Bilim-aaraştırmak proekti 'Kim o gagauzlar?'

AARAŞTIRMAK PROEKTİ: « KİM O GAGAUZLAR ? » .

Proekti hazırladılar:

Pa şalı Kseniya 7 ‘A’ klas

Önderici: Koltuklu T.S.

İçindekilär

• Kısadan anotaţiya :

Êpigraf

• Giriş
• Dünnedä genel gagauz halkın için bir annayış
• Aaraştırıcıların açıklamaları
• Gagauzların istoriyasından teoretik aaraştırması.
• Halkın etnogenez etapları
• Neçin gagauzların adı « gagauz »
• Gagauzların özellikleri
• Çıkış

Kısadan anotaţ iy a .

• Bütün dünnedä insan meraklanêr kendi istoriyasınnan , köklerinnän hem kulturasınnan, hodullanêr kendi halk ınnan. Hodulluk - o üüsek laf, angısına den i ler - patriotizm.
• İstoriyamızı lääzım bilelim, neçinki biz im burada köklerimiz , yaşêêrız hem yaşadık nicä bir girgin halk , bizim yaşamamız baalı bu käämil dedelerimizlän . İsteeriz inanmaa, ani istoriyamızı , gagauz halkın etnogenezi üürenec e klär hem bileceklär bizim uşaklarımız, unukalarımız - bizim Vatanın istorıyasını ilerledenneri.

G agauzlar ı n k ö kleri.

• Bilmäzkän kendi halkın istoriyasını hem kulturasını, yok nicä sayılmaa devletin vatandaşı hem koruycusu.

Epigraf

• İstoriyada hiç bir halk göktän erä düşmeer...

Todur Zanet

Giriş

• Biz ayırdık bu temayı “ Gagauz halkın etnogenezi ” , neçinki bu mater ia l gösterer büük paalılık bizä - üüren i c i lerä, angıları lääzım bilsinnär k endi halkı n istoriyası n ı.
• Biz unudêrız b izim dedelerimizi , da lääzım ilerledelim, koruyalım, aklımızda tutalım adetleri hem tradi ţ iyaları .
• Aaraştırmak obyekti benim işimdä - bizim köklerimiz - aaraştırmak predmeti - onun istoriyası, yaşaması hem ilerlemesi.
• Bizim neetlerimiz - kabletmää eni informaţiya bizim halkımız için.

Koyulmuş soruşlar.

• Kimiz biz hem neredäniz ?

Bu soruş brakmêêr bizi raada. İsteeriz bilmää gagauzların etnik köklerini. Kimä sa halkın etnogenezi belli , başkalarına halkın istoriyas ı kalêr saklı.

• Kimdir gagauzlar, nesoy senselerdän, kimdir onnarın soyu ?
• Neredä yaşamışlar , netürlü ömür geçirmişlär ?

Dünnedä genel gagauz halkın için bir annayış

• Gagauzlar- türk dilindä lafedän bir halk, ,angısının çoyu yaşȇȇr Gagauziyada, Moldova Respublikasının üülen tarafında . Dünnedä onnar var 300 binä yakın. Gagauzlar var Ukrainada, Greţiyada, Bolgariyada, Uzbekistanda, Rusiyada hem Amerikada.
• Gagauziyada, 2004-cü yılda halkın sayılmasına görä, yaşȇȇr 155,6 bin kişi. Gagauzların çoyu – 99% pravoslav dinindä .
• Gagauzlar – pek dostlu, çalışkan hem musaafirci halk, angısı yaşȇȇr Evropa merkezindä. Onunnan var nasıl kolay dostlaşmaa. Dostluk yardım eder korunmaa, nicä halk, hem da korumaa kendi ana dilini, adetlerini, tradiţiyalarını, kendi kulturasını .

Gagauzların etnogenezi :

V. A. Moşkov kendi kitabında « Gagauzlar

Bender sancaandan » ( Moskva 1900 ) yazêr,

ki gagauzlar çekilerlär türk soyundan,

uzlardan, eski oguzlardan, ama diil

kumannardan. Moşkov açık gösterer , ki uzlar, oguzlar haliz türk halkıdır, onnar yaşarmışlar eski Rusiyada, hem ruslar onnara

deyärmişlär torki, karakalpaki. Etnolog

inandırêr, ki türklär oguzlar, uzlar gelmişlär Rusiya kırlarına Aziyanın ortasından Orhon taraflarından.

V. A. Moşkov-rus etnografı

« Bän kırk yıl topladım material, bilgi, sormak gagauzlar için, kırk yıl dolaştım gagauzları, çok küüyülerdä yaşadım. Gagauzlar sormakta söleerlär, ki onnar diil bulgar, diil urum, diil rus, diil romın, diil osmannı türk.

Gagauzların harakteri, adetleri,

tabeetleri hem can duygusu

söleer, ki gagauzlar türk

senselesi hem dä onnarın dili

haliz türk dili. En şannı

yazıcılar açık göstererlär,

türk uzlardan, oguzlardan,

haliz türk senselesindän bir halk. »

Ay Boba Mihayıl Çakir, Gagauzlar:

İSTORİYA, ADETLÄR, DİL HEM DİN,

s.78.

Başka bir bakış, ani gagauzlar türk halkların evladıydır, ama hristian dinini koruyan bir küçük halk. Bu aara ş t ı rmalar ı kendi kiyatlar ı nda yazm ış lar bilim insannari :

L.A.Pokrovskaya, N.A.Baskakov,

M.N.Guboglo, G.E.Markov, S.S.Kuroglu, D.Tanasoglu, M. Çakir h.b.

Gagauzların istoriyasından

İstoriyadan göreriz, ani gagauzların nicä halk oluşturması geçti 6

etaplara görä.

I –II etaplar

Başladı Sırdarya derenin hem Aral denizin boyunda 7 - 9 cü asirin

başlantısında. Oguzların kendibaşına 24 senselä bölüü vardır. Burayı da hep peçeneglär hem uzlar girärdilär, angıları düzdülär Yabgu türk devleti. Bu türk oguzlar göçmenni bir halktı, onnarın arasında hep cenk geçärdi, ensenilmiş yaşamak için eni bir er aarardılar, kalanılar erindä kalarmışlar.

Bölä olmuştu karışık bir

sintez proṭesi onnarın arasında.

III etap

Oguz devleti daalışmış 10 üz yılda. Ileri dooru etap lar sıkı baalı Kiev-Rusiyanın topraklarınnan hem Balkannar ın tarafın nan . 915 y. peçeneglär Kiev-Rusiyanın topraklarına etiş mi şlär. Uzlar bilindilär, açan 985 yılda knäz Vladimir I kavga edärdi voljskiy bulgarlarlan. 1064 y. uzlar ge ç mi ş lar Tuna deresini , ama peçeneglär çoktan Balkan taraflarında bulunarmışlar.

IV etap

Bu etap baalı XI - asirin sonunda politika istoriyasınnan. Balkan

halkların hem türk göçmennerin : peçeneglerin, uzların, kıpçakların

( kumannarın, polovṭilerin ) arasında annaşmak yoktu. Türlü hastalıkların

sebepinä görä, birkaç türk halkları iisildilär. Gagauzların etnogenez

proṭesi ileri dooru oluşturardı XIII asirin bitkisinädän, açan bu

topraklara tatar-mongollar gel m işlär.

V etap

1346 yılda kuruldu bir gagauz devleti Dobruca , da hep bu yıl lar da

gagauzlar hristian dini kabletmişlär. 1391 osmannar bu vakıtlarda

enseyiş bir halktı. Onnar gagauzları turk halk ı sa y ardılar.

Hep bu vakıt gagauzlar grek ( karamanli ) bukvalarlan yazarmışlar.

Onun çeketmesi asirlerin arasında XVIII-XIX. Bu yıllarda gagauzlar

kalkındılar, kökleri taa kaavileşmişlär.

Rus etapı- 1812-1918

Rumın etapı-1918-1944

Sovet Birliin etapı-1944-1990 Moldova Respublikasinda gagauzlar yasadilar

Gagauz Avtonomiyasının kurulmasından 1990 hem büünkü günädän.

VI etap

Gagauz halkı herzaman özenärdi serbestlää hem kendi – kendini kararlamaa, kendibaşına olmaa. 1905-1907 yıllarda oldu revolüţiya, da baş kasabasında, Komratta, yaşayan gagauzlar kurdular Komrat Respublikasını. Ama ţar kuvetleri çirkin, acımaz bastırdılar kalkıntıyı.

Gagauzlar payaldılar Krım cengindä ( 1854 - 1856 ) ,

Rus-yapon cengindä ( 1904-1905 ) ,

Birinci Dünnä cengindä ( 1914-1918 ) .

Gagauzlar geçirdilär rumın yıllarını 1918-inci - 1940-ıncı yılladan.

İkinci Dünnä cengindä (1941 – 1945).

Harman ayın 19-unda 1990-ıncı yılda kuruldu Gagauz Respublikası. Moldova Respublikasın Parlamenti 1994- üncü yılda kabletti Gagauz Avtonomiyasi kurmak i ç in kanon.

Avtonomiya açtı gagauz halkının önündä eni işbirlii perspektivalarını. Rusiya da, Türkiyä da hem 38 başka Evraaziya memleketlerinda var Gagauziyanin dostlar ı hem partn ö rlar ı .

E tnonim “gagauz” kurulu laflardan “Gök” hem “Oguz”, ya da oguzlar. Başka bilimcilär (P. Köpenen, K. İreçek, Atanas Manov) yazȇrlar, ani “gagauz” lafın kökü kurulu lafbirleşmelerin birleşmesinnän: gaga-uz ya da gag-oguz. Er, neredä yaşȇȇr gagauzlar, deniler Gagauziya.

Gagauz halkın yortular ı .

Hayvannarın ayoz anması:

• Canavarın ayoz anması gösterer halkın göçmenni yaşamasını.
• Horozun ayoz anması nışannêêr gagauzların erleşik yaşamasını.
• Beygirin ayoz anması verer bir argument, ki gagauzlar bir göçmen insannar .

M.G u boglu – istorik,

bilim adamı,

doktoru

GAGAUZLARIN DİNİ NEDİR?

Gagauzların çoyu –

99% pravoslav hristiyani. Gagauziya kliseleri ilgilenerlär Moskva Patriarhiyanın Rus Pravoslav klisesinä.

NEYLÄN GAGAUZLAR ZANAATLANȆRLAR?

• Çiftçilik
• Baacılık
• Hayvancılık
• Ustacılık
• Kilimcilik
• İncä zanaatlar

Meci -evelki bir adet. Buyurun meciya !

Gagauzlarda var bir evelki adet- biri –birinä yardım etmäk.

Meci- iş, angısını bir aylä

yapamaz. Senselelerin ,

küülülerin yardım etmesi.

Meciya toplanarmışlar

40-50 kişiyadan.

‘ Çamur’ . Resimci V. Topal

Düün etapları :

Annaşmak ,

Goda,

Fen ț ä ,

Stevnuz olmak,

Düün.

Gagauziyada önemni yortular:

Büük ayın 1-indä – Eni yıl.

Büük ayın 6-sında 1906-ncı yılda – Komrat kalkıntısı.

Komrat Respublikasının haberlenmesi.

Büük ayın 7-sindä – Hristosun duuma günü, Kolada yortusu.

Büük ayın 14-ündä – Eni yıl (eskiycä).

Sürmäk ayın 8-indä – Halklararası Karıların Günü (yortusu).

Çiçek ayın 28-sında – Paskellä yortusu.

Çiçek ayın 27-sindä – Gagauz Dili hem gagauz yazısının Günü. Apostol Mihail Çakirin duuma günü.

Hederlez ayın 6-sında – “Hederlez” millet yortusu. Ay Örgi Günü. Hederlez ayın 9-unda – Enseyiş Günü Büük Vatan cengindä.

Harman ayın 19-unda – Gagauz Respublikasının haberlenmesi. Harman ayın 27-sindä – Moldova Respublikasının Baamsızlık günü. Harman ayın 31-indä – “Limba noastra” – Moldova millet dilinin Kasım ayın 8-indä – “Kasım” – millet yortusu – Ay Dmitriy Günü.

Kıran ayın 23-ündä – Gagauziya Avtonom Bölgesinin kurulması.

Çıkış

Gagauzlar –o evelki türk soylarından bir halk. O kurulu uzların ,

peçeneglerin hem

kumannarın sintez in dän.

Gagauzlar – pek dostlu, çalışkan hem musaafirci halk, angısı yaşȇȇr

Evropa merkezindä. Onnarlan var nasıl kolay dostlaşmaa.

Birlik yardım eder korunmaa, nicä halk, hem da korumaa kendi

ana dilini, adetlerini, tradiţiyalarını, kulturayı

Bibliografiya :

• Stepan Bulgar «Гагаузские судьбы» Кишинёв 2003
• Stepan Bulgar.Gagauzlar istoriya adetlär dil hem din
• Исполком АТО Гагаузии «Живая история».Чадыр-Лунга 2010
• Bilim metodika jurnalı « Gagauz dili hem literaturası » Komrat 2009
• Jurnal « Çadır - Lunga » Кишинёв 1980г.
• Jurnal kırlangaç 2001
• Kullanıldı materiallar alınma Cadirin muzeydän
• Л.Н. Гумелев «От Руси до России» АСТ. Москва 2008
• П.М. Пашалы «Когда инновации становятся традицией» Гагаузия 2015