Аспапқа 20 ғасырдан астам уақыт

Аспапқа 20 ғасырдан астам уақыт

Домбыраның пайда болу тарихы (бұл люта түріндегі екі ішекті музыкалық аспап, балалайканың алыс туысы) ежелгі дәуірден бастау алады. Археологиялық олжалар қазақ домбырасының аналогтарында 2000 жыл бұрын ойнағанын айғақтайды. Осылайша, шамамен екі мың жыл бұрын салынған ежелгі Кой-Крылғантал қаласын қазу кезінде қолында екі ішекті музыканттардың терракоталық мүсіншелері табылды. 1989 жылы Алматы облысында археологтар неолит дәуіріндегі үңгір суреттерін тапты, онда 4000 жылдан астам уақыт бұрын өмір сүрген ежелгі суретші Төрт би адамы мен домбыраға ұқсас аспапты бейнелеген.

Домбыраның қазіргі түрінде пайда болуына қатысты көптеген әдемі аңыздар бар. Мысалы, олардың бірі шайқастардан шаршап, киіз үйге барар жолда демалуға және музыка тыңдауға шешім қабылдаған батыр туралы айтады. Жаңғақ ағашынан ол өз қолымен жасалған корпусты ойып, мойын жасап, жылқының шашынан жіптерді тартып, қандай да бір әуен ойнауға тырысты. Бірақ нәтиже болмады-құрал үнсіз қалды. Үмітін үзген батыр ұйықтап кетті және көп ұзамай ішектер ойнаған сиқырлы әуенмен оянды. Белгілі болғандай, біреу бастың мойынға қосылатын жеріне ағаш тақтайшаны бекітті. Богатырь бұл зұлым жын – шайтанның дело деп шешті, содан бері қазақтар арасында домбыраның жоғарғы табалдырығына "шайтан-тиек"атауы бекітілді.

Аңыз-аңыз, бірақ "шайтан-тиекпен" домбыра көптеген ғасырлар бойы қазақтардың басты музыкалық аспабы – тарихи факт. Дәстүрлер ежелгі уақытта домбыра мерекелер мен шайқастар алдында дұрыс көңіл-күйге жету үшін ойналғанын айтады. Орыс буффалосы сияқты, қазақ халық ертегішілері-ақындар домбырамен базарлар, жәрмеңкелер мен ауылдарды аралап, өз күйлерін орындап, қарапайым халықтың қуанышы мен қайғысын жеткізді.

Әлемдік деңгейде домбыра мен қазақ әнін көрсеткен және ескі әлемде дүрбелең тудырған алғашқы қазақ әнші, музыкант, актер Әміре Қашаубаев болды. 1925 жылы этнографиялық концерттерге қатысу үшін кеңестік мәдени делегация құрамында Парижге келіп, домбыраның сүйемелдеуімен бірнеше қазақ халық әндерін шырқап, сөзбе-сөз Париж көрермендеріне ғашық болды. Бұл жолы тағы бір заманауи факт: 2010 жылы Қытайда 10 450 домбырашы "кеңес" ("кеңес") қазақ күйін орындағаннан кейін домбыра Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді.