Антикалык философия

Антикалык философия.

Шайыкова Бегимай

Антикалык филоcофия (биздин заманга чейин 7-6-кылым калыптанган — грек антика философиясы) - мүнөзү жана мазмуну, өзгөчө философиялык методу менен байыркы чыгыш философиясынын системаларынан айырмаланат. Анын өнүгүшүн болжол менен 4 этапка бөлүп көрсөтүүгө болот

1) Сократка чейинки этап

Досократиктер

ошол мезгилдин философторун досократиктер деп аташкан

Классикалык этап

Ал Сократтын, Платондун жана Аристотелдин таасири жана ишмердүүлүгү менен мүнөздөлөт.

Эллинистикалык этап.

4-сү ошол кездеги чечүүчү күчтөрдүн бири болуп турган Римге туш келет

АНАКСИМЕН (б. э. ч. 585-524) - милет мектебинин белгилүү философу. Ал Анаксимандрдын окучуусу жа ишин улантуучусу. Фалес ж-а Анаксимандр сыяктуу А. астрономиялык көрүнүштөрдү окуган ж-а башка

табигый көрүнүштөр сыяктуу табигый образда түшүндүрүүгө аракет кылат. А. башкалар сыяктуу эле

дүйнөнүн негизине материянын белгилүү бир түрүн киргизет. Мындай материяга ал чексиз, түгөнбөс,

белгилүү бир форманы ээлеген абаны киргизет. А. абаны жашоонун башталышы деп жарыя кылат.

Анаксимандр (Х.Т.ч. 610—546-ж. ченде) — байыркы грек философу, Милет мектебинин өкүлү. Аны Фалестин жолдошу жана тууганы болгон деп айтышат. Ал «Жаратылыш жөнүндө» деген трактаттын автору деп эсептелинет, анда космогониянын, метеорологиянын жана билимдердин башка да натурфилософиялык тармактарынын маселелери каралат. Анаксимандр бардык нерселердин жаратылышынын булагы «суу» эмес, кандайдыр бир өзүнчө турган зат да эмес, ал өзү апейрон деп атаган чексиз, түбөлүктүү, айкын эмес бир неме. Бул алгачкы зат, апейрон,көөнө замандан бери Анаксимандрдын «баштапкы негизи» деп аталып келе жатат

ГЕРАКЛИТ Эффесский (б. з. ч. 544-540-ж. чамасында - ө. ж. белгисиз) - байьфкы грек философу,

материалист. Мажес ж-а жалпы формада болмуш м-н таанымдын бир нече диалектикалык принциптерин

биринчи аныктаган адам. «Жаратылыш жөнүндө» деген эмгегинин түп нускасы бизге чейин жетпесе да,

кийинки авторлордун чыгармаларында айрым үзүндүлөр сакталып калган. Гераклиттин диалектикасы -

материя үзгүлтүксүз өзгөрүп, от, аба, суу ж-а топурак тынымсыз бири-бирине өтүп турат деген ой

корутундусун берет. Гераклит диалектикага негиз салуучулардын бири катары бааланат.

Пифагор (Х.Т.ч. 580—500-ж.ченде) — байыркы гректик диний философиялык мектепти түзүүчү, кийин ал мектеп пифагорейчилер деп аталып калат. Пифагордун көз карашында анын диний, саясый жана этикалык концепциялары, анын жан жана дене жөнүндөгү түшүнүгү өзгөчө тармакты түзөт. Адамдын жаны эч качан өлбөйт, ал убактылуу гана өлө турган денеде жашап турат да, дене өлгөндөн кийин башка денеге көчөт, жаңы түргө ээ болот (метемпсихоз). Мында, адам өзүнүнөткөндөгү бардык инкарнацияларын унутпайт деп эсептелинет.

Фалес (Х.Т.ч. 640 жана 545-жылд. орто ченинде) — байыркы грек философу, философиянын Милет мектебин негиздөөчү, бул белгилүү философиялык мектептердин

бири. Өзүнүн бүткүл натурфилософиялык билимдерин Фалес ырааттуу философиялык

окууну түзүүгө пайдаланган. Алсак, ал бардык бар болуп жашап тургандар суудан

жаралган деп эсептеген, суу деп ал нымдан турган түпзатты түшүнгөнү. Суу — бардык

нерселер жаралып пайда болуп туруучу булак. Ошондой эле суу жана андан жаралган

нерселердин бардыгы өлүк эмес, жандуу нерселер.

МИЛЕТ МЕКТЕБИ (ионийлик) - Фалес, Анаксимандр ж-а Анаксимен (б. з. ч. 6-к.) негиздеген байыркы

грек философиясынын алгачкы мектеби. Мектепке Иониядагь Милеттин аты берилген. Милет мектеби байыркы грек философиясынын башаты болгон: Милет философтору кубулуштардын көп түрдүүлүгүн ар кайсы жагынан кандайдыр бир алардын нерселердин маңызын байкашкан (“биринчи негиз”). Ал Фалес үчүн суу, Анаксиандр үчүн белгисиз ж-а чексиз зат (апейрон), Анаксимен үчүн аба түрүндө болгон.

Милеттин жанында дагы бир порт шаары болгон - Эфес. Бул полис дүйнөнүн жети кереметинин бири - Артемида храмын камтыгандыгы менен белгилүү болгон. Дал ушул байыркы грек философу Гераклит (болжол менен 540 - биздин заманга чейинки 480-жылдар) туулуп, жашаган.

Байыркы Грециянын дагы бир күчтүү философиялык мектебинин пайда болушу Эфестен чыккан Гераклиттин аты менен байланыштуу. Гераклиттин чыгармасынан 130га жакын фрагменттерин сактап калган, айрым маалыматтарга караганда "Табият жөнүндө", кээ бирлери боюнча "Муздар" деп аталган.

Гераклит шамал, чагылган, күн күркүрөө, чагылган жана башка ушул сыяктуу табигый кубулуштарды табигый жол менен түшүндүргөн. Гераклит отту баардык нерсенин негизи деп эсептеген. Анын түшүнүгүндө, от, бир жагынан, Милезян мектебинин өкүлдөрүнүн арасындагы прам-материяга окшош жана дүйнөнүн фундаменталдуу принциби ("архе") дагы, негизги элементи дагы ("стехейрон"). Экинчи жагынан, өрт ал үчүн өнүгүүнүн динамикасынын, туруктуу өзгөрүүлөрдүн акырындыктын эң адекваттуу символу болуп саналат. Буга, мисалы, анын «дүйнө оттон пайда болуп, кылым бою белгилүү мезгилдерде кайрадан күйүп кетет» деген буйругу менен далилденет. ал тагдырга жараша жасалат. "

Материалисттик Монизм

Монизм (грек тилинен "monos" - бир) бардык чындыктын негизинде бир башталышты издейт жана көрөт. Монизм материяны бирдиктүү негиз (биринчи себеп) катары көргөндө же рух (идея, сезим) ушундай бирдиктүү негизди жарыялаганда идеалисттик мүнөзгө ээ болушу мүмкүн. Материалисттик монизм - Ван Чундун, Демокриттин, Эпикурдун, Лукреций Каранын, 18-кылымдагы француз материалисттери Фейербахтын философиясы; Марксизм, позитивизм. Идеалисттик монизм Платондун, Юмдун, Гегелдин, Владимир Соловьевдун, азыркы неомотизмдин жана теизмдин философиясында эң туруктуу чагылдырылган. Материалисттик дагы, идеалисттик дагы монизм бар. Идеалисттик монизмдин эң ырааттуу багыты - Гегелдин философиясы. Монизм - бул толугу менен биримдик жөнүндөгү окуу. Наивный монизм - биринчи зат суу (Фалес). Бир затты таануу, мисалы: кудайдын субстанциясы (пантеизм); аң-сезимдин монизми (психологизм, феноменализм); заттын монизми (материализм).

Гераклиттин окууларынын борбордук мотиви принцип болгон: бардыгы агат (PANTA REI). Ал өнүгүүнүн туруктуу агымын эки жолу кирүүгө мүмкүн болбогон дарыянын агымына салыштырды. Учурдагы дүйнөнүн ар кандай көрүнүштөрүн Гераклит баштапкы "праматериядагы" өзгөрүүлөр менен түшүндүрөт. Бир маселе, анын көз карашы боюнча, башка бирөөнүн "өлүмү менен жашайт".

Гераклит биринчилерден болуп адамдын аң-сезиминин мүнөзүнө көңүл бурган. Билим, анын көз карашы боюнча, маңызын түшүнүүгө умтулат, б.а. логотиптер. Ал "билим" менен чыныгы акылдын ортосундагы айырмачылыкка олуттуу көңүл бурат. Гераклит дүйнөнүн билимге болгон мамилесин баалоого маани берген. Ал дүйнөнүн бардык мамлекеттери жана касиеттери ар дайым салыштырмалуу экендигин баса белгиледи. Ал ошондой эле жалпы колдонулган түшүнүктөрдүн салыштырмалуулугун белгиледи: "Маймылдардын эң адилеттүүсү адам муунуна салыштырганда жийиркеничтүү".

Алгач софист өзүн акыл-эс иш-аракетине арнаган же ар кандай акылмандыкка, анын ичинде стипендияга чебер адам деп аталган.

Софисттер - "акылмандыктын окутуучулары" - саясий жана укуктук иштин техникасын гана эмес, ошол эле учурда философиянын суроолорун да үйрөтүшкөн. Софисттер өзүлөрүнүн көңүлүн социалдык маселелерге, адамга жана баарлашуу көйгөйлөрүнө, чечендик жана саясий ишмердүүлүккө, ошондой эле белгилүү илимий жана философиялык билимдерге бурушкан. Ынандыргычтыкка умтулуу менен, софисттер кызыкчылыкка жана жагдайга жараша ар кандай нерсени, ошондой эле четке кагуу үчүн бир нерсени далилдөөгө болот, адатта, керек деген ойго келишкен, бул далилдерде жана төгүндөөдө чындыкка кайдыгер мамиле кылган. Софистика деп атала баштаган ой жүгүртүү ыкмалары ушундайча калыптанган. Софисттер, билимдүү адамдар, бардык нерсе формалдуу түрдө далилдениши мүмкүн экендигин жакшы түшүнүштү.

Софисттер:

Протагор, Горгий и Продик

Сократ

Сократ (Х.Т.ч. 469—399) — байыркы грек философу. Ал таш сомдоочу менен аначы

аялдын уулу болгон. Ар тараптуу билим алган. Афинанын коомдук турмушуна активдүү

катышат. Х.Т.ч. 399-жылы ага каршы: «шаар сыйынган кудайларды урматтабайт, жаңы

кудайларга сыйынууну үгүттөйт жана өспүрүмдөрдү бузгандыгы үчүн күнөөлүү» деген

айып коюлат. Ал өлүм жазасына өкүм кылынып, уу — цикута ичип өлөт.

Сократка мүнөздүү болгон нерсе бул: ал софисттерге каршы чыгуу менен, ошол эле

убакта өзүнүн чыгармачылыгында жана көз караштарында философиялык

ишмерликтеги софисттер үчүн мүнөздүү болгон өзгөчөлүктөрдү билдирген. Сократ

ошол учурдагы философтор үчүн мүнөздүү болгон жаратылыш жөнүндөгү, анын

түпнегизи, дүйнө түзүлүшү жана башкалар жөнүндөгү проблемаларды тааныган эмес.Сократтын пикири боюнча философия жаратылышты эмес, адам маселесин, анын адеп-актык сапаттары жана билимдердин маңызы жөнүндөгү маселелерди изилдөөсү керек. Философия иш алып бара турган эң башкы маселе — этика маселелери болуп саналат, бул — Сократтын субхаттарынын башкы предмети болгон.

Сократтык жана софисттик окутуунун окшотуктары.

Софисттер үчүн дагы, Сократ үчүн дагы философиянын түпкү көйгөйү, мурункулардай эле, космологиялык эмес, антропологиялык проблема болгонун, дүйнө жана дүйнөлүк тартип эмес, адам жана анын жашоосу болгонун айтуу жетиштүү. Бардык натурфилософиялык (космологиялык жана онтологиялык) көйгөйлөр алар тарабынан экинчи пландагы жана анча маанилүү эмес деп жарыяланган. "Бак-дарактардан эмнени үйрөнсө болот?" - деп сурайт Сократ. Софисттер менен Сократ өзүлөрүнөн мурункуларынын Космостун бир бөлүгү гана болгон адам жөнүндөгү идеяларын бөлүшкөн эмес; алар адамды ааламдын борбору деп жарыялашкан.

Софисттер менен Сократтын көз караштарынын айырмасы

Софисттер үчүн чындык көп адамдар үчүн бирдей болушу мүмкүн эмес, анткени ар кимдин өзүнүн көз карашы бар.

Сократ чындыкты түшүнүүнү каалоодо адам калпты унутат, ал эми чындыкты түшүнүүгө умтулуу пайдадан жогору дейт.

Софисттер талаш-тартыштар жеңишке жетүү үчүн гана каражат деп айтышкан.

Сократтын айтымында, талашка түшкөндө, анын чын-төгүнүн билиш керек, ал талаштан келип чыгат. Маектешке карата сизде сый-урмат сезими сакталышы керек.

Софисттер кудайларга ишенишпейт.

Сократ - Кудайга абсолюттук билим берген ыймандуу адам.

Софисттердин айтымында, идея ар кандай адамдар үчүн бирдей эмес

. Сократ алар менен макул эмес, анткени көпчүлүк түшүнүктөр көпчүлүк адамдарга окшош.

Аристотель (Х.Т.ч. 384—322) — байыркы эң улуу грек философу, анын жараткан оригиналдуу окуусу философияда өзүнчө бир доорду түзгөн. Ал Стагир шаарында туулган (ошондуктан көп учурда аны Стагирлик деп аташат). Христос туулганга чейинки 367-жылы он жети жашында Аристотель билим алуусун улантуу үчүн Афинага

келет да, платондук Академияга окууга кирип, Платондун окуучусу болуп калат. Аристотель, платондук Академияда окуп жүргөндө эле өзүнүн философиялык көз

караштары боюнча Платон менен келише албай калат. Кийинки чыгармаларында ал идеялардын платондук теориясын сынга алат, бул философиянын андан аркы өнүгүшү үчүн олуттуу мааниге ээ болгон.

Платон (б.з.ч. 427–347) Сократтын окуучусу, биринчи жолу билим берүү мекемесин - академияны уюштурган. Платон объективдүү идеализмдин негиздөөчүсү деп эсептелет. Платондун окуусуна ылайык, идеялар дүйнөсү гана чыныгы болмушту чагылдырат, ал эми конкреттүү нерселер - бул болмуш менен жоктуктун ортосундагы нерсе, алар идеялардын көлөкөсү гана. Платон идеялар дүйнөсүн анын өлбөс руху адам төрөлгөнгө чейин жашап турган Кудайдын падышалыгы деп жарыялаган. Андан кийин ал адам денесинде, түрмөдө отурган туткундай болуп, идеялар дүйнөсүн эстеген күнөөкөр жерде жашайт.

• Платон белгилүү, чыгаан ойчулдардын бири болгон.
• Жаш кезинде саясатка кызыгып, аралашып көргөн, бирок көңүлү кайт болгон.
• Этика, адилеттик, билим, өзүн кармай билүү, жан, такыбаалык жана эр жүрөктүккө байланыштуу ой-толгоолорду жазган.
• Белгилүү насаатчы, ойчул, окумуштуу Аристотель Платондун окуучусу болгон.

Платондун пикири боюнча,

идеялар-нерселердин үлгүлөрү, бирок бул философиялык түшүндүрүү эмес, кооз сөз

гана. Мындан башка да нерсе көп түрдүү болгондуктан, мындай учурда ал бир нече

үлгүгө, б.а. бир нече идеяга ээ болууга тийиш. Аристотелдики боюнча платондук идея

нерсенин маңызы боло туруп, ошол эле убакта нерсенин өзүнөн ажыратылып салынат,

муну менен нерсенин маңызы нерсенин өзүнөн ажырап калат

Философиянын тарыхында Аристотелдин тааным жөнүндөгү окуусу чоң роль

ойногон. Бул жерде ал обьективдүү дүйнө адамга көз каранды эмес, ал материалдуу,

таанып-билүүчү субьектиге көз каранды эмес деген жобого негизденет. Таанымдын

биринчи баскычы — сезимдик тааным, сезимдик таанымдар тышкы дүйнөнүн

чагылышы болуп саналат, алар таанылып-билинүүчү предметтердин формаларынын

көчүрмөсү.

Аристотелдин философия жана илим жагындагы чыгармачылыгы антик акыл-оюнун

туу чокусу деп эсептелинет. Ал байыркы грек маданиятынын — анын башталышынан

биздин заманга чейинки IV кылымга келип такалган бүтүндөй бир мезгилдеги

өнүгүшүнүн жыйынтыгын чыгарган. Билимдерди системалаштырууда жана бир катар

илимий тармактарды бөлүп чыгарууда ал чоң эмгек сиңирген, ал тармактар кийин

илимде оз алдынча багыттарды түзгөн.