, 1987. – 572 с. Свидание с сыном: Рассказ. – Ф.: Мектеп, 1987. – 24 с. Синеглазая волчица: Отрывок из романа «Плаха». - Ф.: Мектеп, 1987. - 96 с. Шестеро и седьмой: Отрывок из романа «Плаха». - Ф.: Мектеп, 1987. - 16 с. Синеглазая волчица: Отрывок из романа «Плаха». – 2-е изд. – Ф.: Мектеп, 1988. – 93 с. И дольше века длится день; Плаха; Пегий пес бегущий краем моря: Романы, повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1988. – 656 с. Джамиля: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 76 с. Белое облако Чингизхана (Повесть к роману). Повесть. – «Знамя» № 8, 1990. И дольше века длится день (Белое облако Чингисхана); Лицом к лицу: Романы, повесть. – Б.: Гл. ред. КСЭ, 1991. – 478 с. Ода величию духа: Диалоги: [Пер. с яп.] / Чингиз Айтматов, Дайсаку Икэда. – М. : Прогресс, 1994. Тавро Кассандры. (Из ересей XX века): Роман. – «Знамя» №12, 1994. Тавро Кассандры: Избранные произведения. – Москва: ЭКСМО, 1995. Собрание сочинений в 7 томах. - Москва, 1998. Составитель и редактор акад. Р.Рахманалиев.

Башка элдердин тилдеринде Джамиля: Повести и рассказ. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1959. – 120 с. – каз. Джамиля: Рассказы. – Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1960. – 179 с. – бурят. Джамиля: Повесть. – Таллин: Газетно-журн. изд-во, 1960. – 46 с. – эст. Джамиля: Повесть. – Баку: Детюниздат, 1961. – 54 с. – азерб. Джамиля: Повесть. – Горно-Алтайск: Кн. изд-во, 1961. – 111 с. – ал-тайск. Джамиля: Повесть. – Вильнюс: Гослитиздат, 1961. – 91 с. – лит. Джамиля: Повесть. – Душанбе: Нашрдав точик, 1961. – тадж. Мелодия (Джамиля): Повесть. – Горно-Алтайск: Кн. изд – во, 1961. – 111 с. – алтайск. Джамиля: Повесть. – Ташкент: Гослитиздат, 1961. – 87 с. – узб. Джамиля: Повесть. – Киев: Гослитиздат, 1961. – 49 с. – укр. Джамиля: Повесть. – Абакан: Хакаскнигоиздат, 1961. – 96 с. – хакас. Джамиля: Повесть. – М.: Изд - во лит. на иностр. яз., 1962. – 208 с. – еврейск.  

- Мен Айтматовдун улуулугун ушундай баалайт элем. Эң биринчиден, Айтматов кыргыз улутун, кыргыз элин бүтүндөй ааламга даңазалап “Ала-Тоонун боорунда кичинекей ушундай улут бар, уңгулуу, уюткусу бар касиеттүү эли бар, бул - кыргыз улуту” деп таанытты. Экинчиден, Айтматов атындагы коомдук фонд азыркы күндөгү саясый абалга байланыштуу “Манас – Кыргыз - Чыңгыз” деген элдик кыймылдын түзүлүшүнө тарыхый чындык дал келет .

Манас жана Чыңгызды кыргыздын эки канаты болгондой кабылдаса да болот. Бир мезгилде Манас бүтүндөй элдин башында туруп, өзүнүн баатырлыгын көрсөтүп, элди жоодон сактап бириктирсе, бүгүнкү күндө болсо Чыңгыз Айтматов бүтүндөй ааламга кыргыздын ким экенин таанытып, улуттун башка улуттан айырмасы бар экенин, кыргыз улутунун касиеттүүлүгүн жеткирди. Демек кыргыз мамлекеттүүлүгү үчүн өзүнүн патриоттуулугун көрсөтүп, акыркы жүрөк кагуусуна чейин кыргыз деп гана сокту. Себеби ар бир кыргыз инсаны үчүн Манас дагы, Чыңгыз дагы улуу сабак боло алат тарыхта.

“ Кылымдарга өчпөс болуп калдыңыз” Өтүп жатат сизди эскерүү күнүбүз, Чексиз эле өзүңүзгө сүйүүбүз. Кыйкырсак да бүт ааламга жар салып, Аттиң, арман жетпейт сизге үнүбүз.

Ушул жылы 87ге толмоксуз, Жакындардын сый-төрүндө болмоксуз. Аткарам деп көздөп койгон иштерди, Бир нечесин бүтүрүп да коймоксуз

Эмгек менен көтөрүлгөн баркыңыз, Дүңгүрөгөн жазуучулук даңкыңыз. Окуганда сиз жараткан китепти, Жүрөк эргип, жазылчу эле жарпыбыз.

Туу чокуну багындырып алдыңыз, Кыргыз Туусун желбиретип салдыңыз, Кыргыз үчүн абийир, атак жаратып, Кылымдарга өчпөс болуп калдыңыз!