XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI
NAMANGAN VILOYATI XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH HUDUDIY MARKAZI
Tillarni o’qitish metodikasi kafedrasi
Kuldasheva Yulduz Mamasaliyevna
Mavzu: ”10-sinf o`quvchilarini insho yozish usillari bilan tanishtirish” MALAKA ISHI
Kafedra mudiri: L.Kozlova
Ilmiy rahbar D.Otaxanova
Namangan —2019 Sentabrr
Annotatsiya
Bitiruv malakviy ishim ”10-sinf o`quvchilarini insho yozish usillari bilan tanishtirish” deb nomlanadi.Ushbu bitiruv malakaviy ishim kirish, ikki bo`lim, hulosa va tavsiyalar va foydalanilgan adabiyotlar ro`yhatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, shu kungacha bu mavzu yuzasidan qilingan ilmiy ishlar, ilg`or pedagoglarning amaliy va nazariy tajribalari, mavzu bo`yicha adabiyotlarning qiyosiy tahlillari, uning ahamiyati haqida bayon qilingan.
Mundarija:
Kirish…………………………………………………………………3
I-Bo`lim. Insho haqida tushuncha…………………………………..5
1.1 Insho va uni yozish qoidasi……………………………………….7
1.2 Inshoning turlari………………………………………………….9
II-Bo`lim. Insho formati……………………………………………..10
2.1 Insholarni guruhlash………………………………………….….12
2.2. Insho metodikasi………………………………………………..19
Hulosa va tavsiyalar…………………………………………………25
KIRISHI.
Mavzuning dolzarbligi.
Insho - ijodiy ish: o’quvchidan faollik, qiziqish, fikr bildirishni talab qiladi. Material tayyorlash, uni tartibga solish, insho kompozitsiyasi va rejasi haqida o’ylash, logik bog’lanishni belgilash, so’z, so’z birikmasini tanlash, gap tuzish va uni o’zaro bog’lash, imloni tekshirish kabi barcha murakkab ishlar o’quvchidan aqliy kuchini to’la ishga solish bilan birga, o’z ma’naviy faoliyatini boshqarish ko’nikmasini ham talab etadi.
Inshoda til nazariyasi nutq tajribasi bilan qo’shiladi. O´quvchi inshoni, u mustaqil, ijodiy xarakterda bo’lgani, «o’ziniki»ni yozgani uchun ham sevadi.
Maktab rivojining barcha bosqichlarida bolalarning mustaqil tuzgan hikoyasi - inshoga alohida ahamiyat berilgan. Maktablar yangi, o’quvchilar nutqini o’stirish, aqliy, ijodiy o’sishiga mo’ljallangan dasturga o’tishi munosabati bilan uning ahamiyati yanada o’sdi. Maktab o’quvchilarining ijodiy fikrlashini kengaytirish o’qituvchilar oldiga qo’yilganmuhim vazifalardan biri hisoblanadi. Chunki bugungi kunda o’quvchilarningog’zaki va yozma nutqini o’stirish umumta’lim maktablar bosh maqsadidir. Ijodiy fikrlashni va yozma nutqni rivojlantirish uchun, asosan, yozmaish, bayon va insho kabi nazorat usullaridan foydalaniladi. Bularning orasidainshoning o’rni alohidadir. Chunki u mustaqil ishlash ko’nikmasini hosil qilishdaasosiy vazifani bajaradi. Ya’ni inshoning imkoniyatlari keng bo’lishi bilan birgaundan ham bilim va ko’nikmani mustahkamlovchi vosita sifatida, ham nazorat usuli sifatida foydalanish mumkin.
Tadqiqotning maqsadi va vazifasi. Savod o’rgatish mashg’ulotlarida va unga ma’lum bir o’zgartirishlar kiritishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanishning samarali usullarini shakllantirish, insho yozish orqali o’quvchilarning aqliy va ijodiy faolligini oshirishbitiruv malakaviy ishi mavzusi bo’yicha olib borayotgan tadqiqot ishimizning maqsadi hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, har bir bobda uchtadan qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro„yxatidan iborat.
Insho 10-sinf o`quvchilarini og’zaki axborot va extirosli hikoyadan boshlanib, o’z fikrini ifodalashga, o'quvchi shaxsining tashkil topishiga xizmat qiladigan, ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan jiddiy rejali aqliy ishga aylanadi. Insho shaxsni shakllantirishda foydali vosita bo’lib, his-hayajon uyg’otadi, aqliy mustaqillikka, fikrlashga, ko’rgan-kechirganlari va o’zlashtirganlarini baholashga, kuzatuvchanlikka, voqea-hodisalar o’rtasidagi sabab-natija bog’lanishni topishga, ularni qiyoslashga, xulosa chiqarishga o’rgatadi. Insho fikrni tartibga soladi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiliki shundaki, ”10-sinf o`quvchilarini insho yozish usillari bilan tanishtirish” sifatida inshoning o’rni muhimligi ochib berildi. Shuningdek, inshoning tuzilishi, turlari,insho yozish bo’yicha tavsiyalar taqdim etildi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va tarkibiy qismlari. Bitiruv-malakaviy ishi kirish,uchta bobdan iborat asosiy qism, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
I-bo`lim Insho haqida tushuncha
"Esse" so‘zi lotincha "exagium" so‘zidan olingan bo‘lib, u o‘z ishini taqdim etish deganidir. Shunday qilib, insholar bahsning bir tomonini yoki uning tajribalarini, hikoyalarini va hokazolarni ifodalovchi qisqa yozuvdir. Insholar juda moslashtirilgan bo`ladi. Shunday ekan, insho turlari, formati va insho yozish uchun maslahatlar haqida bilib olaylik.
Insho, odatda, yozuvchining istiqboli yoki hikoyasini bayon qilishning qisqa qismidir. Insholar rasmiy hamda norasmiy bo‘lishi mumkin. Insho reja talab qilmasa ham, har bir o’quvchining ongida uning bayoni ma’lum darajada o’z aksini topadi. O’quvchidan inshoni yozishga kirisharkan, mavzu doirasidan chetga chiqmagan holda reja tuzib olishi kerak, olaylik, dastlab personajning xarakteri va biografiyasi haqida qisqacha ma’lumot berish, so’ng epizodik bayonlar bilan uning xulqiga baho berilishi kerak. Keyin asar muallifining kundaliklar va xatlarida bayon qilingan fikrlarini keltirish joiz. Xulosada esa to’qima obraz va zamonaviylik o’rtasidagi mutanosiblikni ko’rsatish maqsadga muvofiqdir.
Inshoda mavzusiga mos keladigan iqtiboslar va hikmatli so’zlardan ham foydalanish mumkin.
Matnga mavzuga mos tushadigan epigraf alohida ko’rk bag’ishlaydi, unga tanlangan iqtibos qisqa bo’lishi va muallifga emas, balki insho matniga
yo’naltirilgan bo’lishi lozim. Keng tarqalgan, ko’p takrorlanadigan so`zlardan qochish lozim. Iboralardan epigraf sifatida foydalanib bo’lmaydi.
Inshoni qanday qilib to’g’ri yozish haqida aniq bir qoida yo’q. Insho hajmining minimum va maksimum darajasi berilishi mumkin yoki qancha so’zdan iborat bo’lishi belgilanishi mumkin, qolgani barchasi ijodiy fikrlash uchun qoldiriladi. Biroq zamonaviy, ma’lumotli, tilni yaxshi biladigan o’quvchining inshosida nimalar bo’lishi shart emasligi haqida gapirish mumkin, xolos.
Shunday qilib, yaxshi inshoda quyidagilarga yo’l qo’ymasligi kerak:
* g’aliz leksik konstruksiyalar, sodda yig’iq gaplar (mazmunni intonatsion ta’kidlash uchun qo’llanilgan yig’iq gaplar bundan mustasno);
* kamida ikkita xatboshida so’zlar va so’z birikmalarini asossiz takrorlash – o’zbek tilida ma’nodosh so’zlar ko’pchilikni tashkil qiladi;
* juda ham murakkab sodda yoyiq (hatto butun bir xatboshini egallagan, butun bir tinish belgilar jamlanmasini to’plagan) gaplar tuzish;
* etita gapdan iborat bo’lgan katta xatboshilardan foydalanish;
* bayon qilingan fikrni yana qayta yozish;
* fikrni mantiqsiz dalillash;
* hajvdan ortiqcha foydalanish;
* oddiy so’zlashuv uslubi va slengdan foydalanish;
* hujjatlar tiliga xos qoli so’zlardan;
* inson, narsa-buyum yoki hodisaga nisbatan “berilgan” so’zini qo’llash;
* me’yordan ortiq badiiylikka berilish, sifatlash va ko’chimlardan ortiqcha foydalanish;
* imloviy, ishoraviy va uslubiy xatolarga yo’l qo’yish
Hammasidan oldin mavzuni ochib beradigan tayanch tushunchalarning mavjudligi yoki yo’qligidan qat’i nazar, insho matnini hayotiy dalillar bilan mustahkamlash uchun asosiy g’oyani shakllantirib olish lozim. Shuning qoralama nusxada inshoning namunaviy rejasini tuzib olish kerak. Ana o„shanda ishni bajarish jarayonida o’quvchi mavzuni yoritishda “chekkaga o’tib ketmaydi”.
1.1 Insho va uni yozish qoidasi. Eslatib o’tmoqchimizki, to’g’ri yozilgan insho uch qismga bo’linadi. Quyida ana shu uch qismning o’ziga xosliklari keltirilgan:
1. Kirish: tezis, asosiy g’oya
O’quvchi muhokama-insho yozishga kirishganida, uning birinchi satrlaridanoq kishi diqqatini tortish maqsadida muammoning mohiyatini bayon qilishi juda muhim. Qoidaga muvofiq, mavzuning yoritilishida o’quvchi o’z nuqtayi nazarini aniqlab olishi uchun 3-4 gap yetarli sanaladi.
2. Asosiy qism: dalillar va isbotlar
Inshodagi “Asosiy qism” ishning butun mazmunini, g’oyaviy uyg’unliklarini
va yo’nalishlarini, 10-sinf o’quvchilarning dunyoqarashini, fikrlash doirasini o’zida yaqqol ifodalab turuvchi bo’lim sanaladi. Asosiy qism insho hajmining
2/3 qismidan iborat bo’lishi kerak. Bu bo’limda insho mavzusida ilgari surilgan fikrni kamida uchta har xil isbotlar (barchaga ma’lum tarixiy voqealar, statistika ma’lumotlari, mavzuga doir vaziyatlar tasvirlangan badiiy asarlar) bilan dalillashi, mavzuning mohiyatini ochib berish kerak. Shuni yodda tutish lozimki, shaxsiy tajriba faqatgina asosiy dalillarga qo’shimcha bo’la oladi. O’quvchiga o’z mulohazalarining nechog’li to’g’riligini aniqlab, tushunib olishi uchun o’z tezisini ichida, ovoz chiqarmay aytib berish va “Nima uchun?” degan savolga javob berish topshiriladi.
Bunda dalillarni to’g’ri joylashtirish uchun zinapoya tamoyilidan foydanish tavsiya qilinadi: butunlay ishonchli→yetarlicha ishonchli→ eng ishonchli
Har bir so’zni o’z o’rnida qo’llash, og’zaki so’zlashuv uslubiga va shevaga xos
so’zlardan qochish, adabiy til me’yorlariga rioya qilish inshoning qimmatini
oshiradi.
Yozilayotgan har bir gapda o’quvchining ijodkorligi, mustaqil fikrlash barq
urib turmog’i kerak.
3. Xulosa
Inshoning “Xulosa” qismida esa o’quvchilarning insho mavzusi bo’yicha
umumiy xulosalari yuritiladi. Xullas, insho yozish o’quvchidan, birinchi navbatda, blim va malaka, e’tibor, mustaqil fikrlash hamda ijodkorlikni talab qiladi.
Inshoning xulosa qismida natijalar, albatta, keltirilishi zarur: o’quvchi bunda olg’a surilgan muammoni hal qilish bo’yicha o’z fikrlarini keltirishi, maslahatlashishi va hatto yangi qoidalarni keltirishi mumkin. Xulosa qismining hajmi, taxminan, kirish qismi hajmi bilan bir xil bo’lishi kerak.
1.2 Inshoning turlari
Muhokama-insho yozish sirlari Insholarning keng to‘rt turi mavjud.
Hikoya ocherklari:bunda yozuvchi voqeani insho orqali hikoya qilib beradi. Demak, bular birinchi shaxsda bo`ladi. Hikoya esselarini yozishdan maqsad o‘quvchini ularga xuddi u erda sodir bo‘layotgan paytda to‘g‘ri kelgandek jalb qilishdir. Shunday qilib, ularni iloji boricha jonli va haqiqiy qiling. Demak, o‘quvchini hikoyaga jalb qilish kerak.
Tavsifiy ocherklar: bu erda yozuvchi joy, ob’ekt, voqea yoki hatto xotirani tasvirlaydi. Lekin u faqat aniq narsalarni tasvirlab qolmay, yozuvchi so‘zlari orqali rasm chizishi kerak. Buning bir aqlli yo‘li o‘quvchining his-tuyg‘ularini uyg‘otishdir. Yaxshi yozilgan tavsifiy insho, kitobxonni yozuvchi ayni paytda his qilgan his-tuyg‘ularni his qildiradi.
Ekspozitsion ocherklar: bunday inshoda yozuvchi mavzuni muvozanatli o‘rganishni taqdim etadi. Bunday insho yozish uchun yozuvchi mavzu haqida real va keng bilimga ega bo‘lishi kerak. Ekspozitsion inshoda yozuvchining his-tuyg‘ulari yoki hissiyotlari uchun hech qanday imkoniyat yo‘q. Bu butunlay faktlar asoslangan, statistika, misollar va boshqalar. Sub-turlari kontrast insholar kabi bu yerda sabab va ta’sir insholar va hokazolar bor.
Ishontiruvchi insholar:bunday inshoning maqsadi, o‘quvchini bahsini o‘z tomoniga og‘dirishdir. Ishontiruvchi insho-bu faqat faktlar taqdimoti emas, balki o‘quvchini yozuvchi nuqtai nazariga ishontirishga urinishdir. Bahsning har ikki tomoni bu lavhalarda taqdim etilishi kerak. Lekin pirovard maqsad o‘quvchilarni yozuvchining argumenti ko‘proq og‘irlikni ko‘tarishiga ko‘ndiradi.
II-bo`lim. Insho formati
Inshoning qat`iy formati yo‘q. Bu ijodiy jarayon bo`lib, u chegaralar ichida cheklanmasligi kerak. Biroq, insho yozish paytida odatda asosiy tuzilish ta’qib qilinadi . Shunday ekan, inshoning umumiy tuzilishini ko‘rib chiqaylik.
Joriy
Bu sizning inshoning birinchi xat boshisi. Bu erda yozuvchi o‘z mavzusini birinchi marta tanishtiradi. Kirish bandida insho juda qisqa konspekt berishi mumkin. Ba’zi paragraf yozish ko‘nikmalari bu erda bir yordam bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, u juda uzoq emas, mavzu haqida 4-6 chiziqlar kifoya.
Insho joriy ijodiy olish uchun scopes mo‘l bor. Bu esa o‘quvchini ilmoqlashingizni, ya’ni uning diqqatini tortish va saqlashingizni ta’minlaydi. Shunday qilib, siz taklif yoki maqola bilan boshlashingiz mumkin. Ba’zan hatto bir ta’rifi bilan boshlash mumkin. Sizning o‘quvchi bilan shug‘ullanish uchun yana bir qiziqarli strategiya bir savol bilan boshlash uchun emas.
Asosiy qism
Inshoning bu qismi insholarning asosiy qismi hisoblanadi. Demak, inshoning eng hayotiy va muhim mazmuni shu yerda bo‘ladi. Bu bir bandiga cheklangan bo‘lishi kerak emas. Mazmuniga ko‘ra ikki yoki undan ortiq bandlarga cho‘zilishi mumkin.
Odatda, biz tanani ta’minlash uchun juda ko‘p ma’lumot yozishimiz kerak.Asosiy qismda fikr va mazmun muhim ahamiyatni tashkil etishi kerak. Maílumotlarni sistemali oqimda shunday yozingki, o`quvchi idrok qilsin. Misol uchun, siz bir voqeani aytib berdingiz. Buning uchun eng yaxshi usul xronologik tartibda borish bo‘ladi. Agar bunday qilinmasa u o‘quvchini mazmundan chalg‘itadi. Inshoda oldin fikringizni tashkil qiling
Xulosa
Bu inshoning oxirgi bandi. Ba’zan xulosa faqat kirish paragrafida ko‘zga tashlanadi, lekin so‘zlar va sintaksi farq qiladi. Xulosa, shuningdek, hikoya yoki bahsni jamlash uchun ajoyib joy. Siz ba’zi axloqiy ta’minlash yoki hikoya o‘rash orqali insho tashkil qilishingiz mumkin.
Insho yozish uchun maslahatlar
Insho qiziqarli bo`lishi va tegishli nom berish, bu o‘quvchi e’tiborini jalb qiladi va ularning qiziqishiga yordam beradi
Insho 300-500 so‘zdan iborat bo`ladi. Yozgan fikrlaringiz oddiy va tiniq bo`lsin. Keraksiz murakkab va qiyin so‘zlar gap oqimini buzadi.
Grammatik xatolarni qilmang, to‘g‘ri tinish belgilardan foydalaning. Agar bunday qilinmasangiz, u o‘quvchini mazmundan chalg‘itadi.
2.1. Insholarni guruhlash
Insholarni guruhlash mumkin bo‘lgan to‘rtta asosiy kategoriya mavjud:
Hikoya insho: hikoya aytib bering yoki mavzuingiz haqida hikoya kabi sodda, tartibli tarzda ma’lumot bering.
Ishontiruvchi insho: o‘quvchini biror nuqtai nazarga ishontiring.
Ekspozitsion insho: berilgan jarayonni qanday bajarishni o‘quvchiga tushuntiring.
Yaxshi joriy yozish uchun kirish qiyin bo‘lishi mumkin. Kirish- inshoning birinchi qismi hisoblanadi. Kirish qismida mavzu va tezis keng yoritilishi va umumiy taqdim etilishi kerak, va u aslida insho qolganini o‘qish uchun o‘quvchini ishontirish kerak. Joriy qismni juda keng boshlash kerak emas.
Tezisni ta’minlash. Tezis, yoki asosiy argument, joriy oxirida bir joyda sodir bo‘lishi kerak. Tezisni birinchi xatboshingizning oxirgi jumlasi sifatida qo‘yish odatiy konvensiyadir. Agar u mutlaqo mos kelmasa, tezisni ma’lum bir joyga surish uchun ba’zan noqulay bo‘lishi mumkin, ammo tezisingiz bu holatda ishlayotgan bo‘lsa, bu uning uchun eng yaxshi joy. Aytish joizki, agar siz tezisni ushbu joyga mutlaqo qo‘sha olmasangiz, oldinga boring va uni boshqa joyga qo‘ying.
Birinchi insho yozish uchun bosim his qilmang. Ba’zan aniq axborot tushunishga qiyin bo‘lishi mumkin.
O‘quvchini inshoingizni o‘qishga arzigulik ekanligiga ishontiring. Sizning inshoingiz o‘quvchiga kirish qismidayoq qiziqarli yoki ularning hayoti uchun dolzarb, deb o‘ylab tugatish kerak. Joriy qismni yaxshi tashkil etishga e`tibor jalb etiladi; tinglovchilar tomondan mavzu haqida fikr va sizning argument isbot bo‘ladi. Inshoning munosib ekanligini o‘quvchiga ishontirish uchun yaxshi yo‘llar bu- o‘quvchiga savol yoki norozi ma’lumotini berishdir. Ular mavzu haqida fikrlaydi va inshoning qolgan qismi bilan shug‘ullanish ehtimoli ko‘proq bo‘ladi.
Asosan, yaxshi kirish qismi va mavzu haqida qisqacha ma’lumot va tezisni tushuntirish bilan o‘quvchi diqqatini tortadi. Muvaffaqiyatli prezentatsiyalar o‘z nuqtalarini namoyish qilish uchun ko`p ma`lumotlarga tayanmaydi. Qisqa bo‘lishi va jalb bo‘lishi kerak.
Inshoda kirish nima
Inshoda kirish butun insho uchun yo‘l xaritasi hisoblanadi. Insho uchun yaxshi joriy qism e’tiborga olinadi.
Hozircha esse kirish ta’rifi haqida etarli gapirildi. Bu narsa bilan sizni shunchaki tanishtirmaylik.
Inshoda kiritishdan maqsad nima
O‘quvchilar ko‘pincha inshoda kirish maqsadi nima ekanligi haqida so‘rashadi. Avval aytganimizdek, bu mavzuni o‘quvchiga jalb qilish va taqdim etish haqida. Kirishni qisqa va aniq qiling. Faktlardan ko‘p foydalaning. Bu inshoda kirish yozish uchun asosiy uchi hisoblanadi.
Vahima qilmang! Sizning inshoingizda har bir qismi uchun bir reja bo‘lishi kerak.
Inshoning joriy yozishini boshlashdan oldin tadqiqotni qisqacha tahlil qilish kerak.
Asosiy e’tiborni aniq oling.
Har doim barcha muhim va foydali ma’lumotlarni saqlang.
Inshoning kirish qismini yozish
Insho kiritishni noldan qanday yozish mumkin? Siz reja bilan boshlang va keyin butun qog‘ozga yoza olishingiz mumkin. Ba’zi yozuvchilar inshoning kirish qismini yaratishdan ko`ra, ularning tana yoki xulosa qismini yozish afzalbilishadi. Bu faqat sizga bog`liq.
Siz o‘quvchi e’tiborini qiziqarli va noyob narsa bilan boshlash bilan qiziqtiring.
Har doim rasmiy til va ohang , akademik yozuvning qog‘oz formati haqida hamma narsa juda qattiq bo‘ladi. Inshoda kirish istisno emas. Bu talabning yoki o‘qituvchi tomonidan ruxsatning faqat norasmiy uslubini ko‘rib chiqaylik.
Qanday qilib inshoning kirish qismini boshlash kerak?
Insho kiritish haqida eng qiyin narsa insho kiritishni boshlash muammosidir. Buning uchun bir necha tipik yo‘llari bor:
-Savol bilan boshlang
-Qiziqarli faktlar bilan boyiting
-Shaxsiy bo‘ling
-Mavzu bayonini takrorlang
-Kirishda inshodan misollar yozing
Inshoda kirishni haqiqiy va foydali narsa bilan yarataylik. Insho uchun kirish tuzilishi ba’zi bir narsalarni kiritishni talab qiladi. Ushbu namunalarni o‘qing va qanday qismlardan foydalanilganligini tushunishga harakat qiling.
Standart insho:Kirish
Sizning sinfingizda zamonaviy texnologiyalar qanday ishlatiladi?
Zamonaviy ilm-fan butunlay eng zamonaviy texnologiyalarga kiradi va bizning sinfimiz istisno emas. Kompyuterlar, smartfonlar, noutbuklar, planshetlar kabi raqamli vositalar juda muhimdir. Bizning ota-onalar faqat qalam va qog‘oz bilan yaxshi foydalanishgan edi-da, bizning avlodga esa ko‘proq zamonaviy texnologiyalar kerak. Chunki zamonaviy texnologiyalar yangi davr hisoblanadi. Hayot va dunyoning yangi ko‘rinishi yangi vositalar va yondashuvni talab qiladi.
Argumentativ Insho: Kirish
Argumentativ insho kirish mavzu bo‘yicha shaxsiy fikringizni olish kerak:
Ekologik muammo masalasi bugungi kunda eng qiyin va og‘riqli muammolardan biridir. Biz hammamiz bu haqda bahslashishimiz mumkin, chunki bir guruh odamlar bizning sayyoramizni o‘ldirayotganini aytishadi va boshqalar uchun bu muhim emas. Menimcha hozir sayyoramizga zarar etkazishni to‘xtatishimiz kerak.
Ishonchli Insho: Kirish
Ishonchli insho joriy etish, shuningdek, mavzuga maksimal shaxsiy munosabat va e’tibor olish kerak:O‘lim jazosiga qo‘shilmayman. Odamlarni qamoqqa olish choralarini qo‘llashning bu usuli zamonaviy jamiyatda qo‘llanilmaydi va ishlatilmaydi. Biz endi yovvoyi hayvon emasmiz. Biz boshqa odamlarga ham hayvon kabi munosabatda bo‘lmasligimiz kerak. Jinoyatlarning oldini olish haqida asosiy narsa qo‘rquv emas, balki to‘g‘ri ta’lim va hayot darajasi.
Solishtiring va Contrast Essay kirish
Solishtirish va kontrast kirishda talaba o‘z muammoning ikki tomonini tasvirlashi kerak. Ikkita butunlay boshqacha variantni olish osonroq. Bu muammo haqida qisqa ta’rif bilan boshlash uchun har doim ham yaxshi va keyin yomon omillar ham keltiriladi:
Qadimgi Rim va qadimgi Yunonistonga qaraganingizda aniq o‘xshashliklar mavjud. Ushbu maqolada biz ularni muhokama qilamiz. Lekin bu masalaning asosiy maqsadi o`tmish yoki kelajak avlodlar uchun eng nufuzli va ilhom baxsh qilgan o‘sha farqlarni ko‘rsatilmaydi.
Insho yozish texnikasi
Yaxshi yoza olish sizning imtihonlaringizdan o‘tish uchun nafaqat muhim,balki bu hayotiy mahoratdir. Yaxshi grammatikadan foydalanish va to‘g`ri mashq qiling.
Umumiy texnika
Insholar boshlanishi, o‘rtasi va oxiri bo‘lishi kerak. Kirish muammosini belgilash kerak, bu muhim va qisqacha asosiy dalillarni bayon qiish kerak. Rasmiy so`zlar bilan boshlamang, bu qiyin va zerikarli. Asosiy qismda dalillarni sarhisob qiling va nihoyat insho yakunida xulosalar bilan tugatish kerak.
Yaxshi insho yozish texnikasi yaxshi buyurtma qilingan inshoga ega bo‘lishni anglatadi. Inshoingizni rejalashtirilganligiga ishonch hosil qiling. Javobingizning asosiy tarkibiy qismlari bilan o‘q nuqtasi ro‘yxatini, jadvalini yoki o‘rgimchak diagrammasini tuzing va ularni aniq qiling. Sayoz tuzilgan insholar past baholanishiga asosiy sabab bo`la oladi. Mantiqiy fikrlaringizni buyurtmali bayon eting. Siz insho yozganingizda subtitrlardan foydalanish mumkin.
Sinaluvchilar qidirayotgan asosiy narsa bu savolni tushunganingizni ko‘rishdir. Asosiy masalalar sizning o‘tkir konseptual ongni va tushunishni namoyish etilishidir. Mujmal bo‘lmang. Aniq misollar bilan ish ko`ring. Misol uchun raqamlar yoki rasmlar yoki xaritalardan foydalaning.
Xulosalarda argumentlaringizni jamlashingiz kerak. Bu bosqichda yangi hech narsa joriy qilmang. Eng muhim fikrlarni ta’kidlang va yakuniy xulosani taqdim eting. Ishingizni o‘qib isbot qilishni unutmang! Tanqidiy qizil qalam orqali o‘qing. O‘zingiz takrorlaganmisiz? Siz eng yomon tanqidchi bo‘ling.
To‘g‘ri imlo va grammatikaga e`tibor berishingiz shart.
Ba’zi umumiy til maslahatlar:
1 Nuqta-vergullardan kamroq foydalaning.
2 Paragraflar bir "mavzuni" ifodalashi kerak. Ular odatda birdan ortiq gapdan iborat bo`lishi kerak.
3 Bir so‘zni tez-tez yoki ikki marta tez ketma-ket ishlatishdan saqlaning.
4 Metaforalar yoki o`hshashliklardan foydalanmang.
5 Qisqartmalardan foydalanmang.
6 Rasmiy yozishga harakat qiling
7 Birinchi shaxs yordamida oldini olish uchun harakat qilib ko‘ring. ("Men").
8 Faol ovoz o‘rniga passiv ovozdan foydalanishga harakat qiling
9 Ingliz tili grammatikasida hatolikka yo`l qo`ymang
10 Nihoyat, qisqa metodologiya haqida umumiy ma’lumot sizga juda ko‘p savollardan qochishga yordam beradi "nima uchun siz bu manbalardan foydalandingiz?".
Inshoda metodika qanday joriy qilinadi?
Insho tayyorlash belgilangan usullarni o‘z ichiga olsa-da, insho ichida kam namoyon bo‘ladi. Lekin bu sizning inshoingizga insho metodikasini qo‘sha olmaysiz degani emas. Frankenstein insho yoki Macbeth insho yozish paytida, albatta tadqiqot va ma’lumotlarni to‘plash uchun, ba’zi usullardan foydalangan bo‘lardi Inshoda bu haqda mulohaza yuritishga harakat qiling va u o‘quvchingizga inshoingizga dasturil amal bo‘ladi.
Misol uchun, Macbeth bo‘yicha insho sizning insho savolingiz va metodologiyangizga qarab juda boshqacha yozilishi mumkin.
2.2 Insho Metodikasi
17-asrdan boshlab olimlar ko‘p Macbeth talqinini ta’minlash uchun harakat qilindi. Siz bir necha talqinni tanlash va ularni solishtirishingiz mumkin. Makbet xurofotlar bilan qoplangan, nima uchun ularni o‘rganish kerak emas? Mavzu juda qiziq. Lekin qanday qilib unga yaqinlashmoqchisiz? Qanday manbalardan foydalanmoqchisiz? Ehtimol, siz matbuotdan maqolalarni ishlatishga qaror qilasiz, chunki bu g‘iybatlarning ajoyib vositasi. Yoki, ehtimol, siz mahalliy teatrdan aktyor bilan intervyu olishni va bu haqda so‘rashni xohlaysiz.
Ma’lumki, Shekspir o‘z o‘yinini boshqa ba’zi manbalarga asoslagan. Siz inshoingizda bunday manbalarga murojaat qilishingiz mumkin.
Shunday qilib, bu hollarda barcha insho metodologiyasi bilan shug‘ullanish uchun 4 asosiy yo‘llari bor:
- ma’lumotlarni yig‘ish usullarini aniqlash
- ma’lumotlarni tahlil qilish usullarini aniqlash
- ba’zi olimning yondashuvini qabul qilish
- nima qilayotganingizni va nima uchunligini ifodalash
Amaliy tadqiqot usuli turi, ko‘p o‘rganish turi bilan belgilanadi. Maqsadga qarab, tadqiqot usulingiz turli shakllarda bo‘lishi mumkin. Tadqiqot usullarining ayrim namunalari: eksperimental, ekspozitsion, harakatchan, sof va amaliy tadqiqotlardir. Bundan tashqari, tadqiqot va tadqiqotlar uchun materiallar manbaiga asoslanib, siz birlamchi tadqiqotlar va ikkilamchi tadqiqotlarga ega bo‘lishingiz mumkin. Lekin siz qanday tadqiqot usullari foydalanish kerak bilasiz. Avval tadqiqot maqsadingizni hal qiling; keyin maqsad usulni o‘zi hal qiladi. Siz kuzatib boradigan tadqiqot usulining turi tadqiqot turi bilan belgilanadi. Maqsadga qarab, tadqiqot usulingiz turli shakllarda bo‘lishi mumkin. Tadqiqot usullarining ayrim namunalari: eksperimental, ekspozitsion, harakatchan, sof va amaliy tadqiqotlardir. Bundan tashqari, tadqiqot va tadqiqotlar uchun materiallar manbaiga asoslanib, siz birlamchi tadqiqotlar va ikkilamchi tadqiqotlarga ega bo‘lishingiz mumkin. Lekin siz qanday tadqiqot usullari foydalanish kerak bilasiz. Avval tadqiqot maqsadingizni hal qiling; keyin maqsad usulni o‘zi hal qiladi.
Ma’lumotlarni Yig‘ish Metodikasi
Ma’lumotlarni yig‘ish usullari har xil bo‘lishi mumkin. Agar ma’lumot olish uchun maxsus bir narsa amalda aytilgan bo‘lsa, albatta, uni zikr qilish kerak. Misol uchun:
intervyu olib bordingiz. Bu holda siz intervyuda qancha odamlar sonini belgilashingiz kerak, va bu odamlar kim edi.
Agar sizda so‘rovnoma bo‘lsa , qaysi turdagi savollardan foydalangansiz, respondentlaringiz kim bo‘lgan va uni qanday taqsimlagansiz.
Biz axborot asrida yashayotgan bo‘lsak-da, balki butun axborot on-lineda mavjuddir. Shunday qilib, tarix bo‘yicha tadqiqot qog‘ozini qilayotganingizda arxivga tashrif sizni tahlil qilish uchun noyob material bilan ta’minlaydi.
Ma’lumotlarni yig‘ish metodikasi ham manbalarni tanlaganingizni tushuntirishni o‘z ichiga oladi. Inshoda sizga sinfda berilgan ikkita maqolani solishtirsangiz ham, bu tanlovni tushuntirishga harakat qilsangiz sizga foyda beradi.
Yondashuvni qabul qilish
Bundan tashqari, ba’zi muallifning metodologiyasiga amal qilishi mumkin.
Masalan; Edward xorijiy yerlar bilan shug‘ullanadigan ba’zi kitoblarni tahlil qilishga harakat qiling. Yoki Qirol sudining marosimlari bilan prezidentlik lavozimi bilan bog‘liq marosimlarni tavsiflashning o‘xshashliklarini Mark Bloch ta’riflagan holda topishga harakat qiling.
Bunday uslubiyatlarning o‘z nomlari bo‘lmasa-da, ularni insholaringizda qo‘llash mumkin.
Metodologiyangizni Ta’riflash
Agar usullarni aniqlash uchun muvaffaqiyasizlik bo‘lsa, siz har doim faqat tadqiqot qadamlarini tasvirlashingiz mumkin. Agar tadqiqot bilan shug‘ullanuvchi qanday eslatma bo‘lsa, insho metodologiyasi segmentini tashkili uchun etarli ma`lumotlar bo‘ladi. Ma’lumotlar borligiga ishonch hosil qiling.
Raqamli kutubxona, kitoblar va nashrlar, internet kabi tadqiqotlardan foydalaning.
Loyiha Metodologiyasi Misollar
Loyiha metodologiyasi loyihaning qanday amalga oshirilishi haqida fikr bildiradi va natijalarni sharhlaydi. Bu loyiha kabi yangi mahsulotni chiqarish yoki muammolarni kashf qilish va yechimlarni ishlab chiqish kabi mavjud faoliyatga butunlay yangi faoliyat bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Muammoni hal qilish uchun loyiha metodologiyasiga quyidagilar misol bo‘la oladi:
Muammo bayonotini ishlab chiqish
1 Sabablarini aniqlash
2 Muqobil echimlarni tan olish
3 Eng yaxshi echim qaror
4 Echimni amalga oshirish
5 Qayta ko‘rib chiqish va boqish
To‘g‘ri loyiha metodologiyasi loyihalarni muvaffaqiyatli bajarish uchun shartdir, chunki u loyihaga kerakli mustahkamlik darajasini beradi.
Tadqiqot Usullari Misollari
Tadqiqot metodologiyasi bo‘limi o‘quvchini xabardor qiladi:
Tadqiqot doirasi-bu o‘quvchi o‘rganish ko‘lamini bilish imkonini beradi.
Ma’lumot va axborot manbalari-birlamchi va ikkilamchi bo‘lsin.
Tahlil matematik modellar, jadvallar, grafiklar va boshqalar kabi bo`lishi kerak.
Tadqiqotning cheklanishi
Tadqiqot metodologiyasi har qanday tadqiqotning asosiy organidir, shuning uchun u talabalardan yaxshi harakat va harakatlarga loyiqdir.
Insho asosiy tamoyillarini kashf etish
Birinchi-mavzu
Ko‘rinib turibdiki, insho yozishdan oldin o‘quvchilaringiz o‘ylashi kerak bo‘lgan eng birinchi narsa uning mavzusidir. Esingizda bo‘lsin, insho faqat yozish qobiliyatlari haqida emas, balki o‘quvchilarning tadqiqot qilish qobiliyatini ham namoyish etadi. Shunday qilib, sizning vazifangiz ularni o‘rgatish. Shuning uchun tanlangan mavzularni rad etishga harakat qiling, agar ular talaba uchun juda oson bo‘lsa va siz bunday insho yozish uchun ko‘p vaqt talab etmasligini ko‘rasiz.
Insho hech qanday tadqiqotsiz insho emas. O`quvchilaringizga tushuntiring, ular yaxshi tushunadigan mavzuni tanlashlari va tadqiqot qilish imkoniga ega bo‘lishlari har doim yaxshiroqdir. Yaxshi tadqiqot qobiliyati har bir talaba olish uchun muhim ahamiyatga ega, ular bilan turli tadqiqot taktikasini amaliyot unutmang nima uchun, deb: ular zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni topish uchun foydalanishingiz mumkin usullari haqida batafsil aytib, oqilona bu ma’lumot qanday foydalanish, va muhim faktlarni ajrata eng yaxshi yo‘llari bor.
Ikkinchi-maqsad
Informatsion va yaxshi uslubdagi insholar maqsadsiz yozish mumkin emas. Insho hamma biladigan va mukammal tushunadigan umumiy narsalar haqida yozishning bir qismi bo‘lishi mumkin emas. Demak, o‘quvchilaringizga mavzuni tanlagan zahoti o‘z insholarini yozishga shoshilmasliklarini o‘rgating. Ularni insho yozish maqsadida qaror qabul qilishsin.
Agar o‘quvchi insho yozganini mukammal tushunsa, unda konturni chizish va yozishni boshlash juda oson bo‘ladi.
Uchinchi-misollar
O‘qitish jarayoni misollarsiz mumkin emas. Misol uchun, sobiq o‘quvchingiz inshosi bo‘lishi mumkin. Ularning bir namunasini ko‘rganlarida, sizning o‘quvchilaringiz yaxshi insho kabi qarash kerak.
Ular insholarida quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak, har bir element haqida talabalarga aytish kerak. Ular yaxshi kirish nima ekanligini, insholarning informatsion tanasi qanday ko‘rinishi kerakligini va tegishli xulosa chiqarishni yaxshi tushunadilar. Bundan tashqari, sizning o‘quvchilaringiz jumlalar qanday qurilganligini va inshootda qanday grammatika qurilishini ko‘rish imkoniga ega bo‘ladi.
Konspektlashtirish
Insho yozishga kirishishdan oldin qilinadigan oxirgi narsa uning konspektini tuzishdir. Ba’zi mavzuni tanlang va ular ustida insho yozgan bo‘lsa, siz o‘quvchilar ball ro‘yxatini zikr qilishingiz kerak . Bunday uslub, ularga insho haqida yaxshiroq tushuncha beradi va u qanday yozilishi kerakligini anglatadi .
Barcha o`quvchilar insho ahmiyatiga amal qilishlari kerakligini mukammal tushunishlariga ishonch hosil qiling, chunki bu qog‘ozni yozishlari ancha oson bo‘ladi.Reja har bir nuqtasida yangi paragraf bilan boshlanishi kerak, deb ularga aniq qilib ayting. Bundan tashqari, kichik paragraflar bo`lsa-yanada jozibador insho bo`ladi va uning kitobxonlari ko`payadi. Juda uzoq paragraflarni o‘qish juda qulay emas, chunki bu qiyin bo‘ladi. Oxir-oqibat o‘quvchilarning o‘zlari inshoning qisqaroq bandlarini tuzishlari osonlashadi.
Nihoyat, insho yozishni boshlash vaqti keldi. Va bu erda kirish deb ataladigan eng muhim qismi keladi. Odatda, o‘quvchilar o‘quvchilarning diqqatini jalb qilish va bu inshoning nima haqida ekanligini qisqa vaqt ichida aytib berish uchun yozuvning bir qismini qanday boshlashni bilmasliklari mumkin va inshoning bu qismini yozish juda qiyin bo`ladi.
Ko‘rinib turibdiki, insho to‘g‘ri va jozibali boshlanmasa yaxshi bo‘lmaydi, shuning uchun sizning vazifangiz bu daqiqani o‘quvchilaringizga tushuntirishdir. O‘quvchi uchun ko‘zga yoqimli va aniq qilmasangiz, hech kim o‘z insholarini o‘qishni davom ettirmaydi. Bundan tashqari, inshoning kirish qismi bir oz qiziqarli bo‘lishi kerak.
Insho mavzusiga qarab o‘quvchilar uni shaxsiy tajribalaridan hikoya qilib boshlashlari mumkin. Bu e’tiborni tortish uchun yaxshi yo‘lidir. Bu variantni o`quvchilaringiz bilan muhokama qiling, ularning takliflarini tinglang. Munozaralar- materialni yaxshiroq o‘rganishga yordam beradi.
UMUMIY XULOSALAR
Insho yozishda 10-sinf o’quvchilarga kerakli maslahatlar, ko’rsatmalarni berib boorish foydadan holi emas. Quyidagi keltirmoqchi bo’lgan holatlar insho yozishda inobatga olinsa, inshoning mukammal bo’lishini ma’lum ma’noda ta’minlaydi.
Asosiylarini keltirib o’tamiz:
1. Tuzilayotgan jumlalarning lo’nda va aniq bo’lishiga alohida e’tibor berib
borish lozim.
2. Insho mazmuni materiallarni bayon qilish uslubi bilan chambarchas bog’liq
ekanligini hech qachon unutmaslik lozim.
3. Insho mavzusi bilan bog’liq mateiallarni bayon qilayotganda izchillikka
qattiq rioya qilish kerak. Insho mavzusiga aloqador tarixiy faktlarni, toponimik atamalarni yozishda amaldagi imlo qoidalardan kelib chiqqan holda ish ko’rish kerak.
4. Inshoni yuksak savodxonlik bilan yozishga harakat qilish.
5. Tinish belgilarning ishlatilish o’rinlariga diqqat qilish, ularning shakllari aniq
va ko’rinarli bo’lishiga e’tibor qilish lozim.
6. Insho husnixat qoidalariga muvofiq ravishda yozilishi lozim. O’ta ixcham shakllarda yozilgan yoki mazmuni huda-behuda so’zlar bilan to’ldirilib yuborilgan cho’ziq insholar ishning umumiy bahosiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Har qanday insho quyidagi uch bo’limdan iborat bo’ladi. Buni foiz nuqtayi
nazaridan quyidagicha ko’rsatish o’rinlidir.
Kirish Asosiy qism Xulosa
10-15% 70-80% 10-15%
Foiz nuqtayi nazaridan inshodagi qismlar o’rtasida nomuvofiqliklar uchrasa,
xususan, kirish va xulosa qismi kengaytirilib yuborilgan bo’lsa-yu, asosiy qism
o’ta tor bo’lib qolgan bo’lsa, bu narsa inshoning mazmuniga jiddiy darajada putur
yetkazishi mumkin. Inshoni baholayotganda, albatta, bular ham hisobga olinadi.
7. Insho mavzusi aniqlab olingach mazmunini namoyon qilib turmog’i, u izchillik asosida mavzudan chetga chiqmagan holda yozilmog’i darkor.
8. Insho boshqalarga xalaqit bermasdan, umumiy tartib-intizomga qattiq rioya
qilgan holda yoziladi.
9. O’quvchi insho yozayotgan paytda, insho mavzusiga mos, o’zgalarning aytgan fikrlarini ko’chirma gap shaklida keltirib o’tsa, yanada yaxshi bo’ladi. Sababi quruq aytilgan gapdan ko’ra, keltirilgan dalil undan yaxshiroqdir
Tavsiya etiladigan adabiyotlar va elektron ta’lim resurslari :
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Chet tillarni o‘rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi PQ-1875 – sonli qarori. Toshkent, 2012 yil, 10 dekabr.
2. Uzluksiz ta’lim tizimining chet tillar bo‘yicha davlat ta’lim standarti, Vazirlar Mahkamasining 2013 yil 8 maydagi 124-son qarori.
3. “Fly high 10” ingliz tili darsligi 10 sinf, Toshkent, “O‘zbekiston”, 2017 yil.
4. O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g’risida”gi qonuni. 1997 yil. 29 avgust. Oliy ta`lim me`yoriy ҳujjatlar to`plami. – T.: SHarq, 2001. – 3 b.
5. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat milliy nashriyoti.Toshkent.2002 8. O’zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”.
6.A.T.Kenjabayev, M.M.Ikramov va boshq. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari: o’quv qo’llanma. Toshkent. 2017.
7.M.CH. Aliev. “Axborot texnologiyalari” o’quv qo’llanmasi (o’zbek va rus tillarida). T.:O’zDJTU 2018 y.
8.Farberman.B.L. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. T.,2011. 3.
Hoshimov U. X. va I. Ya. Yakubov “Ingliz tili o’qitish mеtodikasi”. 1893 yil. O`qituvchi nashriyoti .
9.J.J. Djalolov O’rta maktabda ingliz tili o’qitish mеtodikasi. Toshkent, O`qituvchi n8ashriyoti 1997 yil. 5.
10. O. Hasanboyeva, G. Shomaribxodjayeva “Pedagogika kasb-hunar maktab va kuni uzaytirilgan guruhi o’quvchilarini tarbiyaviy ishlarga tayyorlash metodikasi” Toshkent-2005 y.
11. Omonova, G. Lafasova “Darslarni ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish va tarbiya masalalari” Toshkent-2003.
12. R.J.Ishmuhamedov.Innovatsion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yo’llari.T.:2004. 3-bet
13.Saidaxmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar mohiyati. “Xalq ta’limi” jurnali.1999, 1-son.
Foydalanilgan internet saytlar:
1 https://www.grammarbank.listening com/beginners-esl-lessons.html
2.www.ziyonet.uz.
3.http://www.edunet.uz - mаktаblаr, o’quvchi vа o’qituvchilаr sаyti
4.http://britishcouncil.org+uzbekistan
5.http://britishcouncil.org.uk
6.http://busyteacher.org.
7.www.ziyonet.uz
8.http://go.mail.ru/search?
9. www.lex.uz
10. www.ziyonet.uz
11. www.terabayt.uz
5 443
11 192 
