Айылҕа маанылаах кыыллара "Байанай"

КУОБАХ

Куобах - уһун кулгаахтаах, кылгас кутуруктаах ойуур кыыла. Илин атахтара кылгас, кэлин атахтара уһун. Куобах сайын бороҥ, кыһын маҥан өҥнөөх буолар.

Былыр куобах тириититтэн бэргэһэ, үтүлүк тиктэн кэтэллэр этэ. Олор сүрдээх ичигэс буолаллара.

Куобах оту, талаҕы сиир. Мас сыгынаҕын анныгар эбэтэр дулҕа быыһыгар төрүүр. Куобах оҕотун ааһан иһэр атын куобах аһатар. Икки-үс хонугунан куобах оҕото аһын бэйэтэ булунар буолар.

Ойуурдаах куобах охтубат.

ТИИҤ

Тииҥ маска уйаланар кыра кыыл. Мастан маска ыстанар идэлээх. Түүтэ сайын кытархай, кыһын сиэрэй өҥнөөх. Тииҥ тириитэ күндү түүлээххэ киирсэр. Булчуттар тириитин алдьатымаары ыталларыгар харахха түһэрэллэр эбит.

Тииҥ мас эриэхэтин, тэллэйи, отону сөбүлээн сиир. Кыһыҥҥы аһын сайын хаһаанар. Сайыны быһа мас көҥдөйүгэр отону, лабаатыгар тэллэйи хатарар. Оннук күнү быһа үлэлээн хачыгырайар. Кыһын ону сиир.

Тииҥ хас да уйалаах буолар. Уйаттан уйаҕа көһө сылдьар эбит. Өссө уйата икки ааннаах буолар. Өстөөҕө кэллэҕинэ атын аанынан куотан хаалар. Тииҥ мэйии диэн оннук буолар.

САҺЫЛ

Саһыл - сэрэх кыыл. Кыраһыабай дьүһүннээх. Үксүн кытархай өҥнөөх, сороҕор сиэрэйдиҥи буолар. Хара саһыл эмиэ баар. Саһыл түүтэ көпсөркөй, хойуу. Уһун кыраһыабай кутуруктаах.

Саһыл ойуурга ыраас, киэҥ сирдэргэ сылдьар. Кутуйахтары уонна куобахтары тутан сиир. Сороҕор куобаҕы өр сонордоон бултаһар. Булчуттан олус өйдөөхтүк саһар, сэрэнэр, куотар, албынныыр.Ол иһин албын саһыл диэн буолбута буолуо.

Албын саһыл туһунан элбэх остуоруйаҕа кэпсэнэр. Онно куруук албыннаан аһыыр, киитэрэйдээн куотар.

ТАЙАХ

Тайах олус улахан кыыл. Адаар муостаах, уһун, кэтит кулгаахтаах. Кутуруга кылгас, уһун атахтаах, үрдүк арҕастаах.

Муoһа кыһын аайы түһэр. Саас саҥа муос үүнэр. Ийэ тайах муоһа суох буолар.

Тайах талаҕынан, отунан уонна тэллэйинэн аһылыктанар. Сайын маардаах, уулаах ойуур саҕатыгар сылдьарын сөбүлүүр. Сүүрүктээх өрүстэри харбаан туоруур. Кыһын үрэхтэр, өрүстэр хотооллоругар, ойуурга сылдьар.

Тайҕа маанылаах кыылын тайаҕы мээнэ бултаабаттар.

БӨРӨ

Бөрө - сиэмэх кыыл. Сиэрэй өҥнөөх хойуу түүлээх. Аллара намылыйа сылдьар уһун кутуруктаах. Киэҥ сири тилийэ сүүрэр кыыл. Бөрөлөр элбэх буолан, оҕолорун барытын батыһыннаран, үөрүнэн сылдьаллар.

Бөрө дьиэ кыылыгар олус сэрэхтээх. Сылгыларга, ынахтарга саба түһүөн сөп. Түүн улуйан баарын биллэрэр. Ол да буоллар бөрө эмиэ туһалаах. Кыыллар өлүктэрин булан сиир. Ол иһин «ойуур ыраастааччыта» диэн ааттыыллар.

ЭҺЭ

Эһэ - тайҕа улахан кыыла. Хойуу бороҥ өҥнөөх түүлээх, кэтит төбөлөөх, уһун тыҥырахтаах лаппаҕар атахтаах. Эһэ мөдөөн курдук эрээри, сымса уонна тыаһа суох сырыылаах. Эһэ ыраахтан сыты ылар, тыаһы истэр.

Отонноон сиир, кыра кыыллары, көтөрдөрү тутан аһыыр. Балыктаан да сиир. Ууга үчүгэйдик харбыыр.

Сороҕор дьиэ кыылыгар саба түһэр. Эһэ сайыны быһа аһаан уойар. Кыһын арҕахха сытан төрүүр.

Эһэ саас аччык буолар. Оччоҕуна ас көрдөөн киһи олорор сиригэр киириэн сөп.

Күһүн арҕахха кыстыы киирэр. Арҕаҕыттан саас биирдэ тахсар.

ТАБА

Таба - хоту дойду маанылаах кыыла.

Таба уһун систээх, кылгас атахтаах, кулгааҕа уонна кутуруга кыра. Улахан туйахтаах. Ол иһин бадарааннаах сиргэ чэпчэкитик сылдьар. Муоһа сыл аайы түһэр. Онтон саҥа муос үүнэр.

Лабыкта, муох, от, отон, талах аһылыктаах. Кыһын хаар аннын хаһан аһыыр. Таба түргэнник сүүрэр. Ууга бэркэ харбыыр.

КЫРЫНААС

Кырынаас кыра кыыл эрээри сиэмэх кыылларга киирсэр. Туундараҕа, тайҕаҕа олохсуйар. Уһун систээх, кыра төбөлөөх, төгүрүк кулгаахтаах, маҥан өҥнөөх күндү түүлээх. Кутуругун төбөтө харалаах. Оҕуруо курдук төгүрүк харахтаах.

Кырынаас маска сымсатык ыттар. Ууга умсар, харбыыр.

Сүрүн аһылыга кутуйах. Улахан кыылларга да саба түһэр.

Аарыма тайаҕы кулгааҕар киирэн охторор дииллэр. Кыра да буоллар хорсун кыыл. Сороҕор дьон олорор сиригэр киирэн ас уорар. Оннук сытыы кыыл.

БЭДЭР

Куоскаҕа маарынныыр эрээри улахан кыыл. Кытархай эбэтэр саһархай өҥнөөх түүтүгэр хараҥа эбир ойуулаах. Сытыы харахтаах, чуор кулгаахтаах. Кулгааҕар киистэлээх.

Бэдэр хойуу мастаах ойуурга сылдьарын ордорор. Куобаҕы бултуур, кутуйаҕы сиир.

Сытыы тыҥырахтарынан маска хатаастар. Өстөөҕөр онтон саба түһэр.

Бэдэр сыты ыраахтан ылар. Саһылы да бултуон сөп. Бултуур сиригэр атын бэдэрдэри чугаһаппат.

Бэдэр саамай өстөөҕө - бөрө.

АНДААТАР

Андаатар ыраах Америкаттан төрүттээх кыыл. Андаатар хоҥор эбэтэр саһархай өҥнөөх түүлээх. Кутуруга уһун, кытаанах, түүтэ суох.

Көлүйэлэргэ, күөллэргэ олохсуйар, уйатын дириҥ уу кытыытыгар туттар. Ол уйата хас да хостоох буолар.

Биир хоско кыһын сиир аһын хаһаанар. Аһылык көрдүү түүн тахсар. Андаатар аһылыга - үүнээйи, сороҕор балык, ба-ҕа.

Андаатар сиргэ мөдөөн, ууга сымса. Куттал суоhаатаҕына ууга умсар. Уу анныгар уһуннук сылдьар. Ол иһин уу кыыла диэн ааттыыллар.

КЫРСА

Кырса - туундара төрүт кыыла. Саһылга маарынныыр эрээри өҥө атын. Сайын күрэҥ өҥнөөх, оттон кыһын хаар маҥан буолар. Оччоҕо отомаһа суох туундараҕа саhарыгар табыгастаах. Кыра кулгаахтаах, кылгас атахтаах. Хойуу түүтэ тымныыттан харыстыыр.

Кырсалар элбэх буолан дьиэ кэргэнинэн олороллор. Үрдүк сиргэ хороон хастан уйаланаллар. Хороонноро элбэх ааннаах буолар.

Туундараҕа кыһын ас булунар сүрдээх ыарахан, онон кырса тугу булбутун барытын сиир. Ордук кутуйаҕы, көтөрдөр сымыыттарын, куобаҕы аһылык гынар.

Кырса хоту дойду тымныытын тулуйар хор-ун кыыл.

КИИС

Киис эбэтэр саарба кылааннаах түүлээхтэртэн саамай күндүлэрэ.

Бу сүрдээх сытыы уонна сиэмэх кыыл кэлиҥҥи кэмҥэ Сахабыт сирин тыатыгар балачча элбээтэ. Киис суола хаарга ала бэлиэтик көстөр. Өскөтүн кырынаас эбэтэр солоҥдо биирдии атахтарын арыый инники ууран, кэлтэччи үктээн ойуолаан ааспыт буоллахтарына, киис атахтарын суолун икки арда быдан киэҥ уонна икки атаҕын тэҥҥэ соҕус үктээн ойуолаабыт буолар.

Киис тииккэ сүрдээх үчүгэйдик хатаастар, онон тииҥнэри хайа баҕарар тутан сиир. Сүрдээх сытымсах, ас сытын бэрт ыраахтан ылар кыахтаах. Ону таһынан олус чуор, арай көрөрүнэн мөлтөх соҕус. Хайдахтаах да халыҥ хаарга иҥнибэккэ сылдьар.

Кутуйаҕынан, тииҥинэн, араас көтөрдөрүнэн, отонунан аһылыктанар.

Хаар анныгар утуйа сытар курупааскылары, куртуйахтары, оннооҕор улары да тутар кыахтаах олус күүстээх кыыл. Бэл куобаҕы да туппут түбэлтэлэрэ бааллар дииллэр.

СИЭГЭН

Сиэгэн ыт саҕа эрэ эрээри сүрдээх күүстээх кыыл. Быһыыта - таһаата ордук эһэҕэ маарынныыр. Кылгас атахтахтардаах. Илин атаҕа кэнникитинээҕэр кылгас. Онон

көхсө бөгдьөйөн көстөр. Сүрдээх кэтит тилэхтэрдээх буолан, халыҥ хаарга иҥнибэккэ сылдьар. Уһун, токур, олус бөҕө тыҥырахтардаах.

Сиэгэн наһаа күүстээх. Тайах буутун сүгэн баран төһө эмэ ыраах барыан сөп. Бэл аар тайҕа хаһаайына эһэ сиэгэни көрүстэҕинэ дьаарханан тыытыһа барбат.

Сиэгэн тугу барытын аһыыр. Адьырҕа кыыллар тобохторунан, үөнүнэн-көйүүрүнэн, сир аһынан, көтөрдөр сымыыттарынан аһылыктанар. Кыылы-сүөлү бултаһар. Маска олус үчүгэйдик хатаастар.

Сиэгэн иккилии сыл буола-буола икки эбэтэр түөрт оҕону төрөтөр. Оҕолорун икки саастарыгар диэри батыһыннара сылдьар. Онтон туспа бараллар.