Адыгэ тхыбзэм илъэгъохэщ

Адыгейский республиканский институт гуманитарных исследований им.Т.М.Керашева

Региональная научно-практическая конференция

«Умар Хапхалович Берсей и развитие адыгейской письменности»,

посвященная 210-летию со дня рождения У.Х.Берсея

Наименование работы

«Адыгэ тхыбзэм илъэгъохэщ»

Автор:

учитель адыгейского языка и литературы МБОУ СОШ №5

Кашиева Жанна Нальбиевна

Адыгэ тхыбзэм илъэгъохэщ.

Адыгэ тхэк1э амалым икъыхэхын, адыгэ тхылъыбзэм иуцун гъогушхо къак1угъ, джыри лъэк1уатэх, ахэхъо. Ащ к1эщак1о фэхъугъэхэм анахь къахэлыдык1эу зигугъу къэсш1ымэ сш1оигъор — Бэрсэй Умар Хьапхьалэ ыкъу.

Гъэсэныгъэмрэ ш1эныгъэмрэ япчъэ адыгэмэ апэрэу къафызэ1узыхыгъэмэ Бэрсэй Умарэ апэ ит. Ары ык1и джы тилъэхъанэу ш1эныгъэм зызыщиушъомбгъугъэм, адыгабзэм и Мафэ зыщыхагъэунэфык1ырэм ащ ыц1э апэ дэдэ къет1оныр зык1ытефэрэри. Бэрсэй Умарэ къызыхъугъэр илъэс 210 хъущтышъ, ащ къык1оц1 мы л1ым иш1уш1агъэ адыгэ лъэпкъым щыгъупшэрэп, сыда п1омэ ащ къык1эныгъэр къык1элъык1ощтхэм къафыщинагъ.

Бэрсэй Умар, ежь илъэхъан елъытыгъэмэ, Европэм гъэсэныгъэ куу щигъотыгъэу анахь ц1ыф гъэсагъэмэ ащыщыгъ. Ар исэнэхьатк1э дзэк1ол1ыщтыгъ, ау илъэпкъэгъухэм тхэк1э амал я1э хъуным, ш1эныгъэ аригъэгъотыным ыгук1э лъэшэу афаблэщтыгъ. Ежьым бзабэ зэригъэш1агъэу щытыгъ — адыгабзэр, урысыбзэр, французыбзэр, къэндзалыбзэр, тыркубзэр, арапыбзэр. Бзабэр зэриш1эрэм иш1уагъэк1э, 1843-рэ илъэсым урыс кавказыдзэм иджабгъу лъэныкъок1э щы1э 1эшъхьэтетым дэжь Бэрсэй Умар зэдзэк1ак1оу щагъэнафэ. Дэгъоу, акъылыгъэ хэлъэу зэрэлажьэрэм къыхэк1эу ыужырэ илъэсым ар прапорщик аш1ы, ет1анэ поручик мэхъу.

Мо ц1ыф гъэсэгъэшхом зэдзэк1эк1о 1энат1эр ынэ къыпэ1уихьэщтыгъэп, ежь зыфэягъэр ащ фэшъхьафыгъ — илъэпкъэгъухэм ш1эныгъэ аригъэгъотыныр ары. Ащи ежьым акъылк1э ек1ол1ак1э къыфигъотыгъэщтын, 1849-1850-рэ илъэсхэм Ставрополь губернием игимназие егъэджэк1о шъхьа1эу Бэрсэй Умар агъак1о, адыгэу ч1эсхэр ежьхэм яныдэлъфыбзэк1э щыригъэджэнхэу. Илъэсипш1эу а гимназием зэрэщыригъэджагъэхэм иш1огъэшхо къэк1уагъ адыгэхэм ащыщхэр гъэсагъэ хъунхэмк1э. Адыгабзэ ош1э къодыек1э адыгабзэм ебгъэджэнхэр 1эш1эхыгъэп, ащ ригъэджэнхэмк1э иягъэ лъэшэу къак1ощтыгъэ адыгабзэр зэрэзэхэмыфыгъэм, игущы1алъэ, играмматическэ гъэпсык1э ехьыл1агъэу тхыгъэ зэхэфыгъэ горэ зэрэщымы1ахэм. Бэрсэй Умар 1элфыбэ, букварь зыфэп1ощтхэр зэхимыгъэуцомэ мыхъунэу ышъхьэ къехьэ. Ары ык1и илъэсныкъо п1алъэк1э 1853-рэ илъэсым имэзэе-мэкъуогъу мазэхэм командировкэ Тифлис ар зык1агъак1орэр. А уахътэм къык1оц1 ащ адыгэ букварь зэхегъэуцо ык1и а илъэс шъыпкъэм наукэхэмк1э Академием хъунк1э ештэ. 1853-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 14-м Тифлис литографк1э къыщыхауты. Ежь ытхыгъэ а букварыр и1эпы1эгъоу Бэрсэй Умар адыгэ к1алэхэр ригъэджэнхэр лъегъэк1уатэ. А лъэхъанымк1э ащ и1офш1агъэ адыгэ культурэм, ш1эныгъэм, гъэсэныгъэм алъэныкъок1э 1офш1эгъэшхоу щытыгъ. А букварым арап тамыгъэхэмк1э къэтыгъэу адыгэ мэкъэ т1ок1ит1урэ хырэ хъурэм яхьарыфхэр апэрэу къыдигъэхьагъэх. Грамматикэм ылъэныкъок1и зыгорэхэм уна1э атырыуигъадзэу а тхылъ шъыпкъэм къыдигъэхьагъэх. М. Красновым зэритхырэмк1э, Бэрсэй Умар адыгабзэр дэгъоу зэриш1эрэм имызакъоу, теориеу а бзэм ищык1агъэри зэригъаш1эщтыгъ, зэхифын ылъэк1ыщтыгъ. Зек1огъу Уцужьыкъо зэритхыгъагъэу, Бэрсэй Умар и «Букварь» щыщ ч1ып1эхэм джы къызынэсыгъэми яш1уагъэ къэк1о.

Кавказыбзэхэм язэгъэш1эн пылъыгъэ, ш1эныгъэлэжь ц1эры1оу, наукэхэмк1э Академием ичлен-корреспондент хъугъагъэу баронэу Петр Карлович Услар и1эпы1эгъоу ыужым (1860-рэ илъэсым ыуж) зыкъаумэрэ адыгабзэмэ 1оф адиш1агъ. Урыс хьарыфхэр ылъапсэхэу 1элфыбэ к1эу зэхегъэуцо, адыгабзэм играмматикэ етхы, ау Кавказ заом изэрарк1э ахэр къыхиутынхэм игъо фифагъэп. П.К. Услар игъусэу Бэрсэй Умар Къэбэртае мак1о ык1и Бартоламей ак1ыгъоу къэбэртэе 1элфыбэ урыс хьарыф лъапсэм техыгъэу зэхагъэуцо. Ащ ехьыл1агъэу Г.Ф. Турчаниновым 1947-рэ илъэсым къыхиутыгъагъэ горэм мырэущтэу къыхегъафэ:

«Адыгабзэм, алфавитым, грамматикэм, урыс-адыгэ гущы1алъэм адэлэжьэным дак1оу Бэрсэй Умар литературэми фэщагъэу щытыгъ ык1и баснэ шъуашэм итыхэу художественнэ произведениехэр а «Букварь черкесского языка» зыфи1орэ шъыпкъэм къыдигъэхьагъэх. Ащ нэмык1эу, К.Ф. Сталь зэри1ощтыгъэмк1э, «Этнографический очерк черкесского народа» зыфи1орэ 1эпэрытхэу 1849-рэ илъэсым ыгъэхьазырыгъагъэр 1852-рэ илъэсым к1иш1ык1ыжьын фаеу хъугъагъэ абдзэхэ прапорщикэу Бэрсэй Умар и1эпы1эгъоу. Къызэрэнафэрэмк1э, Бэрсэй Умар адыгабзэм, адыгэ литературэм, культурэм алъэныкъок1э, ежь илъэхъан елъытыгъэмэ, гъэхъэгъэшхохэр ыш1ыгъэх ык1и ащ фэдэ ц1ыф гъэсагъэхэм ятыгъэ нэбзыйхэр джы къызынэсыгъэми тэ къыттыредзэх».

Бэрсэим ибукварь гъэш1эгъоны зыш1ырэр ет1ани анахьэу ащ баснэ 12 адыгабзэк1э тхыгъэу къызэрэдигъэхьагъэр ары. Ащ ибаснэхэр ежь авторым ик1элэегъэджэн 1офш1эны фэ1орыш1эрэ литературнэ творчествэу зэрэщытыр гъэнэфагъэ. П1уныгъэ-гъэсэныгъэ к1уач1эу ахэлъым а баснэхэр къе1этых, ау тэрык1э ахэм ауасэ джыри нахь лъэшы зыш1ырэр адыгабзэк1э апэрэ хэутыгъэу ахэр зэрэщытыр ары. Арышъ, адыгэ бзэш1эныгъэмк1э, лъэпкъ гъэсэныгъэмк1э 1офш1эгъэшхохэу Бэрсэй Умарэ ыш1агъэхэм ямызакъоу, художественнэ произведениехэр адыгабзэк1э зэдзэк1ыгъэнхэм икъежьэп1э шъыпкъэм ар 1ут.

Европейскэ гъэсэныгъэ ин ыгъотыгъэу, ц1ыф пэрытмэ яидей зэхиш1агъэу, илъэпкъ изытет къыгуры1оу, гъэсэныгъэ гъогум ар тыригъэуцоным Бэрсэй Умарэ ылъэк1ыщтыр фиш1агъ. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якультурэ хэш1ык1 куу афыри1эу, ахэмэ адыгэхэр нэ1уасэ афиш1ыным, ш1оу ахэлъыр илъэпкъы лъигъэ1эсыным изэхэш1ык1ы, изэхэтык1э щыщы ыш1ыным пшъы ымыш1эу фэлэжьагъ.

Ары ык1и Бэрсэй Умар и «Букварь черкесского языка» къызыщыхаутыгъэ мафэр адыгабзэм и Мэфэ лъап1эу зык1ыхэдгъэунэфык1ырэр. Апэрэ лъэбэкъур сыдигъок1и къин, ау ащ къык1элъык1охэрэм ар алъапс, ягукъэк1ыжь.