Алын суьуех кылааска аа5ыы тренажера

Элбэєи ааєыаЅ - билиилээх буолуоЅ!

Т№р№№бјт тылгынан ааєарга эрчилин

©йд№№! Ааєаргар 1 мјнјјтэ бэриллэр!

80 тыллаах

тиэкис

60 тыллаах

тиэкис

40 тыллаах

тиэкис

20 тыллаах

тиэкис

2

1

3

Аах!

Быйыл сир а»а дэлэйдик јјннэ. Эдьиийбин кытта тыаєа баран дьэдьэн, сугун, хаптаєас хомуйдубут. Ийэбит ј№рэ-к№т№ барыанньа б№є№ бу»аран ха»аанна.

Оєолор ханнык сир а»ын јргээбиттэрий?

Сугун, дьэдьэн, хаптаєас.

Дьэдьэн, моонньоєон, отон.

Хаптаєас, отон, сугун.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

3

2

1

Аах!

Ытым аата Доєор. Доєор сјрдээх булчут. Би»иги биирдэ тыаєа бардыбыт. Ытым иннибэр сјјрэн хаалла. Сотору Доєор моєотойу ытыран аєалла.

Доєор тугу бултаабытый?

ТииЅи

Кутуйаєы

Моєотойу

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Саас буолбута. Кј№х от јјммјтэ. Кј№рэгэй к№т№н кэлбитэ. Онтон кј№рэгэй уйа туттубута. Сымыыт уурбута. Сотору сымыыттан тј№рт кј№рэгэй оєото тахсыбыта.

Сымыыттан хас кј№рэгэй оєото тахсыбытай?

Биэс

Тј№рт

Алта

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

МаЅнайгы хаар тјстэ. Ньургун биир сарсыарда бииргэ ј№рэнэр оєолоругар сонуннаах кэллэ. Ииппит ту»ахтарыгар икки куобах и ½ нибитин ту»унан кэпсээтэ. Оєолор олус сэЅээрдилэр.

Ким ту»ах ииппитий?

Ньургун

Дархан

Эрчим

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Салгыы аах

Сынньан

Ааєаргын тохтот

2

1

3

Аах!

C¼¼ тјк сайын т№р№№бјт ньирэй. Кини олус кыратын и»ин Сјјтјк диэн ааттаабыттар. Сјјтјк ийэтин курдук дьј»јннээх. Хап-хара харахтара т№п-т№гјрјктэр, кыламаннара уп-у»уннар. Сјјтјк хаа»ыны сатаан сиэбэт, ыаммыт јјтј суосканан и»эр. ХотоЅЅо соєотоєун хаалар. Иччитин к№рд№р эрэ, ойон туран баты»ар.

Сјјтјк тугу а»ыырый?

Хаа»ыны

Оту

¬јтј

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Эдик ј»јс кылааска ј№рэнэр. УЅуоєунан кылаа»ыгар барыларыттан саамай кыралара. ¬№рэєэр туйгуннук ј№рэнэр. Бјгјн Эдик к№рб№т№єјн к№рд№. Эбэтэ дьураа-дьараа ойуулардаах, у»ун субуруйбут сордоЅу тута-тута: « Бу киэЅ айаєын, атыгырыы сылдьар сытыы тиистэрин к№р эрэ, ытырбытын ы»ыктыбат балык » , - диэтэ.

Эбэтэ Эдиккэ ханнык балыгы к№рд№рбјтјй?

Собо

СордоЅ

Мунду

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Былыыр былыр чооруостаах кјјдээх кјјстэрин холбоон бииргэ кыстыырга сјбэлэспиттэр. Кјјдээх бурдугу ха»ааммыт. Кы»ын ортото кјјдээх ха»аа»ын иккиэн сиэн бјтэрбиттэр. Онтон чооруос ха»аа»ыгар киирбиттэр. Дабаххайы да, эрбэ»ин туорааєын да кјјдээх сиэбэт астара буолан биэрбит. Кјјдээх олус аччыктаабыт, кыы»ырбыт.

Кјјдээх ханнык чыычааєы кытта дьукаахтаспытый?

Ымыылыын

Кј№рэгэйдиин

Чооруостуун

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Санаторий оєолоро олус кытаанахтык утуйа сыппыттара. Валя даачатын кјјлэтигэр утуйара. Тјјн Валя туох эрэ сирилиир, куугунуур тыа»ыттан у»уктан кэлбитэ. Ойон туран к№рбјтэ- арай санаторий дьиэтэ умайан эрэр эбит! Валя ойон туран, ол умайан эрэр дьиэ диэки туох баарынан ыстаммыта.

Валя ханна утуйа сыппытай?

Даачатын кјјлэтигэр

Санаторийга

Эбээтин аах дьиэлэригэр

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

Салгыы аах

Сынньан

Ааєаргын тохтот

2

1

3

Аах!

Э»э диэн тыа кыылларыттан саамай адьырєалара. Оннооєор б№р№, к№р№№т да, саба тјспэт, куттанар. Э»э - а»ара кјјстээх, кимиэхэ да тыыттарбат, киЅнээх, №»ј№мньјлээх. Кј»јн балаєан ыйыттан кыстыыр арєаєын хастар. Сјрдээх сэрэхтээх кыыл. Арєаєын бэлэмнээн бјтэрэн баран, ый устата арєаєын ааныгар сытан и»иллиир. Чугас дьон, тыас-уус баар буоллаєына, к№»№н атын сиргэ арєах хаста барар. Кы»ын, сайын сылдьар сирэ тус-туспа.

Э»э арєаєын ханнык ыйга хастарый?

Алтынньы ыйга

Балаєан ыйыгар

Сэтинньи ыйга

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Кыра эрдэхпинэ, аєам доєор оЅостоору уонна булка ј№рэтээри, миигин кустуу, куобахтыы барарыгар №рјјтјн баты»ыннара сылдьара. Ол сылдьан, аєабар ту»а ки»итэбин. Мас хомуйан, чэй оргутабын, ол-бу јлэєэ илии-атах буолабын. Ку»у, куобаєы кјрэтэн биэрэбин. Биирдэ аєам, мин уруккуттан ымсыыра саныыр биир уостаах, сјјрбэ калибрдаах саатын туттаран кэбистэ. -Оєом булчут ки»и буолан, мин туйахпын хатараар, - диэн алєаата.

Аєата уолугар тугу бэлэхтээбитий?

Балыктыыр кј№гј биэрбит.

Билисипиэт бэлэхтээбит.

Биир уостаах саа туттарбыт.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Былыыр былыр ыттаах б№р№ атастыы эбиттэр. Арай биирдэ б№р№ аччык сылдьан к№рбјтэ, доєоро ыт тэриэлкэтигэр тобус-толору мииннээх, №сс№ ону та»ынан уЅуохтаах эттээх олорор эбит. Б№р№ ыкка этэр: - Онно ыраа»ыйаєа сымара таас сытар. Ким ол таа»ы сыєарыппыт, ол баайга-дуолга тиксиэхтээх. Акаары ыт онно тэбиммит. Онтон б№р№ кјлэ-кјлэ ыт а»ылыгын барытын сиэн кэбиспит. Онтон ыла б№р№л№№х ыт иирсэннэр доєордоспот буолбуттар.

Ыттаах б№р№ туохтан иирсибиттэрий?

Б№р№ ыты албыннаан а»ын сиэн кэбиспит.

Бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбатахтар.

Дьиэлэрин былдьаспыттар .

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Лена Дьокуускайга олорор. Сайын аайы Аммаєа баран, эбээлээх э»ээтигэр сайылыыр. Амманы олус с№бјлјјр. Кјннээєи јлэтэ-эбэтин кууруссаларын сымыытын хомуйуу. Кууруссаларын сетканан тардыллыбыт сарай и»игэр олохтоотулар. Лена биирдэ эбэтиттэн ыйытта: - Кууруссаларбыт алта эрээри, тоєо биэ»и эрэ сымыыттыылларый? Онуоха эбэтэ: - Биэс кууруссалаахпыт. Биирдэстэрэ б№тјјк. Кини сымыыттаабат. -Оччоєо б№тјјк ыллыыр дуо? - Ыллыыр уонна ха»аайыннара буоллаєа дии, - диэн эбэтэ кјлэ-кјлэ бы»аарар.

Кууруссалар алта эрээри, тоєо биэс эрэ

сымыыты биэрэллэрий?

Биир куурусса сымыыттаабат.

Биирдэстэрэ б№тјјк, кини сымыыттаабат.

Кууруссалар биир сымыыты

сиэн кэби»эллэр.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

Салгыы аах

Сынньан

Ааєаргын тохтот

2

1

3

Аах!

Дьиэбитигэр кэлбиппит, дьоммут ёлка туруорбуттар, симии сылдьаллар этэ. Би»иги к№м№л№стјбјт. Ёлкабыт уоттара чыпчыЅныыллар. Сарсыныгар кјнјс доєотторбутун ыЅыртаатыбыт, оєолор бары кэлбиттэрэ. Ёлкабытыгар к№рд№№х-нардаах Тымныы оєонньор эмиэ баара. Сиэнэ Хаарчаана ырыа»ыта, јЅкјј»јтэ сјрдээх. Оонньоон-к№рјлээн баран оєолор тарєастылар. Оттон Тымныы оєонньор барбата. Хонор буоллаєа диэн мин ј№рдјм. Бэл: « Би»иэхэ хон » , - диэн эттим. Онтон Тымныы оєонньор сыгынньахтанна. Ким буолуо диигит? Оо, дьэ, бэйэм аєабын билбэтэх эбиппин. Оттон Хаарчаана эмиэ эдьиийим эбит. Бэйэм да дьоммун билбэтэхпин, мин хантан сэрэйиэхпиний?

Оєо туохтан ордук ј№рбјтјй?

Хаарчаана јЅкјјтјттэн, ырыатыттан.

Оєолор кэлбиттэриттэн.

Тымныы оєонньор хонор буолбутуттан.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Сэрии буолбута иккис кы»ына. Арай биир сарсыарда быраатым сирэйэ-хараєа сјјлэ и»эн, орон ки»итэ буолан хаалла. Кини кјнј бы»а ас к№рд№№н муЅнанар. Эбэм эмээхсин сылбархай ууну куруускаєа кутан и»эрдэр. Оччоєо а»аабыкка холонон, эмиэ саЅата суох сыппахтыыр. Мин быраатым аттыттан арахпаппын, №йб№р туох тј»эринэн саатата сатыыбын: - Мичил, би»иги аєабыт №ст№№хт№рј кыайан-хотон, кэ»ии б№є№тјн сјгэн-к№т№є№н кэлиэєэ... Аан эрчимнээхтик тэлэллэ тјстэ да, ийэм куул сјгэ»эрдээх киирэн кэллэ. Дьиэ килиэп сытынан туолла. - Ураа, ийэм... Ураа, килиэп! Мичил билигин агроном.

Оєолорго туох улахан ј№рјјтэ буолбутуй?

Кыайыы ту»унан сураєы истибиттэр.

Ийэлэрэ килиэп аєалбыт.

Аєалара сэрииттэн эргиллибит.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Геолог Таня Полякова соєурууттан кэлэн Саха сиригэр јлэлиир. Биирдэ кини б№д№Ѕ, хап-хара гына буспут моонньоєон хойуу угар тиийэн кэллэ. Кини саамай хойуу јјнјјлээх угу хаартыскаєа тј»эрэн ылаары гынна. Ол бириэмэєэ объективка сјрдээх улахан хардаЅ э»э кэлин атаєар туран былтас гына тјстэ. Э»э Таняны к№р№н со»уйда, к№хсјн иЅсэлээхтик тыа»атта. Таня э»эни к№р№№т, ха»ыытаан эрэ хаалла. Биирдэ №йд№н№н кэлбитэ, фотоаппаратын туппутунан, мјччј-хаччы тэбинэн, сјјрэн и»эр эбит. Экспедиция јлэ»иттэрэ со»уйдулар, Таняны тула јмј№рјстјлэр. Кыыс кэлин арыый уоскуйан, к№хс№ кэЅээн баран, ханна сылдьыбытын, туох буолбутун кэпсээтэ.

Таня туохтан куттанна, уолуйда?

Тайєаєа э»эни к№рсјбјт.

Тыаєа мунан хаалбыт.

Фотоаппаратын сјтэрбит.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас! Салгыы аах!

2

1

3

Аах!

Арай иннибэр сыыр быарыгар туох эрэ харааран к№ст№р. Харахпын сотто-сотто к№р№бјн. Хара улар кутуругар маарынныыр. Сјјнэ улахан улар са»ыл хороонугар киирэн и»эн, баппакка иЅнэн хаалбыт. Туох буолан хорооЅЅо симиллэ сатаатаєай? Улар отонноон сии сылдьан, куобах ту»аєар иЅнибит. Оттон са»ыл халлаан саЅа сырдыыта хороонугар т№нн№н испит. Ол и»эн, ту»ахха иЅнибит уларга тјбэспит. Са»ыл улары т№б№тјн хампы ыстаабыт. Онтон, мин чуга»аан и»эрбин билэн, са»ыл улары моонньуттан соспутунан хороонугар куоппут... Улара хорооЅЅо баппакка, иЅнэн хаалбыт, оттон са»ыл и»ирдьэ хаайтаран хаалбыт.

Улар тугу сиир эбитий?

Кутуйахтаан сиир эбит .

Отонноон сии сылдьыбыт.

Кыра чыычаахтарынан а»ылыктанар.

©сс№ т№гјл болєойон аах!

Маладьыас!

Л.В.Киренскэй аатынан Амма лицейэ

Ааєар тиэкистэр

М.Т.Александрова, Н.В.Чуручанова,

Е.В.Игнатьева, У.Н.Корякина

« Хонтуруолунай ааєыы текстэрэ »

кинигэттэн ту»анным

Габышева Елена Александровна -

алын кылаас учуутала

2016 сыл