Алтай элдери: тарыхы, маданияты, жашоосу

АЛТАЙ ЭЛДЕРИ: ТАРЫХЫ, МАДАНИЯТЫ, ЖАШООСУ

Россиядагы Алтай элдери — Евразиянын эң байыркы түрк тилдүү элдеринин бири болуп, алардын тарыхый мекени Алтай тоолорунун этеги жана тоо аралык өрөөндөрү болуп саналат. Табият кооздугу жана тоо рельефи алардын дүйнө таанымына, маданиятына жана жашоо образдарына чоң таасир тийгизип келди. Алтайлыктар бүгүнкү күндө негизинен Алтай Республикасында жана Алтай крайынын тоолуу токойлуу аймактарында жашашат. Башка бөлүгү Монголияда, Кытайда (Шинжаң), Казакстанда да жашайт.

Алтайлыктар этнографиялык жактан эки ири топко бөлүнөт: түштүк жана түндүк алтайлыктар. Түштүк алтайлыктарга алтай-кижи, теленгиттер, телестер жана тубалар кирет. Алар байыркы найман, керейт, кыпчак, телес жана башка уруулардын мураскорлору катары белгилүү. Түндүк алтайлыктарга кумандылар, челкондор жана тубалардын түндүк бутагы кирип, алардын тили жана маданияты бир аз айырмаланат. Ар бир топтун өзүнө таандык салттары, кийимдери, фольклору жана турак-жай өзгөчөлүктөрү бар.

Алтай аймагынын климаттык шарты катаал жана өзгөрүлмө болгондуктан, алтайлыктардын жашоо шарты да табият менен тыгыз байланышкан. Салттуу түрдө алар жарым көчмөн мал чарбасы менен алектенишкен. Жылкы, кой, эчки, уй жана төө алардын жашоосунун негизги таянычы болгон. Жылкы алар үчүн байлык, намыс жана эркиндиктин символу катары ыйык саналып келген. Тоолуу аймактарда балык уулоо, аңчылык, токой жемиштерин жана жаңгак топтоо да маанилүү орунду ээлеген. Айдоочу жерлер аз болгонуна карабастан, алтайлыктар арпа, таруу, тишкө жана картошка өстүргөн.

Алтайлыктардын руханий дүйнөсү өзгөчө бай. Байыртадан бери шаманизм алардын негизги ишенимдеринин бири болуп калган. Шамандык дүйнө таанымда табияттын ар бир кубулушу — тоо, суу, токой, шамал — ыйык рух катары кабыл алынат. Асман кудайы Ульген, астыңкы дүйнөнүн ээси Эрлик жөнүндө уламыштар элдин фольклорунда кеңири орун алган. Айрым түштүк алтайлыктар буддизмди, айрымдары православдык христиандыкты да кабыл алган, бирок ата-бабанын рухуна сыйынуу бүгүнкү күнгө чейин уланып келет.

Алтай маданияты өз алдынча бир дүйнө. Алардын салттуу турак-жайлары катары көчмөндөрдүн кииз үйү, жыгачтан салынган үйлөр жана түндүк-батыш аймактарда жарым-жер тамдар болгон. Кийим-кечелери табигый материалдардан жасалып, териден тигилген тон, тебетейлер, саймалуу камзол жана узун көйнөктөр менен айырмаланган. Алтай музыкасы дүйнөгө көмөкөй ырлары менен белгилүү. Хоомей, каргыраа, сыгыт сыяктуу көмөкөй ырдоонун түрлөрү өзгөчө техникага ээ. Музыкалык аспаптардан топшур, айкай-комус, шангырак аспаптары кеңири колдонулган.

Фольклордук мурастары да элдин тарыхын терең чагылдырат. Баатырдык эпостор — “Маадай-Кара”, “Алтай-Бооучай”, “Кан-Алтай” — алтайлыктардын дүйнө түшүнүгүн, табиятка болгон мамилесин жана адамдын руханий күчүнө болгон ишенимин камтыйт. Бул эпостор муундан муунга оозеки айтылып, элдин маданий өзгөчөлүгүн бүгүнкү күнгө чейин сактап келет.

Алтайлыктардын тамак-аш маданиятында сүт азыктары башкы орунда турат. Чейрут, каймак, айран, курут, боорсок, талкан, кургатылган эт сыяктуу азыктар алардын күнүмдүк дасторконуна мүнөздүү. Мал чарбасына байланыштуу сүт жана эт азыктары алардын этностук ашканасын негиздейт.

Учурда Россиядагы алтайлыктардын жалпы саны 75–80 миңдин тегерегинде. Алардын басымдуу бөлүгү Алтай Республикасында жашап, өз улуттук маданиятын жана тилин сактоо үчүн мамлекеттик жана коомдук деңгээлде ар кандай иштер жүргүзүлүп келет. Мектептерде алтай тили окутулуп, фольклордук ансамблдер, маданий борборлор, этнографиялык музейлер иштейт. Туризмдин өнүгүшү да маданияттын сакталышына таасир берип жатат.

Алтай элдери — түрк дүйнөсүнүн байыркы жана уникалдуу бөлүгү. Алардын маданияты, руханий дүйнөсү жана табият менен болгон гармониялуу жашоо образы дүйнөлүк этнографияда өзгөчө орун ээлейт. Алтай тоолорунун койнунда жашаган бул эл бүгүн да өзүнүн улуттук өзгөчөлүгүн жоготпой, байыркы мурасты заманбап жашоо менен айкалыштырып жашап келет.