Başlangyç synp mugallymlaryna

S.A.Nyýazow adyndaky etrabyň

3-nji orta mekdebiniň

Biologiýa mugallymy

Nurlan Kamalowyň

“Hormatly Prezidentimiziň ýurdumyzda sagdyn durmuş ýörelgelerini durmuşa ornaşdyrmak babatda alyp barýan işlerini biologiýa sapaklarynda öwretmegiň ähmiýeti “

temasynda ýazan

Türkmenistanyň Prezidenti

Gurbanguly Berdimuhamedow:

,,Güýçli döwletde ylym esasy orny eýeleýär,diýmek, biz ylmyň iň täze gazananlary bilen aýakdaş gitmelidiris.“

N u t u g A S Y N .

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Umumybilim berýän mekdepleriň VI-XII synplarynda öwrenilýän biologiýa dersi bilim ulgamynyň möhüm bölegi bolup, okuwçylarda janly tebigat, ýaşaýyş baradaky ylmy dünýägaraýşy kemala getirmekde, olara watançylyk, ahlak, gözellik, terbiýesini bermekde, tebigata we zähmete söýgi döretmekde ähmiýeti uludyr. Okuwçylar biologiýa dersini özleşdirmek bilen Ýeriň ýüzünde ýaşaýşyň ýüze çykmagynyň sebäpleri, onuň taryhy ösüşi, janly tebigatyň dürli derejedäki guramalary, olaryň gurluşlary, ýerine ýetirýän işleri, biologik ulgamlar bilen daşky gurşawyň arasyndaky baglanyşyklar, biologik sistemalaryň bitewüligi, öz-özüni sazlap bilmek ukyby we beýlekiler barada çuňňur bilim alýarlar. Şeýle hem olar bu dersiň kömegi bilen adamyň hojalyk işleriniň tebigata täsiri, onuň netijeleri hem-de Ýer planetasynda bolup geçýän älem möçberli (global) we sebitleýin biologik özgerişleriň ugurlary, ekologik meseleler, adam saglygyny goramagyň we berkitmegiň ylmy esaslary baradaky maglumatlary öwrenýärler. Hormatly Prezidentimiziň ýurdumyzda ilatyň saglygyny gorap saklamak, jemgyýetde sagdyn durmuş ýörelgelerini ornaşdyrmak bilen bagly amala aşyrýan işleri dünýä nusgalykdyr. Şeýle işleriň hatarynda 1995-nji ýylda kabul edilen «Saglyk» Döwlet maksatnamasy esasynda gurlup ulanylmaga berilýän saglyk binalary aýratyn möhüm orun eýeleýär. Hormatly Prezidentimiziň 2015 – nji ýylyň 9 – njy ýanwarynda geçirilen Ministrler Kabinetiniň giňişleýin mejlisinde ýurdumyzda bilim işgärleriniň hüner derejesini ýokarlandyrmak bilen baglanyşykly işleri kämilleşdirmek maksady bilen beren tabşyryklaryndan ugur alyp, orta mekdeplerde Biologiýa dersini okadýan mugallymlaryň hem öz okadýan ugurlary boýunça taýýarlyklaryna baglylykda, olaryň ýerine ýetirijilik ussatlyklaryny artdyrmagyň üstünde işlemekleri zerurdyr.

Garaşsyzlyk ýyllarymyzda, aýratyn-da Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe paýtagtymyzda we welaýatlarymyzda gurlup ulanylmaga berlen hassahanalaryň, Saglyk öýleriniň, şypahanalaryň, sagaldyş dynç alyş merkezleriniň sany barmak basyp sanardan kändir. Olaryň her biri häzirki zaman ösen lukmançylyk ylmynyň we tehnologiýasynyň iň täze gazananlarynyň esasynda enjamlaşdyrylandyr. Olara anyk mysallar hökümde paýtagtymyzyň günorta dag eteginde emele gelen Saglyk şäherçesini düzýän saglyk binalaryny, «Berzeňňi», «Baýramaly», «Arçman», «Ýyly suw», «Farap» şypahanalarynyň abadanlaşdyrylyp gurlan binalaryny, täze gurlup ulanylmaga berlen «Awaza», «Bagabat», «Daşoguz» şypahanalaryny we welaýatlarymyzda, etraplarymyzda gurlan Saglyk öýlerini, hassahanalary görkezmek bolar. Şular bilen birlikde häzirki wagtda paýtagtymyzda we welaýatlardyr etraplarymyzda dermanlyk serişdeleri öndürýän lukmançylyk kärhanalarynyň hatary barha artýar. Muňa Paýtagtymyzdaky Infizion erginleri öndürýän kärhanany, Balkan welaýatynyň Bereket etrabynda açylyp ulanylmaga berlen ýod taýajyklaryny öndürýän kärhanany, Mollagaranyň şypaly palçygyny gaplaýan kärhanany, Daşoguzdaky dermanlyk sargy serişdelerini öndürýän zawody we beýlekileri mysal getirmek bolar.

Döredilen şu hili maddy-tehniki binýadyň beren ýardamy bilen ýurdumyzda adamlaryň saglygyny gorap saklamak, keselleriň öňüni almak, birnäçe keselleriň ýurdumyzdan doly ýok bolup gitmegini gazanmakda ägirt uly işler durmuşa geçirildi. Ýurdumyzda ilaty waksinalar we immunizasiýa serişdeleri bilen üpjün etmekde sebitde öňdäki orunlar eýelenýär. Milli öňüni alyş sanjym tertibine laýyklykda, jemi 14 sany ýokanç kesellerine garşy öňüni alyş sanjymlary döwlet tarapyndan mugt geçirilýär. Ýurdumyzda gyzamyj, gyzylja, drakunkulýoz, poliomiýelit, gyzzyrma keselleri doly ýok edildi.

Biz ýurdumyzda adam saglygyny gorap saklamagy döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugruna öwren hormatly Prezidentimize uzak ömür, jan saglyk arzuw edýäris.

Biologiýa sapaklarynda sagdyn durmuş ýörelgelerini wagyz etmek boýunça çäreler geçirilmeli. Çärelerde çilimiň, nasyň, spirtli içgileriň we neşe serişdeleriniň ynsanyň saglygyna ýetirýän zyýany barada gürrüň etdiler we ýaramaz endiklere baş goşan adamlarda duş gelýän keseller barada maglumatlary getirdiler. Şonuň ýaly-da, sagdyn durmuş ýörelgeleriň, aýratyn hem, sport we bedenterbiýe bilen meşgullanmagyň, sagdyn iýmitlenmegiň peýdasyna çärä gatnaşyjylaryň ünsüni çekmeli. Welaýatda sport bilen meşgullanyp, halkara derejelerinde üstünlik gazanýan türgenler, sagdyn durmuş ýörelgelerini alyp barýan adamlar barada gürrüň bermeli.

Häzirki zaman pedagogika ylmynyň tassyklamagyna görä, adamyň islendik eden işi, hereketleri belli bir derejede beýleki adam- lara täsir edýän bolsa, onda daş-töweregini gurşap alanlar tarapyndan baha berilmegine mynasyp bolýar. Biz ony gowy, ýaman, dog- ry we nädogry adalatly ýa-da adalatsyz diýip bahalandyrýarys. Şonda biz ahlak diýen dü- şünjeden peýdalanýarys. Göni manysynda

ahlak düşünjesi dessur, adat, düzgün, gylyk- häsiýet we beýlekiler bilen baglanyşyklydyr. Adamyň, çaganyň näderejede ahlagy özleş- dirişine we ony kabul edişine baglylykda, şeýle hem onuň näderejede öz hereketlerini we garaýyşlaryny jemgyýetde hereket edýän ahlak kadalar we ýörelgeler bilen laýyklaşdyrýandygyna garap, onuň ahlaklyk dereje- sini kesgitlemek mümkin bolýar. Başgaça aýdanymyzda, ahlaklyk-bu şahsyýetiň häsi- ýetnamasy bolup, ol şunuň ýaly häsiýetleri we alamatlary özüne birleşdirýär: ýagşylyk, edenlilik, dogruçyllyk, açykgöwünlilik, ada- latlylyk, zähmetsöýerlik, düzgün-nyzamlylyk we başgalar.

Biologiýa dersiniň esasy maksady tebigy we beýleki dersler bilen özara baglanyşyk esasynda okuwçylarda janly tebigat barada bir bitewi ylmy dünýägaraýşy kemala getirmek ýaşaýşa iň ýokary gymmatlyk hökmünde garaýan, onuň ähmiýetine düşünýän biologiýadan we ekologiýadan sowatly şahsyýetleri taýýarlamak; biologiýany öwrenmek netijesinde okuwçylaryň intellektual ukyplaryny we bilesigelijiliklerini, gyzyklanmalaryny, döredijilik ukyplaryny ösdürmek, olary janly tebigaty ylmy taýdan öwrenmegiň, meseleleriniň goýluşy we olary çözmek üçin özbaşdak işjeňligi talap edýän usullary bilen tanyşdyrmak we hemmetaraplaýyn ösen şahsyýetleri terbiýeläp ýetişdirmek.

Öňde goýýan maksadyna laýyklykda biologiýa dersiniň wezipeleri aşakdakylary öz içine alýar:

• okuwçylara biologiýanyň kanunlaryny we kanunalaýyklyklaryny öwretmek esasynda janly organizmleriň arasyndaky gatnaşyklary, olaryň taryhy ösüş netijesinde özgermeginiň, çylşyrymlaşmagynyň, görnüşleriň köpdürlüliginiň sebäplerini düşündirmegi;

• okuwçylaryň biologik obýektler bilen işlemek, amaly we tejribe işlerini geçirmek başarnyklaryny,endiklerini ösdürmek maksady bilen, olaryň biologiýanyň dürli usullaryny, tehniki serişdeleri ulanmak ukyplaryny kämilleşdirmegi;

• alnan bilimleri we başarnyklary gündelik durmuşda ulanmagy öwretmegi;

• dürli maglumat çeşmeleri bilen işlenende okuwçylaryň döredijilik, intellektual we bilesigelijilik işjeňligini kämilleşdirmegi;

• adamyň beden hem-de ruhy taýdan sagdynlygyny, ruhy arassalygyny, kämilligini üpjün edýän sagdyn durmuş ýörelgelerine we häzirki zaman biologiýa ylmynyň ösen talaplaryna laýyklykda okuwçylara ösümlik we haýwanat dünýäsini gorap saklamagyň we rejeli ulanmagyň, adam saglygyny goramagyň ylmy esaslaryny we usullaryny öwretmegi.

Okuwçylar aşakdakylary bilmeli:

• ösümlikleriň öýjükli gurluşyny, ösümlik öýjükleriniň böleklerini (barda, sitoplazma, ýadro, plastidler, wakuol), dokumalarynyň we organlarynyň gurluşyny, görnüşlerini; ösümlik organizminiň esasy ýaşaýyş işjeňligini (fotosintez, dem alyş, suwy bugartmak (transpirasiýa), maddalaryň hereketi we beýlekiler);

• ösümlikleriň organlarynyň (kök, baldak, ýaprak, gül, miwe we tohum) ýerine ýetirýän işlerini we olaryň ähmiýetini;

• ösümlikleriň tebigatdaky we adamyň durmuşyndaky ornuny we ähmiýetini;

• Türkmenistanda ösdürilip ýetişdirilýän oba hojalyk ekinleriniň görnüşlerini, olaryň tohumlarynyň ekiliş we ideg ediliş aýratynlyklaryny;

• Türkmenistanda ösýän käbir peýdaly ösümlikleri (dermanlyk, iýmitlik, boýag, bezeg, efir ýaglaryny berýän we beýlekiler) we olaryň ýaşaýyş şertlerini, ýaýraýşyny, ulanylyşyny;

• Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ,,Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” we ,, Türkmenistan – melhemler mekany” kitaplarynyň mazmunyny;

• älem möçberinde howanyň üýtgemegi bilen baglylykda Türkmenistanda ösümlik dünýäsini aýawly ulanmak, gorap saklamak we köpeltmek babatda geçirilýän çäreleri;

• Türkmenistanda ösümlik dünýäsini aýawly ulanmak we gorap saklamak babatda geçirilýän çäreleri;

• Türkmenistanyň Prezidenti hormatly Gurbanguly Berdimuhamedowyň kitaplaryndaky we “Paýhas çeşmesi” atly kitapdaky ýurdumyzyň ösümlik dünýäsini öwrenmek, ondan rejeli peýdalanmak, ony gorap saklamak baradaky nakyllary we parasatly sözleri;

• Ösümlikleriň tohumlary we wegetatiw organlary arkaly köpelişini;

• ösümliklere janly we jansyz tebigatyň ekologik faktorlarynyň edýän täsirini;

• tebigy ösümlik toparlanmalarynyň gurluşyny, özgerişini, gatlaklylygyny, olaryň düzümindäki ösümlikleriň bilelikde ýaşamaga uýgunlaşyş aýratynlyklaryny;

• ösümlikleriň sistematik birlikleri (görnüş, urug, maşgala, klas, bölüm, şalyk) baradaky maglumatlary;

• ösümlikleriň esasy bölümleriniň (suwotular, moh şekilliler, paporotnik şekilliler, ýalaňaç tohumly we ýapyk tohumly ösümlikler) biologik we ekologik aýratynlyklaryny;

• ýabany we medeni ösýän ösümlikleriň esasy görnüşleri, bu ösümlikleriň tebigatdaky, halk hojalygyndaky orny;

• ýurdumyzda seýrek duş gelýän we ýitip gitmek howpy abanýan ösümlikler;

• bakteriýalaryň, kömelekleriň, lişaýnikleriň gurluş aýratynlyklaryny we hojalyk ähmiýetini;

• ösümlik dünýäsiniň taryhy ösüşi netijesinde olaryň çylşyrymlaşmagynyň yzygiderliligini.

Häzirkizaman dünýä ülňülerine laýyk gelýän şahsyýeti kemala getirmek üçin ösüp gelýän ýaş nesliň beden saglygynyň berkligini we bu ugurda düşünjeleriniň kämilleşdirilmegini talap edýär. Şonuň üçin mugallym biologiýa sapaklarynyň netijeli bolmagy üçin maksatnamada berilen temalardan başga-da okuwçylaryň ýaş aýratynlyklaryny nazara tutup, Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Bilim – Bagtyýarlyk, ruhubelentlik, rowaçlyk”, “Paýhas çeşmesi” atly kitaplaryndan hem döredijilikli peýdalanmalydyr.

Welaýat, etrap merkezlerinde oba, şäherlerde sport mekdepleriniň we sport mekdep-internatlarynyň, ýöriteleşdirilen futbol mekdep-internatlarynyň, sport desgalarynyň gurulyp ulanmaga berilmegi, ýaş nesilleriň hemmetaraplaýyn kämilleşmegine ýardam edýär.

Biologiýa sapagynda, sapakdan we mekdepden daşary sagaldyş çärelerinde dürli serişdeler, enjamlar ulanylýar. Okuwçylara biologiýa sapagy bedeniň berkemegine ýardam etmelidir. Mugallym sapakda dürli usullardan, okuw serişdelerinden peýdalanmalydyr. Guramaçylyk we howpsuzlyk taýdan berk talapkär bolmalydyr. Biologiýa sapagy arassaçylygyň we howpsuzlygyň talaplarynyň berjaý edilmeginde guralmalydyr..

PEÝDALANYLAN EDEBIÝATLAR:

1. Gurbanguly Berdimuhamedow. Ile döwlet geler bolsa... Aşgabat,2015.

2. Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň 2011 -2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasy. Aşgabat, 2010.

3. Gurbanguly Berdimuhamedow. Ösüşiň täze belentliklerine tarap. III tom. Aşgabat, 2010.

4. “Bilim” ylmy-usuly žurnaly,2016.3-nji sany