О?ушылар, б?гін саба?ымыз ерекше-сот саба? т?рінде ?теді. Сынып о?ушыларыны? ішінен сот т?ра?асы, мемлекеттік айыптаушы ж?не ?ор?аушы сайланып отыр. Сонымен бірге сот саба?ымыз?а «Ай?ын» газетіні? тілшісі Жазы?баева Диана ж?не ауданды? ж??палы аурулар б?ліміні? д?рігері М?рс?лиева Балауса ?атысып отыр. Ал партада?ы о?ушылар-ку?герлер болып табылады.

Енді саба?ымызды бастаймыз. Мемлекеттік сот м?шелерін ша?ырамыз.

Орындары?ыздан т?ры?ыздар, сот келеді!

(Сот м?шелері кіреді)

Сот т?райымы: Асанбек Дильяра
Мемлекеттік айыптаушы: ?уезхан Дильяра
?ор?аушы: К?ркемов Жандос
Осы саба?ты саралап , ба?алау, ?орытындысын жасау хатшы ма?ан беріледі.
Сот т?райымы: Сот саба? басталды!

ІІ. ?й тапсырмасын тексеру

Та?тамен ж?мыс

А) Таби?ат?а байланысты тыйым с?здер жазу;

?) «Киік» с?зіне ассосация ??ру.

2.С?кен Сейфуллин кім? (ауызша с?ра? кою)

3. «А?са? киік» ?ле?ін жат?а с?рау.

4.О?ушыларды ба?алау

ІІІ. ?й тапсырмасын бекіту

Хатшы:?й тапсырмасын ?орыту ?шін Сот м?шелері с?з сіздерде.

?ор?аушы:?аза?станда 1921 жылдан бастап киіктерді аулау?а тиым салынды. Ал, осыдан 100 жыл б?рын С?кен осы киіктерді? азайып бара жат?анын жырлап кеткен.

Айыптаушы:1957-1958 жылдары оларды? 2 миллионнан ас?анды?тан ?айта алу?а р??сат етілді. Осы жылдары ?аза?станда?ы киіктерді? е? к?бейген кездері болды. Біра? кейіннен адамдарды? жауыз ?рекетіні? салдарынан бірнеше рет жаппай ?ыр?ын?а ?шырады. 1990 жылдары ?кімет басшысы ?кежан ?ажыгелдин ?ытай мемлекетіне 1 миллион киікті ату?а р??сат берген. ?аза?стан Республикасы ?кіметі 2005 жылдан бастап елімізде киіктерді аулау?а та?ы да ?айта тыйым салатын ?аулы шы?арды, оларды? санын к?бейту ж?не ?ор?ау шаралары ?ол?а алынды.

?ор?аушы: Сізді? ата?ан деректері?ізден кейін де киіктер к?бейе ?ой?ан жо?. Сарыар?ада ж?рген киіктерді? саны 47-48 мы? ?ана. Себебі неде деп ойлайсыз?

Айыптаушы: Мен б??ан а?шыларды кін?лаймын. ?кімет киіктерді ?ор?ау ма?сатында 2006 жылы киіктерді «?ызыл кітап?а» енгізді.

Сот т?ра?асы: Мы?да?ан жылдар бойы дала жырт?ыштарынан, адамдардан ?ашып ж?рген осы бір жануарлар?а ?з елімізден ?оры?тар ?йымдастырып, ?аза?стан тарихы п?ніне та?ырып ретінде енгізілуіне б?ріміз атсалысуымыз керек.

Хатшы: «Ештен кеш жа?сы» деген емес пе? Б?л айтыл?ан игі шаралар ?ол?а кеш алынып отыр. ?сімтал жануар к?тімі к?п, ?ор?ауы жа?сы болсы, санаулы жылдардан со? саны к?бейіп ?лі-а? даламызды? с?нін келтірер.

Осындай киелі жануар?а арнап а?ын-жазушылар шы?армалар жаз?ан. Мысалы, Жа?сыкелді Сейілов а?амыз «Жезкиік» ?нін, осыдан 100 жыл б?рын жазыл?ан С?ке?ні? ?ле?іне жерлесіміз ?лмырза Но?айбаев ?н шы?ар?ан, ата?ты ??рман?азы «А?са? киік» к?йін шы?арыпты. Енді сол ?лмырза Но?айбаев атамызды? орындауында?ы «А?са? киік» ?нін ты?дап жіберейік.

ІV.Жа?а саба?.

«Ол не?» танымды? ойыны.

-Ол – таби?атты? бір б?лшегі, киік секілді киелі.

-Ол – еркіндікті?, дар?анды? пен ?ыра?ылы?ты?, ой – арманны? шары?тауыны? к?рінісі.

-Ол – к?к т?сті, ою-?рнекті матада алтын к?нні? астында орналас?ан.

-Ол не?

??рметті ку?герлер, б?гінгі та?да адамзат алдында т?р?ан е? к?рделі м?селелерді? бірі ?зімізді ?орша?ан орта, оны? ?азына байлы?тарын ?ор?ау, барынша ??ыпты пайдалану болып табылады. ?ткен саба?та жо?алып бара жат?ан киелі жануарымыз киік туралы айтса, б?гінгі саба?ымызда киелі ??с – б?ркіт жайлы с?з ?оз?алма?.

Сот саба?ымыз?а келіп отыр?ан журналист ж?не д?рігерді орта?а ша?ырайы?.

Журналист: Б?ркіт – с???ар т?різділер отрядына, ?аршы?а т??ымдасына жататын ?лкен ??с. К?бінесе то?айлы ж?не таулы жерде тіршілік етеді. Биік а?аштар мен з?улім жартас?а ?я салып, 1-2 ж?мырт?а табады. Орта Азияда, ?аза?станда б?ркітті ?ол?а ?йретіп, т?лкі, елік, ?ара??йры? сия?ты а?дар?а салады, шабыты т?скен ?ыра?ы б?ркіттер ?ас?ырды да алады, ашын?анда адам?а да т?седі.

Б?ркіт – К?к Т??іріні? елшісі, ол К?ннен жаратыл?ан. К?нні? еркесі, к?кті? иесі деп халы?ты? к?не сенімінде аса жо?ары д?ріптеледі. Б?ркітке табыну к?ллі жануарлар мен адамзат ?лемінде жо?ары т?рады. Б?ркітті баулып, онымен а? аулау к?сібі – саятшылы?ты? бір т?рі.

Д?рігер: Оба – аса ?ауіпті ж??палы ауру. Обаны? ?кпелік, ішектік, тері-бубонды?, септикалы? т?рлері болады. Таби?атта т?рлі кемірушілер ар?ылы таралады. Адамдар?а кемірушілерден, немесе б?ргелерден ж??ады. Ж??паны? жасырын кезе?і 2 к?ннен 6 к?нге дейін болуы м?мкін. Оба ауруы ?те ?атты ?алтырауымен, дене ?ызуыны? жо?арылауымен, жедел кенеттен басталады. ?лсірейді, ж?регі айниды, кейде ??су – ауру?а т?н белгілері, б?лшы? ет ауырсынулары болуы м?мкін. Ал?аш?ы уа?ытта ж?рек, ?ан-тамыр ж?йесіні? за?ымдану белгілері дамиды.

Ауруды? ал?аш?ы белгілері пайда бол?анда дереу медицина ?ызметкерлеріне ?аралып, ауруды дер кезінде аны?тап д?рігерлік к?мек алу ?ажет.

Автор жайлы т?сінік беру.

М?тінмен ж?мыс.3 топ?а б?ліп іштей о?ыту.

М?тінді мазм?ндату.,

Хатшы: ??рметті сот ку?герлері, сот ?кім шы?ару?а кетеді. Орындары?ыздан т?ры?ыздар!

(Сот м?шелері ?кім шы?ару?а кетеді.)

Тапсырмалармен ж?мыс.

М?тінге с?йеніп, ?аза? ауылы т?р?ан жерді суретте.
Б?ркітті суреттеп бер.
М?тіндегі жауыз адамдарды? ?рекеттерін санамалап айтып бер.
Б?ркітті? ?рекетін жауыз адамдарды? ?рекетімен салыстыр.
М?тінні? ?рбір б?лігіне ат ?ой.
Т?мендегі суреттерді ретімен орналастыр.

Д?птермен ж?мыс.

М?тінге е? со??ы с?йлемді жазып ал.

Жа?сылы?ты ?мытпауды ?йрен.

V.Жа?а саба?ты ?орыту.

1.Арты? болмас білгені?.

Салбурын – а?шы-саятшыларды? топталып, бірнеше к?нге а? аулау?а шы?уы, я?ни топталып а? аулауы. Салбурын а?шыларды? мерекесі т?різді, негізі ?ыс мезгілінде ?теді. М?нда аулан?ан а? б?ріне бірдей те? б?лінеді. Ауыл а?са?алдарыны? ?лесі б?лек есептеледі. Салбурын – а?шыларды? ерлігі мен ептілігін, азаматты?ын сынайтын жол. А?шыларды? ?ысты к?ні к?тетін с?ті – сонар. ?ансонарда ?ысты? тыны? к?ні ?лпа ?ар жерге т?скен кезде а?ны? ізі тай?а та?ба бас?андай аны? к?рініп жатады. А?шылар осындай сонар кезінде салбурын?а шы?ады да, ізіне т?скен а?ды ?аумалап ж?ріп со?ып алады. Салбурын кезінде інінде, апанында ты?ылып жат?ан а?ды да а?шылар дабыл ?а?ып, ай?айлап, ?и?улап, ит ?осып ?ркітіп шы?арады.

Саятшылы?ты Абай, Шо?ан, М?хтар, А?ан сері ?атты ?нат?ан. ?азір де саятшылы?пен айналысатын адамдар аз емес. Жа?ында ?ана Алматы облысы, Е?бекші?аза? ауданында «Сонар-2014» республикалы? ??сбегілер турнирі ?тті.

2.Киік ататын а?шылар мен ??сбегілерді салыстыру.

3.Сот ?кімін о?у.

Сот ?кімі:

Б?ркіт пен киікті аяусыз ?ырып, азап?а сал?аны ?шін а?шылар мен орыс ?скерлері жаза?а тартылсын.
«А?са? киік» м?тіні бойынша «?ызыл кітап?а» енгізілген киіктерді ?ор?ау?а барлы? ку?герлер атсалыссын.
17 адамды оба ауруынан ??т?ар?ан б?ркітке «??с патшасы» деген ата? берілсін.
Б?ркітті жойылып бара жат?ан ??старды? санатына ?осып, «?ызыл кітап?а» енгізу.
Б?ркітті? к?беюіне жа?дай жасалынсын.

VI.?йге тапсырма беру.

«Б?ркіт» м?тінін о?ып, мазм?ндау.

VII.О?ушыларды ба?алау.