Алфииль. Исимфииль. Сыфатфииль.

Предмет: Крымскотатарский язык

Тема занятия: Алфииль. Сыфатфииль. Исимфииль.

Тип занятия: комбинированный

Количество часов: 90 мин.

Цель занятия: Фиильнинъ шекиллеринен таныштырмакъ, фиильден керек шекиль япмагъа огретмек, нутукъта бу шекиллерни догъру ишлетмек ёлуны косьтермек, нутукъны зенгинлештирмек.

Задачи:

Образовательные: сыфатфииллернинъ ве алфииллернинъ нутукътаки вазифелерини бельгилемеге огретмек;

Развивающие: мантыкъый фикир юрсетювлерини инкишаф этюв, къыдырув алышкъанлыкъларны тедкъыкъ этюв;

Воспитательные: ана тилине севги ашлав, ватанпервер ве ортакълыкъ дуйгъуларны тербиелев.

Материалы и оборудование: 7 сыныф «Ана тили» дерслиги, 10-11 сыныф ана тили дерслиги, интерактив тахта, лугъат.

Компетенции:

ОК 1.

Понимать сущность и социальную значимость своей будущей профессии, проявлять к ней устойчивый интерес.

ОК 2.

Организовывать собственную деятельность, определять методы решения профессиональных задач, оценивать их эффективность и качество.

ОК 4.

Осуществлять поиск, анализ и оценку информации, необходимой для постановки и решения профессиональных задач, профессионального и личностного развития.

ПК 1.3.Осуществлять педагогический контроль, оценивать процесс и результаты обучения.

Использованные источники:

1. Акмоллаев Э.С. Къырымтатар тили. Симферополь: Къырымдевокъув-

Алиева Л.А. Педнешир, 1998.

2.Меметов А.М. Къырымтатар тили. Симферополь: Къырымдевпедне-

Шир, 1997.

3.Меметов А.М. Земаневий къырымтатар тили. Симферополь:

Къырымдевокъувпеднешир, 2006.

4.Меметов А.М. Къырымтатар тили. 10-11 сыныфлар. Симферополь:

Къырымдевоъувпеднешир, 2004.

1. Меметов А.М. Къырымтатар тили. 7 сыныф. Симферополь:

Къырымдевоъувпеднешир, 2007.

6.Эмирова А.М. Къырымтатар тили тильшынаслыкъ терминлерининъ

Ганиева Э.С. Лугъаты. Симферополь: «СОНАТ», 2001.

7. https://nsportal.ru/shkola/russkiy-yazyk/library/2016/01/28/prichastiya-i-deeprichastiya

8. https://studydoc.ru/doc/4311973/urok--prichastie-i-deeprichastie-

ХРОНОМЕТРАЖ

1. Организационный момент – 2 мин

2. Актуализация опорных знаний – 7-10 мин..

3. Изложение нового материала - 20 -25 мин

4. Закрепление нового материала - 45-47 м.
5. Рефлексия – 2 мин
6. Подведение итогов -2 – 3 мин
7. Задание на дом – 2 - 3 мин

1. Организационный момент

Селям алейкум, окъуйыджылар. Бугунь бизде ана тили дерси. Невбетчи тахтаны азырлап, бугуньки санны ве мевзуны язсын. Дерске ким кельмеди?

1. Актуализация опорных знаний.

Шимди биз сизнен тахтада язылгъан суаллерге джевап бермеге тырышырыкъ. Бу тестлерни чезерик.

1. Янълыш фикирни бельгиленъиз:

А) Фииллер иш-арекетни ве булунгъан алыны бильдирелер.

Б) Фиильнинъ эсас шекли оларакъ – 3-юнджи шахіста текликте шимдики замандаки шекли сайылыр.

В) Фиильнинъ учь заманы бар: кечкен заманы, келеджек заманы ве олып кечкен заман.

2. Тек фиильнен тизильген сыраны бельгиленъиз:

А) сары, отмек, келе, отургъан;

Б) денъиштирдим, язмагъан, талиль,

В) беян этем, миза чекем, гизлейсинъ

3. Шимдики заман фииллерини бельгиленъиз

а) кести

Б) язмагъан

В) яшай экенлер

Г) келеджек

Д) къонаята

Е) силесиз

1. Иш-арекетни бильдирген фииллерни бельгиленъиз.

А) яза

Б) юкълайым

В) чынълай

Г) яна

Д) тике

Е) сызлай

5. Берильген сырада арткъач (сырагъа келишмеген) сёзлерни тапынъыз:

А) парчаламакъ, йыртмакъ, къопармакъ, алып

Б) кермек, топалламакъ, чырылдамакъ, суваргъан

В) секирмек, яздырмакъ, окъув, хатырлав

Г) корюшюв, сусты, мыхлады, кокледи

Д) язылгъан, чалар, кесерим, япыладжакъ

Демек, бу сезлер арасында иш-арекетни косьтермеген сезлер де расткельди: алып, суваргъан, окув, хатырлав, корюшюв, язылгъан, чалар, япыладжакъ.

Бу сезлер насыл суаллерге джевап берелер?

Догъру, Не? Насыл? ве Насыл этип?

3.Изложение нового материала

Иш-арекетнинъ насыл япылгъаныны бильдирген фииль шекиллерине алфииль дейлер. Алфииль джумледе шахыс япкъан эсас арекетке кошма мана бере ве джумледе эксериетнен ал, базан хабер олып келе.

Меселя: Бир кунь эвель къар курпелеп ягъгъан эди.

Бу джумледе курпелеп сёзю иш-арекет насыл шекильде япылгъаныны бильдире ве Къар насыл ягъгъан? суалине джевап бере.

Алфиильде мусбет – менфий ве дередже шекиллери бар: язып – мусбет, малюм дередже; язылып – мусбет, бельгисизлик дередже.

Алфииллер тюсленмезлер ве заманджа джумледе баш фиильге багълы олур: Меселя: Мен китапны язып битирдим.

Мен китапны язып битирем.

Мен китапны язып битиреджегим.

Алфииллернинъ япылувы ве оларнынъ имлясы.

Алфииллер фииль тамырына – п,-ып, ип; -аракъ, ерек, яракъ, йаракъ, мадан, меден, май, мей, майынджа, мейиндже, маздан, мезден, ялгъамалар къошулып япылыр.

Окъуп, язып, корип, севип, аларакъ, башлаяракъ, келерек, башламадан, бермеден, бармай, корьмей, бармайджа, корьмейиндже, бармаздан, кельмезден,.

-П,-ып, -ип ялгъамаларынен япылгъан алфииллер джумледе тюсленген фииль (баш фииль) ифаделеген эсас арекеттен эвель олгъан (язып кетти, язып чыкъты), яда эсас арекеттен бир вакъытта олгъан арекетни анълат

Къолларыны саллап юре (бир вакъытта эм къолларыны саллай, эм юре).

Аракъ,-яракъ,-ерек ялгъамаларынен япылгъан алфииллер де – п, -ып, -ип ялгъамаларынен япылгъан алфииллерининъ маналарыны анълаталар, лякин тилимизде азджа къулланылалар.

Мадан,- меден,- май, -мей, майынджа, -мейиндже, -маздан, -мезден ялгъамалары алфииллернинъ менший шекильни япалар:

Сервер болдурамадан, чалыша. Эмине, кунь догъмаздан, эвинден чыкъты.

1. Алфииллер къалын ве индже шекиллерде язылырлар, дудакълы шекильде язылмазлар:

Барып, алып, айтып, алмайынджа, кочип, келип, корип, корьмейиндже киби.

1. Менфий шекилдеки фииллерге – ып, ип, ялгъамалары къошулгъанда ма, ме ялгъамаларындан сонъ бир й пейса ола:

Язмайып, бармайып, кельмейип, корьмейип киби.

1. Текрарлангъан алда къулланылгъан алфииллер арасына къыскъа сызыкъ къоюлыр: Басып-басып, къакъып-къакъып, кулип-кулип, киби.

Сыфатфииль

Сыфатфииль предметнинъ алямети олгъан арекетни анълаткъан, джумледе айырыджы вазифесини беджерген фииль шекилидир. Сыфатфииллерде эм фииль, эм де сыфат хусусиетлери бар.

Сыфатфииллер, фииллер киби объектли – объектсиз (окъугъан, корьген – объектли, юрген – объектсиз), мусбет – менфий ( язгъан – язмагъан), заман (язгъан, язаджакъ) маналарыны бильдирелер.

Сыфатфииллер предмет аляметини анълаткъанда, сыфатлар киби, тюрленмезлер, лякин исимлешкенде, исим киби тюрленирлер. Джумледе сыфатфииллер эсасен айырыджы вазифесинде келелер:

Меселя: Айытылгъын сёз – атылгъын окътыр.

Исимлешкен сыфатфииллер джумлелерде муптеда (Дагъгъа баргъанлар мантар джыйдылар), тамамлайыджы (Дагъда чалышкъанларгъа аш азырладылар), айырыджы (Топлашувгъа чагъырылгъан адамлар кельди), хабер (Акъкъайын терегининъ эгильгени – сынгъаныдыр).

Сыфатфииллернинъ япылувы.

Сыфатфииллер ифаделеген маналарына ве насыл аффикслер ярдымынен япылгъанына коре учь формада олалар:

1. Биринджи форма сыфатфииллери фииль негизине –гъан, -къан,- ген, - кен ялгъамалары къошулып япылырлар:

Меселя: язгъан, баргъан, айткъан, корьген, берген, эшиткен.

Бойле ялгъамалары ярдымынен япылгъан сыфатфииллер предметнинъ лакъырды этилип тургъан вакъыттан эвель олгъан арекет хусусиетлерини бильдире. (Язылгъан мектюплерни почтагъа алып бардым).

1. Экинджи формада сыфатфииллери фиильнинъ шимдики заман формасына – джакъ, -джек ялгъамалары къошулувынен япылыр: яза – джакъ, окуй-джакъ, шлей-джек, бек лей-джек.

Бу формадаки сыфатфииллер предметнинъ аляметини келеджек заман шекилинен ифаделейлер:

Меселя:Ярын япыладжакъ ишлер акъкъында тефсилятлыджа лакъырды этильди.

1. Учюнджи форма сыфатфииллери фиильнинъ мусбет негизине –р,-ыр, -ир, -ар, -ер, аффикслери, менфий негизине з – ялгъамасы къошулувынен япылыр: акъ-ар сув, чал-ар саат, кул-ер юзь.

Сыфатфииль япыджы ялгъамасы янъгъыравукъ ве сагъыр, къалын ве индже формаларда язылырлар: къазангъан, баскъан, берген, кескен,киби. Сыфатфииль япыджы –джакъ, джек ялгъамалары тек янъгъыравукъ формада язылырлар: бараджакъ, келеджек.

Исимфииль

Исимфииль иш-арекетнинъ умумий ады олып, исимлерге аит вазифени беджерген фииль формасыдыр: язмакъ, окъумакъ,окъув, ишлев, языш…

Исимфииллер фиильге аит олгъан объектли ве объектсиз ве дереджелерни бильдирелер: язмакъ, язылмакъ, яздырмакъ язылышмакъ. Исимфииллер исимге аит олгъан сайы, мулькиет, келиш ялгъамаларыны къабул этелер ве джумледе муптеда, тамамлайыджы, айырыджы ве хабер вазифелерини беджерелер.

Меселя: Балыкъ тутмакънынъ да озюне хас хусусиетлери бар.

Исимфииллер фииль негизине –макъ, -мек, -ув, -юв, -уш, -юш ялгъамалары къошулувынен япыла: язмакъ, язув, корьмек корюв, корюш…

Исимфииллернинъ имлясы:

1. Исимфииль япыджы –макъ, -мек ялгъамалары къалын ве индже формаларда язылырлар: бармакъ, кельмек.

2. Макъ , - мек ялгъамаларынен япылгъан исимфииллерге мулькиет ве догърултув келишлерининъ ялгъамалары къошулгъанда исимфииллернинъ сонъундаки арифлери тюшип къалыр.

Меселя: бармакъ – меним бармам, сенинъ барманъ, онынъ бармасы, кельмек – меним кельмем.

1. Ш-, иш,-ыш, -уш, -юш ялгъамалары къалын ве индже, дудакълы ве дудакъсыз формаларда язылырлар:

Меселя: келиш, олуш, корюш…

-в, -ув, -юв къалын ве индже ве даима дудакълы формада язылырлар:

Меселя: окув, къайтув, корюв..

4.Закрепление нового материала

1 Вазифе: Ашагъыдаки фииллерден алфииллер япынъыз:

А) п, ып, ип ялгъамалары ярдымынен;

Б) маздан, мезден, майынджа, мейиндже ялгъамалары ярдымынен;

В) Алфииллерни ишлетип 2 джумле тизинъиз.

Язмакъ, кельмек, ювмакъ, битирмек, окъаламакъ, ачмакъ, учмакъ, тикмек, больмек, къурмакъ, сепмек, бояламакъ, силькитмек, къакъмакъ, тиремек, тарамакъ.

2 Вазифе.

Янълыш язылгъан алфииллерни бельгиленъиз.

Отурып, болюп, опюп, оксюрип, тутуп, корып, толып, кулип, орип, сюртып, юрып, къойып, бурюштирип, тюшип, узип, орып, болдурып

3 Вазифе: Алфииллерден сыфатфииллер япынъыз.

Отурып, болюп, опюп, оксюрип, тутуп, корып, толып, кулип, орип, сюртып, юрып, къойып, бурюштирип, тюшип, узип, орып, болдурып.

4 Вазифе: Сыфатфиилли сёз бирикмелерни тапынъыз:

Языладжакъ мектюп, окъулгъан китап, иш япылгъан, кунь догъгъан, бала хасталангъан, кирген ине, сувукълангъан адам, кирленген антер, отмек къаткъан, болюнген кунь, сараргъан япракъ, солугъан чечек, къапы бояланды, аш пиширильди.

5 Вазифе: Янълыш язылгъан сыфатфииллерни бельгиленъиз.

Хасталанмакъ – хасталангъан, къычырмакъ – къычыргъан, осьмек – оськен, ишанмакъ – ишанмагъан, узатмакъ – узатмагъан. Парламакъ – парлангъан, урьметлемек – урьметли, кермек –кирсеткен, къыздырмакъ – къызаргъан.

6 Вазифе: Ашагъыдаки джумлелерде нутукъ хаталарны догъурланъ.

Наратны донатылгъан балалар одада отурдылар. Къадын озгъаргъан баланы эвнинъ янына якъынлашты. Тантаналы акъшамгъа мемнюн кельген адамлар къалдылар. Бутюн кунь шаматалайджакъ бала бир дакъкъада сусты. Мектепке огюмизде ашыкъкъан талебелер кете дилер.

7 вазифе: Исимфииллерни тапып язынъыз:

Ташып, патлагъан, бояламакъ, кетирдилер, отурушта, корюшювнинъ, турушы, барманъ, кельменъиз, бурды, ишангъан, септирген, болюв.

8 Вазифе:

Джумлелерде фииль шекиллерини тапып тюбюни сызынъыз: Насыл шекили олгъаныны язынъыз.

Къыз агълавыны шу саат ке сип, сандыкъны сыртына урып кете. Ватаныны унуткъан адам – адашкъан адам. Озь анасына урьмет этмеген адамдан урьмет беклеме. Умют этильмеген таш баш яра. Мусафир севмеген алмаз, севильмеген мусафир олур. Окумакъ-язмакъ - иненен кую къазмакъ.

5. Рефлексия

Бугуньки дерсте насыл мевзунен таныштыкъ?

Насыл къыйынджылыкълар олды?

Фиильнинъ насыл чешитини акъылынъызда къалдырдынъыз?

Насыл чешитини нутукъта чокъ ишлетесиз?

Оджанынъ фикирини девам этинъиз:

Бугунь мен дерсте ……………….таныш олдым.

Дерсте мен……………. (чокъ/аз джевап бердим).

Озь чалышкъанымны …………………(бегендим/бегенмедим).

Дерсте анълатылгъан мевзу манъа…….корюнди (агъыр/енгиль).

Дерснинъ …………..къысмыны (бегендим/бегенмедим).

Дерстеки вазифелерни мен (авеснен/авессиз, меракънен/меракъсыз) беджердим.

1. Подведение итога

Бугуньки дерсте джевап берген талебелер бааланаджакълар…..

1. Домашнее задание

204 – иш («Къырымтатар тили» дерслиги, 10 – 11 сыныф, 122 саифе).