Биология сабагы

Генетиканын негизги түшүнүктөрү

Генетика - заманбап биологиянын негизин түзгѳн жаш илим. Анын курагы 100 жаштан кичине кѳбүрѳѳк (1900 - жылдан бери). 1906 -жылы англиялык окумуштуу У.Бэтсон «генетика» деген аталышты сунуштаган. Ал «genesis» - «келип чыгуу» дегенди билдирген грек сѳзүнѳн келип чыккан.

Тукум куучулук – организмдердин өзүнүн белгилерин (түзүлүшүнүн, функцияларынын, ѳнүгүүсүнүн ѳзгѳчѳлүктѳрү) тукумдан тукумга өткөрүү жөндөмдүүлүгү, б.а. өзүнө окшошторду пайда кылуу.

Өзгөргүчтүк - организмдердин жаңы белгилерди алуу жөндөмдүүлүгү. Тукум куучулук жана өзгөргүчтүк – эки карама - каршы, бирок өз ара байланышкан организмдин касиети. Тукум куучулук түрдүн тектештигин сакталышына түрткү болот, өзгөргүчтүк түргө жаӊы белгилерди алууга мүмкүнчүлүк берет, түрдүн пайда болуусу үчүн ѳбѳлгѳлѳрдү түзөт. Генетикалык закондор универсалдуу, алар адам, жаныбарлар жана өсүмдүктөр үчүн ылайыктуу. Өсүмдүктөрдү өстүрүүдөжана мал чарбачылыкта генетиканын мыйзамдары селекция үчүн илимий негиз болуп эсептелет. Адамдын генетикасытармагындагы ачылыштар адамзатка тукум куучулук оорулар менен күрөшкөнгө мүмкүнчүлүк берди.

Генетиканын тарыхы. Г. Мендель жанаанын генетиканын өнүгүүсүнѳсалымы

Генетика – бул организмдердин тукум куучулук жана өзгөргүчтүктүн закон ченемдүүлүгү жөнүндө илим. Бул биологиянын салыштырмалуу жаш тармагы. Анын пайда болуусун 1900 - жылга тиешелүү деп эсептешет, анткениүч ботаник - голландиялык Гюго де Фриз, немец К. Корренс жана австриялык Е.Чермак, бири - биринен көз карындысыз 1865 - жылы чыккан чех изилдөөчүсү Грег Менделдин «Өсүмдүк гибриддердин үстүндө тажрыйба» аттуу унутулган ишин табышкан. Изилдөөчүлөр алардын тажрыйбаларынын натыйжалары Г.Мендель алган маалыматтарга жакындаганына абдан таң калышкан. Кийинчерээк Г.Мендель тарабынан божомолдогон тукум куучулук мыйзамдарды ар түрдүү өлкөлөрдүн илимий кызматкерлери кабыл алышкан, ал эми кылдаттык изилдѳѳлѳр алардын универсалдуу мүнөздөмөсүн далилдешкен. Генетиканын өнүгүүсүндѳгү жаӊы баскыч залкар америка окуумуштуусу Т.Х.Моргандын аты жана анын окуучулары менен байланыштуу. Алардын изилдөөлѳрүнүн жыйынтыгы болуптукум куучулуктунхромосомалык теориясынын пайда болушу эсептелет, ал генетиканынгана эмес, жалпы эле биологиянын кийинки ѳнүгүүсүнѳ дагы таасирин тийгизди.

Генетиканын тарыхынын негизги учурлары (1865 -2017)

• 18 кылымынын ортосунан – 21 кылымынын башталышы

   

  Тукум куучулук жана өзгөргүчтүктүн себебин илимий түшүнүк берүүсүнүн алдыӊкы аракет кылуусу

  1763–1851- ж.ж.

   

  Огюстен Сажрэ француз окуумуштуусу альтернативдүү же карама - каршылык белгилер жөнүндө болжолдонууну сунуш кылган

  1856–1865- ж.ж.

   

  Өсүмдүктөрдүн гибридизация боюнча Г.Менделдин иштери

  1865- ж.

   

  Г.Менделдин «Өсүмдүктөрдүн гибриддердин үстүнөн тажрыйбалар» иши жарык көрдү, анда буурчактын ар түрдүү сортторунда сегиз жылдык изилдөѳнүн жыйынтыктарында ачылган тукум куучулуктун закон ченемдүүлүктөрү берилген.

  1900 - ж.

   

  Ар түрдүү объекттерде эксперименттер өткөрүп К. Корренс, Г. Де Фриз и К. Чермак Г. Мендель ачкан белгилердин тукум куучулуктун негизги закондорун кайрадан ачышты

  1901–1903- ж.ж.

   

  Г.де Фриздин мутациялык теориясы иштелип чыккан

  1906- ж.

   

  АКШ жана Европада генетиктер дрозофила деген мөмө жемиш чымыны менен иштей башташат.

  1911 - ж.

   

  Т.Морган тукум куучулуктун хромосомалык теориясын биринчилерден болуп сунуштаган.

  1920- ж.

   

  Н.И. Вавилов тукум куучулуктун өзгөрүүсүнүн гомологиялык катарлар закону сунуштаган.

  1929- ж.

   

  А.С. Серебровский жана Н.П. Дубинин гендин татаал түзүлүшүн далилдешти

• 1933- ж.

   

  Биологдордун арасынан Т.Морган биринчи болуп физиология жана медицина боюнча Нобель сыйлыгын алган

  1944 - ж.

   

  Америкалык биохимиктер (О.Эверин ж. б.) ДНК – бул тукум куучулуктун касиетин коштоп жүрүүчү деп аныкташкан

  1953- ж.

   

  Ф. Крик жана Д. Уотсон ДНКнын түзүлүшүн аныкташты

  1955–1960 - ж.ж.

   

  Генетикалык материалдардын аныкталышы жана анын негизги закон ченемдүүлүктөрүнүн маалыматы,молекулярдык өзгөчөлүктөргө өтүшү

  1962- ж.

   

  Нуклеин кислоталардын түзүлүшүн жана организмдердин тукум куучулук маалыматтарын өткөрүүдө ролун ачкан үчүн англиялык физик Ф.Крик, биофизикМ. Уилкине жана америкалык биофизик Д. Уотсон Нобель сыйлыгын алышкан.

  1968- ж.

   

  Генетикалык кодду чечмелѳѳ жана анын белоктун синтезиндеги ролу үчүн америкалык биохимиктер Р. Холи, Х. Коранс, М. Ниренберг Нобель сыйлыгына ээ болушкан.

  1980–1990 - ж.ж.

   

  Биринчи геномдук долбоорлор жана аларды ишке ашыруунун башталышы. Гендик активдүүлүктүн иретке салуунун механизмдери, белгилердин пайда болуусунун генетикалык кѳзѳмѳлдѳѳ суроолору.

  1997 - ж.

   

  Бышып жетилген клетканын ядросунан пайда болгон биринчи клондошкон жаныбар

  (Долли козусу), ооциттин өзүнүн ядросу бышып жетилген лактацияга жөндөмдүү койдун эмчек безинин эпителий клеткаларынынмаданиятынын клеткасынын ядросуна алмаштырылган.

  1990–2000- ж.ж.

   

  Биринчи прокариоттордун (бактериялар) жана эукариоттордун геномдору түшүндүрүлгөн. Трансгендик организмдерди пайда кылуу.

  2001- ж.

   

  Адамдын геному аныкталган. Генетикалык технологияларды пайдалануунун этикалык суроолору