Балдардын курактары жөнүндө

Жетилген курак. Совет доору

1948-жылы техникумду мыкты аяктап бүтүргөндөн кийин Кыргыз айыл-чарба институтуна окууга кирет. Аны дагы 1953-жылы мыкты аяктайт.

1959–1965-жж. орусча "Литературный Кыргызстан" журналынын баш редактору болгон.

"Правда" гезитинин кабарчысы да болуп иштеген.

1988–1990-жж. Москвада чыгуучу "Иностранная литература" журналынын баш редактору болгон.

Коомдук иштерди да аткарган.

1964–1986-жж. Кыргызстан Кинематографисттер Биримдигинин Биринчи катчысы болгон.

1976–1990-жж. СССР Жазуучулар Биримдигинин Башкармалыгынын катчысы болгон.

1986-жылдан - Кыргызстан Жазуучулар Биримдигинин Биринчи катчысы болгон.

1966-89-жылдары СССР Жогорку Кеңешини н депутаты болгон.

1989-91-жж. СССР Эл депутаты болгон.

Соңку өмүрү

1990-жылдардан баштап СССРдин жана Кыргыз Республикасынын дипломатиялык миссияларын башкарган.

2008-жылы октябрь айларында 80 жылдыгына карата Улуттук Компьтердик гимназиясына келген.

2008-жылы 16-майда Татарстанда сапарда жүргөн чагында бөйрөгүнүн иштебей калганына байланыштуу жазуучуну Германиянын Нюренберг шаарынын ооруканаларынын бирине жеткиришет. Ал жакта 2008-жылдын 10-июнунда пневмония оорусунун кесепетинен жазуучу көз жумду.

Үй-бүлөсү. Махабат айдыңында

Чыңгыз Айтматовдун алгачкы жубайы - сүйүп алган жары Керез Шамшыбаева болгон. Керез 1930-жылы 10-августта Чүй облусундагы Он-Бир-Жылга кыштагында туулган. Атасы Шамшыбай Жакыпбай уулу Экинчи дүйнөлүк согушта набыт болгон. Керез Бишкектеги Медицина институтун, анын ординатурасын аяктап, кулак, тамак, мурун кенселдерин айыктыруу жаатындагы адис болгон. Чыңгыздан 1954-жылы Санжар, 1959-жылы Аскар деген уулдарды төрөгөн. 1980-жылдардын ортосунда Чыңгыз экөө тынч ажырашкан. Өмүрүрүн соңуна чейин Чыңгызга каршы пикир айтпастан, инсандын аруулугун, улуулугун көрсөткөн. Керез апа 1999-жылы 6-мартта бул жарык дүйнө менен кош айтышкан. Сөөгү Байтик айылына жакын көрүстөнгө коюлган.

Айтматовдун дээрлик бардык чыгармаларында махабат баяндалат. Чындыгында, окурмандарынын жүрөгүнө жеткен ал махабаттар ой-кыялдан гана жарала калган эмес. “Аскада калган аңчынын ыйы” аттуу китебинде Чыңгыз Айтматов: “Жашырганда не? Студент кезде, жаштык чакта бий аянтында, той-тамашада далай кыз менен таанышкан учурларыбыз болгон. Ошолордун ичинен өзүнүн жан сезими менен да, келбети менен да бүт эркимди бийлеген махабат өмүр бою эсимден кетпей калды. Ал – кыргыз искусствосунун маңдайына бүткөн чолпон жылдызы, атактуу бийчи Бүбүсара Бейшеналиева болчу...”- деп жазат.

Ч.Айтматов менен Бүбүсара Бейшеналиеванын махабаты тууралуу драматург жана режиссер Ж.Кулмамбетов "Чыңгыз менен Бүбүсайра" аттуу драма жазып, 2005-жылы Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы ТЮЗда коюлган. Ал эми 2008-жылы ушул эле драманын негизинде Ж.Кулмамбетов "Чыңгыз менен Бүбүсайра" деген фильм тарткан.

Журналист Жаныбек Жанызак “Айтматовдун айымдары” аттуу китепче жазып, ал китепче калкка кеңири тарап кеткен. Жазуучу буга жооп кылып жогоруда аты аталган китебинде: “Уруксатсыз бирөөнүн жандүйнөсүнө үңүлүү жакшы адеп эмес. Мейли, өзүнө ылайык көрсө, жаза берсин. Кайсы жазмакердин каламына тоскоол болмок элек”- дейт да, кебин улай: “Керез – алгачкы жубайым. Жаштык, студенттик кездин алоолонгон кыйын ашууларын бирге аштык. Апам Нагима маркум экөө эне-кыздай сыйлашып, көп жыл турмуштун ачуу-таттуусун бирге татышты. Керезден Санжар, Аскар аттуу эки уул көрдүм. Өмүрүмдүн кайталангыс күлгүн курагын кайра жаралгыс таланттуу, акылдуу, ажарлуу айымдар коштоду”.

1980-жылдардын ортосунда Чыңгыз Айтматов азыркы жубайы Мария Айтматовага үйлөнгөн. Мария Айтматова Москва шаарында Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтун аяктаган. Оболу Мария бир жапон жигитке турмушка чыгып, Жапонияда жашаган, кийин аны менен ажырашкан. Мария кыргызча, орусча, англисче мыкты билет.

Чыңгыз Айтматов Мариядан Ширин аттуу кыз жана Элдар аттуу уул көргөн.

«Манас» жана Айтматов

«Манас» эпосу профессионал жазуучулар үчүн жеке эле драматургия жаатында гана эмес, прозада, поэзияда көркөм булак болуп келүүдө.жана болгон окшойт корунот ко дейм

Прозада биринчи кезекте Ч. Айтматовдун эстетикалык ишмердүүлүгү өзгөчөлөнүп турат. Атактуу жазуучу улуу эпосту изилдеп, пропагандалап гана тим болбостон, анын сюжетин, идеяларын, көркөм каражаттарын чыгармаларында өтө билгичтик, чеберчилик менен пайдаланды.

К. Асаналиев мындай дейт: «Манас» Айтматовдун «көркөм акыл-зээнинде кандайдыр бир айрым үзүндүлөрү, кээ бир белгилери менен эмес, башайт».

«Манас» эпосун айтуу учурунда кунт коюп «манасчыдан угуп отуруп, ар бир сүрөттөө өз ордунда экенин көрүп, ар бир сүрөттөөнүн өзүнчө көркөмдүк системасы, көркөмдүк максаты бар экенин сезип, элдин көркөмдүк фантазиясына таң калбай койбойсуң» дейт Айтматов эпос жөнүндө ("Манас" энциклопедиясы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т.)

Эстеликтер

2011-жылдын 30-августунда Бишкектин борборундагы Ала-Тоо аянтынын түштүк тарабына Чыңгыз Айтматовдун айкели тургузулду.

Анын ачылыш аземине Кыргызстандын президенти Роза Отунбаева, премьер-министр Алмазбек Атамбаев, Жогорку Кеңештин төрагасы Акматбек Келдибеков баштаган өлкө жетекчилери, Орусиянын президентининин администрациясынын класс жетекчиси Сергей Сарышкин, элчилер, коомчулук өкүлдөрү катышты.

Колодон жасалган, бийиктиги 3 метр болгон айкел Орусияда жасалган.

Сыйлыктары. Наамдары

1958 - "Эмгектеги артыкчылыгы" медалы менен сыйланган.

1962 - "Эмгек Кызыл Туу" ордени менен сыйланган.

1963 - "Повести гор и степей" деген китеби үчүн Лениндик сыйлыкка татыктуу болгон.

1967 - "Эмгек Кызыл Туу" ордени менен сыйланган.

1968 (август айында)- Кыргыз ССРинин эл жазуучусу деген ардактуу наам берилген.

1968 (ноябрь айында) - "Жаныбарым, Гүлсары" повести үчүн Мамлекеттик сыйлыкка татыктуу болгон.

1971 - Ленин ордени менен сыйланган.

1974 - Н.К.Крупская атындагы медаль менен сыйланган.

1975 - "Манас атанын ак кар,көк музу" очерки үчүн "Огонек" журналынын сыйлыгы ыйгарылган.

1976 - "Эрте келген турналар" аттуу повести үчүн Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.

1977 - "Ак кеме" повести жана ал боюнча жазылгал көркөм фильмдин сценарийи үчүн СССРдин Мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.

1978 - Ленин ордени жана "Орок жана Балка" алтын медалы менен сыйланган; Социалисттик эмгектин Баатыры" деген * наам ыйгарылган.

1979 - "Эрте келген турналар" жана "Деңиз бойлой жорткон Ала дөбөт" аттуу чыгармаларындагы терең гуманизм жана адам улуулугунун духун ачкандыгы үчүн Италиянын Вольтерра шаарынын көркөм коомчулугу 1-сыйлыгын ыйгарышкан.

1980 - Италияда "Эрте келген турналар" жана "Дениз бойлой жорткон Ала дөбөт" чыгармалары үчүн эл аралык "Этрурия" сыйлыгы тапшырылган.

1983 - "Кылым карытар бир күн" романы үчүн СССРдин Мамлекеттик сыйлыгын алган.

1984 - "Элдердин достугу" ордени менен сыйланган.

1987 (май айында) - Польшадагы балдардын сунушу боюнча ойлонуп табылган "Жылмаюу" ордени ыйгарылган.

Чыгармалары тууралуу

Ак жаан

Бул аңгеме Ч. Айтматовдун адабият дүйнөсүнө жаңыдан аяк салып, өз жолун, өз темасын издеп жүргөн жылдардагы алгачкы аңгемелеринен. Буга чейин орусча "Кыргызстан" альманахына(Номер2) эки аңгемеси: "Газетчик Дзюйо" жана "Ашым" 1952-жылы жарыяланган.

"Ак жаан" адегенде "Советтик Кыргызстан" журналына (азыркы "Ала-Тоо" журналы) 1955-жылкы сегизинчи санына басылган. Туура беш жыл өткөндөн кийин Айтматовдун алгачкы кыргызча китеби "Обонго" {Фрунзе, Кыргызмамбас,1959}, андан кийин "Саманчы жолу" жыйнагына кирген {Фрунзе, Кыргызмамбас,1963},

Айтматовду эскерүү

Кыргыз элинин залкар акындарынын бири Асан Жакшылыков Айтматовду эскерип, "Чыңгыз Айтматовго аза баллада" деген балладасын жараткан[1].

Кыргыз тили жана адабияты мугалими, билим берүүнүн отличниги Айым Талгатбек кызы "Жылдыз өчпөйт"[1] эскерүү ырын жазган. 2009-жыл.

2011 жылы 30 августта Кыргызстандын борбор шаарында Ала-Тоо аянтында эл жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун эстелиги ачылды.

Ушул тапта "Чыңгыз Айтматов" энциклопедиясын түзүү камылгалары жасалууда (Кыргызстан).

Жарык көргөн китептери

Кыргыз тилинде

Обон: Повесть жана аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1959. - 192 б.

Биринчи мугалим: Повесть. - Б.: Кыргызокуупедмамбас, 1953. - 75 б.

Саманчынын жолу: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1963. - 320 б.

Атадан калган туяк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1970. - 26 б.

Атадан калган туяк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1971. - 26 б.ам

Түнкү сугат: Аңгеме. - Ф.: Кыргызстан, 1975. - 42 б.

Жамийла: Повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1977. - 92 б.

Биринчи мугалим: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1978. - 314 б.

Гүлсарат: Повесттер. - Ф.: Кыргызстан, 1978. - 644 б.

Делбирим: Повесттер, аңгемелер, драма. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 608 б.

Эрте келген турналар: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1981. - 152 б.

Бугу-эне: Жомок. - Ф.: Мектеп, 1982. - 21 б.

Үч томдон турган чыгармалар жыйнагы: 1 - 2-т. - Ф.: Кыргызстан, 1982.

Үч томдон турган чыгармалар жыйнагы: 3-т. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 427 б.

Чыпалак бала: Жомок. - Ф.: Мектеп, 1985. - 24 б.

Ак кеме: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1986. - 160 б.

Биз дүйнөнү жаратабыз, дүйнө бизди жаратат: Макалалар, маектешүүлөр, сүйлөгөн сөздөр. - Ф.: Кыргызстан,1988. - 400 б.

Кыямат: Роман. - Ф.: Адабият, 1988. - 352 б.

Жетинин бири. «Кыямат» романынан үзүндү. - Ф.: Адабият, 1989. - 16 б.

Кайрылып куштар келгенче: Аңгеме. - Б.: Шам, 1995. - 20 б.

Кассандра тамгасы: Роман. Которгон М.Төлөмүшев. / Соңку сөзүн жазган А.Акматалиев. - Б.: Кыргызстан, 1996. - 254 б.

Беш томдон турган чыгармалар жыйнагы.

1-том: Повесттер, аңгемелер. - Б.: Шам, 1999. - 432 б.

2-том: Повесттер. - Б.: Шам, 1999. - 496 б.

3-том: Роман, повесттер. - Б.: Шам, 1999. - 520 б.

4-том: Роман, аңгемелер. - Б.: Шам, 1999. - 452 б.

5-том: Роман, драма, публицистикалар. - Б.: Шам, 1999. - 560 б.

Ч.Айтматов, М.Шаханов. Аскада калган аңчынын ыйы. – Б.: Учкун, 2001. – 414 б.

Орус тилинде

Лицом к лицу: Сборник рассказов. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 111 с.

Рассказы. – М.: Сов. писатель, 1958. – 160 с.

Джамиля: Повесть. – М.: Правда, 1959. - 43 с.

Джамиля: Повесть. – М.: Гослитиздат, 1960. – 71 с.

Джамиля: Повести и рассказы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1961. - 316 с.

Повести гор и степей. – М.: Гослитиздат, 1961. – 70 с.

Джамиля: Повесть. – Вологда: 1962. – 71 с.

Джамиля: Повести и рассказы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1962. – 316 с.

Рассказы: В двух книгах. – М.: Учпедгиз, 1952. – 201 с.

Джамиля; Первый учитель; Материнское поле: Повести. – М.: Мол. гвардия, 1963. – 508 с.

Повести гор и степей. – М.: Сов. писатель, 1963. – 314 с.

Тополек мой в красной косынке: Повесть. – М.: Знание, 1964. – 112 с.

Материнское поле: Повесть и рассказы. - Ф.: Кыргызстан, 1964. – 459 с.

Джамиля: Повести. – М.: Худож лит., 1965. – 366 с.

Материнское поле: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 460 с.

Повести гор и степей. – М.: Мол. гвардия, 1965. – 366 с.

Повести гор и степей: В 3-х кн. – М.: Просвещение, 1965.

Джамиля: Повести. – М.: Худож. лит., 1966. – 427 с.

Материнское поле: Повести, рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 460 с.

Материнское поле: Повесть. – М.: Сов. писатель, 1967. – 134 с.

Первый учитель; Джамиля; Тополек мой в красной косынке: По-вести. – М.: Дет. лит., 1967. – 206 с.

Повести. - М.: Известия, 1967. - 480 с.

Прощай, Гульсары!: Повесть. – М.: Мол. гвардия 1967. – 295 с.

Прощай, Гульсары!: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 569 с.

Первый учитель: Повесть. – М.: Дет. лит., 1968. – 93 с.

Повести и рассказы. – М.: Мол. гвардия, 1970. – 558 с.

Первый учитель: Повесть. – М.: Дет. лит., 1971. – 64 с.

Повести гор и степей. – М.: Худож. лит., 1971. – 223 с.

После сказки («Белый пароход»). – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 620 с.

Джамиля: Повести. – М.: Дет. лит., 1971. – 142 с.

После сказки («Белый пароход»). – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 620 с

Солдатенок: Рассказ. – Ф.: Мектеп, 1974. – 18 с.

Повести. – М.: Дет. лит., 1976. – 221 с.

Ранние журавли: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 96 с.

Ранние журавли: Повести. – М.: Мол. гвардия, 1976. – 112 с.

Пегий пес, бегущий краем моря; Ранние журавли. – М.: Сов. писа-тель, 1977. – 215 с.

Повести. – М.: Худож. лит., 1977. – 80 с.

В соавторстве с землею и водою: Очерки, статьи, беседы, интервью. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 408 с.

Первый учитель: Повести. – М.: Дет. лит., 1978. – 191 с.

После сказки («Белый пароход»). - Ф.: Кыргызстан, 1978. - 620 с.

Ранние журавли: Повести. – М.: Мол. гвардия, 1978. – 527 с.

В соавторстве с землею и водою: Очерки, статьи, беседы, интервью. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 408 с.

Повести. - М.: Худож. лит., 1979. – 339 с.

Повести. - М.: Правда, 1979. – 368 с.

Ранние журавли: Повести. – М.: Известия, 1979. – 734 с

Солдатенок: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1979. – 160 с

Белый пароход: Повесть. – М.: Дет. лит., 1980. – 350 с.

Белый пароход: Повести. М.: Сов. писатель, 1980. – 159 с.

Повести гор и степей. – М.: Худож. лит., 1980. – 239 с.

Белый пароход: Повесть. – Л.: Лениздат, 1981. – 200 с.

Буранный полустанок: Роман. – М.: Сов. писатель, 1981. – 303 с.

Буранный полустанок: Роман. – М.: Мол. гвардия, 1981. – 303 с.

И дольше века длится день: Роман. - Ф.: Кыргызстан, 1981. – 296 с.

Собрание сочинений: В 3-х т. – М.: Мол. гвардия, 1982.

Буранный полустанок. - М.: Худож. лит., 1982, – 112 с.

Ранние журавли; Пегий пес, бегущий краем моря; И дольше века длится день. – Л.: Лениздат, 1982. – 480 с.

Избранное: Роман, повести. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 592 с.

Баллада о первом учителе. – М.: Радуга, 1983.– 120 с.

Мать-олениха: Легенда (из повести «Белый пароход»). – Ф.: Мектеп, 1983. – 24 с.

Повести. - Новосибирск: Зап.-Сиб. кн. изд-во, 1983. – 191 с.

Материнское поле: Повести. – Киев: Вэсэлка, 1984.

Материнское поле; Прощай, Гульсары! – М.: Дет. лит., 1984. – 224 с.

Первый учитель. – М.: Дет. лит., 1984. – 94 с.

Ранние журавли: Повести, рассказ. – Киев: Рад. школа, 1984.

Ранние журавли: Повести и рассказы. – Ф.: Мектеп, 1984. – 496 с.

Солдатенок: Рассказ. – Ф.: Мектеп, 1984. – 24 с.

Красное яблоко: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1985. – 160 с.

Мальчик с пальчик: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1985. – 24 с.

Материнское поле. – Кишинев: 1985.

Первый учитель: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 100 с.

Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 608 с.

Эхо мира: Повести, рассказы, публицистика. – М.: Правда, 1985 – 527 с.

И дольше века длится день. – М.: Известия, 1986. – 430 с.

Плаха. И дольше века длится день: Романы. - Рига: Лиесма, 1986. – 605 с.

Буранный полустанок. Люди наших дней: Романы. – М.: Сов. писа-тель, 1987. – 606 с.

Легенда о птице Доненбай: Из романа «И дольше века длится день». – Ф.: Мектеп, 1987. – 32 с.

Плаха: Роман. – М.: Мол. гвардия, 1987. – 300 с.

Плаха: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1987. - 320 с.

Плаха: Роман. – Алма-Ата: Жалын, 1987. – 572 с.

Свидание с сыном: Рассказ. – Ф.: Мектеп, 1987. – 24 с.

Синеглазая волчица: Отрывок из романа «Плаха». - Ф.: Мектеп, 1987. - 96 с.

Шестеро и седьмой: Отрывок из романа «Плаха». - Ф.: Мектеп, 1987. - 16 с.

Синеглазая волчица: Отрывок из романа «Плаха». – 2-е изд. – Ф.: Мектеп, 1988. – 93 с.

И дольше века длится день; Плаха; Пегий пес бегущий краем моря: Романы, повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1988. – 656 с.

Джамиля: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 76 с.

Белое облако Чингизхана (Повесть к роману). Повесть. – «Знамя» № 8, 1990.

И дольше века длится день (Белое облако Чингисхана);

Лицом к лицу: Романы, повесть. – Б.: Гл. ред. КСЭ, 1991. – 478 с.

Ода величию духа: Диалоги: [Пер. с яп.] / Чингиз Айтматов, Дайсаку Икэда. – М. : Прогресс, 1994.

Тавро Кассандры. (Из ересей XX века): Роман. – «Знамя» №12, 1994.

Тавро Кассандры: Избранные произведения. – Москва: ЭКСМО, 1995.

Собрание сочинений в 7 томах. - Москва, 1998. Составитель и редактор акад. Р.Рахманалиев.

Том 1: Повести. – 464 с.

Том 2: Повести. – 417 с.

Том 3. И дольше века длится день: Роман. – 432 с.

Том 4. Плаха: Роман. Восхождение на Фудзияму: Пьеса; Ночь воспоминаний о Сократе: Драма.

Том 5. Тавро Кассандры: Роман. Ода величию духа: Диалоги. Джамиля. Свидание с сыном: Повесть, рассказ. – Б.: Шам, 1999. – 106 с.

Том 6: Рассказы. Плач охотника над пропастью (исповедь на исходе века).

Том 7. Статьи. Выступления. Эссе. Диалоги.

Башка элдердин тилдеринде

Джамиля: Повести и рассказ. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1959. – 120 с. – каз.

Джамиля: Рассказы. – Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1960. – 179 с. – бурят.

Джамиля: Повесть. – Таллин: Газетно-журн. изд-во, 1960. – 46 с. – эст.

Джамиля: Повесть. – Баку: Детюниздат, 1961. – 54 с. – азерб.

Джамиля: Повесть. – Горно-Алтайск: Кн. изд-во, 1961. – 111 с. – ал-тайск.

Джамиля: Повесть. – Вильнюс: Гослитиздат, 1961. – 91 с. – лит.

Джамиля: Повесть. – Душанбе: Нашрдав точик, 1961. – тадж.

Мелодия (Джамиля): Повесть. – Горно-Алтайск: Кн. изд – во, 1961. – 111 с. – алтайск.

Джамиля: Повесть. – Ташкент: Гослитиздат, 1961. – 87 с. – узб.

Джамиля: Повесть. – Киев: Гослитиздат, 1961. – 49 с. – укр.

Джамиля: Повесть. – Абакан: Хакаскнигоиздат, 1961. – 96 с. – хакас.

Джамиля: Повесть. – М.: Изд - во лит. на иностр. яз., 1