?аза? тілі 5 сыныбы
Саба?ты? та?ырыбы: Буын ж?не оны? т?рлері
Саба?ты? ма?саты:
Білімділігі: О?ушылар?а фонетиканы? бір б?лшегі - буын ж?не оны? т?рлері туралы т?сінік беріп, ме?герту. Буынны? ?зіне т?н ерекшеліктерін, жасалу жолдарын бірнеше мысалдар ар?ылы д?лелдеу.
Дамытушылы?ы: Интербелсенді та?таны? м?мкіншілігін пайдалана отырып, математикалы? т?сілмен фонетикалы? талдау да?дысын одан ?рі жетілдіру, с?йлеу м?нерін, ойлау ?абілетін, белсенділігін ойын ар?ылы п?нге деген ?ызы?ушылы?ын арттыру.
Т?рбиелігі: ?нерді? ??діретін, ана тіліні? байлы?ын сезініп, ??рметтеуге т?рбиелеу. Ана?а деген с?йіспеншілік махаббатты арттыру.
Саба?ты? т?рі: Жа?а білімді ?алыптастыру.(Аналар ?леміне саяхат саба?)
Саба?ты? ?дісі: Т?сіндіру, талдау, д?лелдеу, м?нерлеп о?у, ойын т?рлері...
Саба?ты? к?рнекілігі: Интербелсенді та?та, видео - клип, та?та, Ана туралы ?анатты с?здер, дидактикалы? материалдар т. б.
П?наралы? байланыс: ?дептану. ?дебиет. Саз ?нері. Бейнелеу ?нері.
Саба?ты? барысы:
І. ?йымдастыру кезе?і.(О?ушылармен амандасу, т?гендеу, жина?тау.)
ІІ. ?й тапсырмасын тексеру кезе?і.
"Ана - арда?ты есім"та?ырыбында эссе жазу.("Анашым"- клип ты?дау)
ІІІ. Жа?а саба?
Саба?ты? эпиграфы: Д?ниеде Ана махаббатынан ?асиетті н?рсе жо?. Оны? алдында адамды ынты?тырушы ?зге д?ниелер ?лсіз келеді.( В. Г. Белинский)
Ендеше, б?гінгі саба?ымызды Аналар мерекесіне орай байланыстыра отырып, "Аналар ?леміне саяхат"жасалы?.
Т?сіндіру ?дісі бойынша жа?а саба? материалдары т?сіндіріледі.
Фонетика саласыны? бір т?рі - буын. С?з бірнеше фонетикалы? б?ліктерге б?лінеді. Мысалы:"А - на - е? ? - де - мі ? - уез - ді с?з"деген ?анатты с?йлемде алты с?з бар. Б?л с?йлемдегі с?здер естілуі жа?ынан бірнеше ша?ын дыбыс тобына жіктеліп т?р. ?рбір фонетикалы? б?лшек буын не бірнеше дыбыстан ??ралады.
Буын дегеніміз – с?з ??рамында?ы бір немесе бірнеше дыбыстарды? тобынан жасал?ан фонетикалы? б?лшек.
Буын?а т?н белгілер:
1. Дауысты дыбыссыз буын болмайды.
2. Дауысты дыбысты? бір ?зі буын ??рай алады. Дауыссыз дыбыстар буын ??рай алмайды.
3. С?зді? ??рамында ?анша дауысты дыбыс болса, сонша буын болады.
4. Буында ма?ына болмайды.
5. Тіліміздегі байыр?ы с?здер, сондай - а? буындар ?атар келген екі дауыссыздан басталмайды.(С?а? - Ыс?а?, Сланов - Сыланов)
Буынны? т?рлері: Ашы? буын, т?йы? буын, бітеу буын.
Ашы? буын деп - жал?ыз дауысты дыбыстан ??рал?ан буын. Мысалы: А - та, и - не, а - ?а, е - ре, о - ра, а - па т. б. Дауыссыздан басталып, дауысты?а бітеді. Мысалы: ке - ме, да - на, ба - ?а, же - бе, са - ры, к? - ше - де, ме - ре - ке т. б.
Т?йы? буын деп - дауыстыдан басталып, дауыссыз?а бітеді. Мысалы: ел, от, ер, ит, ар, ес, ?лт, ау, ?рт, ?с, ін, о?, ор, а?, іс, аш т. б.
Бітеу буын деп - дауыссыздан басталып, дауыссыз?а бітеді. Мысалы: серт, тон, мек - теп, т?рт, сый - лы?, нау - рыз, бай - лы?, Бек - с?л - тан, С?л - тан - мах - м?т т. б.
Ана - д?ниедегі бірден - бір ??дірет. ?демі с?здерді? барлы?ы да аналар?а арнал?ан. Ендеше, Ана та?ырыбында ?андай ?анатты с?здер мен жыр шума?тарын білеміз?
Анамыз - с?зіне математикалы? т?сілмен ?ыс?аша дыбысты? мінездеме беру.
Анамыз-с?зіне математикалы? т?сілмен ?ыс?аша дыбысты? мінездеме беру.
А-на-мыз – жуын буынды с?з
Берілгені: Анамыз
Шешуі: Анамыз с?зінде алты дыбыс бар. Оны? ?шеуі – олар: екі а, ы дауысты дыбыстар. Себебі, б?л дыбыстарды айт?анда ?кпеден шы??ан ауа ауыз ?уысында ешбір кедергіге ?шырамай, ауа еркін шы?ады. ?шеуі – олар: т, м, з дауыссыз дыбыстар. Себебі, б?л дыбыстарды айт?анда ?кпеден шы??ан ауа ауыз ?уысында т?рлі кедергілерге ?шырап, ауа ?ысылып шы?ады. Ол былай ?рнектеледі:
О?улы?пен ж?мыс. Жатты?у ж?мыстарын орындау.
Шы??ан с?зге с?йлем ??растыру. Бір дауысты ж?не бір дауыссыз дыбыс?а мінездеме беру.
1. А - дауысты дыбыс. Себебі, б?л дыбысты айт?анда ?кпеден шы??ан ауа ауыз ?уысында еш кедергіге ?шырамай, ауа еркін шы?ады.
2. Тілді? ?атысына ?арай - тіл арты не жуан дауысты с?з. Себебі, б?л дыбысты айт?анда тілді? ?шы с?л арт?а ?арай тартылып, ?сті с?л д??естенеді.
3. Жа?ты? ашылуына ?арай - ашы? дауысты. Себебі, б?л дыбысты айт?анда жа? ке? ашылып, ауа еркін шы?ады.
4. Ерін мен езуді? ?атысты ?арай – езулік дауысты. Себебі, б?л дыбысты айт?анда ерін жиырылып, езу арт?а ?арай тартылады.
"Ж?лдызды с?т ала?ы"Адас?ан ?ріптерді орналастыра отырып, шы??ан ?анатты с?здерді? ма?ынасын т?сіндіру.
1. Бала ата - ананы? алтын ба?анасы.
2. Анамны? тілі - аяулы ?ні.
"Асыл с?з маржандары"Т?ра?ты с?з тіркестеріні? ма?ынасын ашу.
1. Ат ізін салмау ха - бар - лас - пау
2. Барма?ын тістеді ? - кін - ді
3. Ж?лдызы о?ынан туу жо - лы бо - лу
4. Жігері ??м болу шар - шау, жа - сып ?а - лу
5. С?зі мірді? о?ындай ?т - кір с?з
6. ?рісі ке? бі - лім - ді
7. Сіркесі су к?термейді еш - те - ?е - ні к? - ?і - лі жа? - тыр - май - ды
8. ?ріп ауыз?а сал?андай с?п - с?й - кім - ді
9. Шыра?ы с?нді ? - мі - ті ? - зіл - ді
10. Тонны? ішкі бауындай ? - те жа - ?ын, ?з а - да - мын - дай
Б?гінгі сапардан т?йгенім...
Т?мендегі с?здерден буын т?рлерін ажырату;
Алаша, ант, дос, ойма?, тенге, жебе, буда, ?кіл, етене, жап?ышжаба, жасты?тай, ибалы, наурыз, ?рт(тез, кілт)
Саба?ты ?орытындылау
Анасыздар - А? Еділ, Жайы?сыздар,
Ж?зе алмайды ?тінде ?айы?сыздар.
Маздататын ж?ректе от лаулатып
?р ?йді? к?ні десе, лайы?сыздар.("Ана туралы жыр"хормен орындау)
?йге тапсырма: 1. Ереже жаттау. 2. Аналар?а тілек арнау, ??рамынан ашы?, т?йы?, бітеу буын с?здерді талдау.
О?ушы білімін ба?алау.
Просмотр содержимого документа
«"Буын ж?не оны? т?рлері"»
Сабақтың тақырыбы: Буын және оның түрлері Сабақтың мақсаты: Білімділігі: Оқушыларға фонетиканың бір бөлшегі - буын және оның түрлері туралы түсінік беріп, меңгерту. Буынның өзіне тән ерекшеліктерін, жасалу жолдарын бірнеше мысалдар арқылы дәлелдеу. Дамытушылығы: Интербелсенді тақтаның мүмкіншілігін пайдалана отырып, математикалық тәсілмен фонетикалық талдау дағдысын одан әрі жетілдіру, сөйлеу мәнерін, ойлау қабілетін, белсенділігін ойын арқылы пәнге деген қызығушылығын арттыру. Тәрбиелігі: Өнердің құдіретін, ана тілінің байлығын сезініп, құрметтеуге тәрбиелеу. Анаға деген сүйіспеншілік махаббатты арттыру. Сабақтың түрі: Жаңа білімді қалыптастыру.(Аналар әлеміне саяхат сабақ) Сабақтың әдісі: Түсіндіру, талдау, дәлелдеу, мәнерлеп оқу, ойын түрлері... Сабақтың көрнекілігі: Интербелсенді тақта, видео - клип, тақта, Ана туралы қанатты сөздер, дидактикалық материалдар т. б. Пәнаралық байланыс: Әдептану. Әдебиет. Саз өнері. Бейнелеу өнері. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі.(Оқушылармен амандасу, түгендеу, жинақтау.) ІІ. Үй тапсырмасын тексеру кезеңі. "Ана - ардақты есім"тақырыбында эссе жазу.("Анашым"- клип тыңдау)
ІІІ. Жаңа сабақ Сабақтың эпиграфы: Дүниеде Ана махаббатынан қасиетті нәрсе жоқ. Оның алдында адамды ынтықтырушы өзге дүниелер әлсіз келеді.( В. Г. Белинский) Ендеше, бүгінгі сабағымызды Аналар мерекесіне орай байланыстыра отырып, "Аналар әлеміне саяхат"жасалық. Түсіндіру әдісі бойынша жаңа сабақ материалдары түсіндіріледі. Фонетика саласының бір түрі - буын. Сөз бірнеше фонетикалық бөліктерге бөлінеді. Мысалы:"А - на - ең ә - де - мі ә - уез - ді сөз"деген қанатты сөйлемде алты сөз бар. Бұл сөйлемдегі сөздер естілуі жағынан бірнеше шағын дыбыс тобына жіктеліп тұр. Әрбір фонетикалық бөлшек буын не бірнеше дыбыстан құралады. Буын дегеніміз – сөз құрамындағы бір немесе бірнеше дыбыстардың тобынан жасалған фонетикалық бөлшек.
Буынға тән белгілер: 1. Дауысты дыбыссыз буын болмайды. 2. Дауысты дыбыстың бір өзі буын құрай алады. Дауыссыз дыбыстар буын құрай алмайды. 3. Сөздің құрамында қанша дауысты дыбыс болса, сонша буын болады. 4. Буында мағына болмайды. 5. Тіліміздегі байырғы сөздер, сондай - ақ буындар қатар келген екі дауыссыздан басталмайды.(Сқақ - Ысқақ, Сланов - Сыланов)
Буынның түрлері: Ашық буын, тұйық буын, бітеу буын. Ашық буын деп - жалғыз дауысты дыбыстан құралған буын. Мысалы: А - та, и - не, а - ға, е - ре, о - ра, а - па т. б. Дауыссыздан басталып, дауыстыға бітеді. Мысалы: ке - ме, да - на, ба - ға, же - бе, са - ры, кө - ше - де, ме - ре - ке т. б. Тұйық буын деп - дауыстыдан басталып, дауыссызға бітеді. Мысалы: ел, от, ер, ит, ар, ес, ұлт, ау, өрт, өс, ін, оқ, ор, ақ, іс, аш т. б. Бітеу буын деп - дауыссыздан басталып, дауыссызға бітеді. Мысалы: серт, тон, мек - теп, төрт, сый - лық, нау - рыз, бай - лық, Бек - сұл - тан, Сұл - тан - мах - мұт т. б. Ана - дүниедегі бірден - бір құдірет. Әдемі сөздердің барлығы да аналарға арналған. Ендеше, Ана тақырыбында қандай қанатты сөздер мен жыр шумақтарын білеміз? Анамыз - сөзіне математикалық тәсілмен қысқаша дыбыстық мінездеме беру. Анамыз-сөзіне математикалық тәсілмен қысқаша дыбыстық мінездеме беру. А-на-мыз – жуын буынды сөз Берілгені: Анамыз Шешуі: Анамыз сөзінде алты дыбыс бар. Оның үшеуі – олар: екі а, ы дауысты дыбыстар. Себебі, бұл дыбыстарды айтқанда өкпеден шыққан ауа ауыз қуысында ешбір кедергіге ұшырамай, ауа еркін шығады. Үшеуі – олар: т, м, з дауыссыз дыбыстар. Себебі, бұл дыбыстарды айтқанда өкпеден шыққан ауа ауыз қуысында түрлі кедергілерге ұшырап, ауа қысылып шығады. Ол былай өрнектеледі:
Оқулықпен жұмыс. Жаттығу жұмыстарын орындау.
Шыққан сөзге сөйлем құрастыру. Бір дауысты және бір дауыссыз дыбысқа мінездеме беру. 1. А - дауысты дыбыс. Себебі, бұл дыбысты айтқанда өкпеден шыққан ауа ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай, ауа еркін шығады. 2. Тілдің қатысына қарай - тіл арты не жуан дауысты сөз. Себебі, бұл дыбысты айтқанда тілдің ұшы сәл артқа қарай тартылып, үсті сәл дөңестенеді. 3. Жақтың ашылуына қарай - ашық дауысты. Себебі, бұл дыбысты айтқанда жақ кең ашылып, ауа еркін шығады. 4. Ерін мен езудің қатысты қарай – езулік дауысты. Себебі, бұл дыбысты айтқанда ерін жиырылып, езу артқа қарай тартылады.
"Жұлдызды сәт алаңы"Адасқан әріптерді орналастыра отырып, шыққан қанатты сөздердің мағынасын түсіндіру. 1. Бала ата - ананың алтын бағанасы. 2. Анамның тілі - аяулы үні. "Асыл сөз маржандары"Тұрақты сөз тіркестерінің мағынасын ашу. 1. Ат ізін салмау ха - бар - лас - пау 2. Бармағын тістеді ө - кін - ді 3. Жұлдызы оңынан туу жо - лы бо - лу 4. Жігері құм болу шар - шау, жа - сып қа - лу 5. Сөзі мірдің оғындай өт - кір сөз 6. Өрісі кең бі - лім - ді 7. Сіркесі су көтермейді еш - те - ңе - ні кө - ңі - лі жақ - тыр - май - ды 8. Үріп ауызға салғандай сүп - сүй - кім - ді 9. Шырағы сөнді ү - мі - ті ү - зіл - ді 10. Тонның ішкі бауындай ө - те жа - қын, өз а - да - мын - дай
Бүгінгі сапардан түйгенім... Төмендегі сөздерден буын түрлерін ажырату; Алаша, ант, дос, оймақ, тенге, жебе, буда, өкіл, етене, жапқышжаба, жастықтай, ибалы, наурыз, үрт(тез, кілт)
Сабақты қорытындылау Анасыздар - Ақ Еділ, Жайықсыздар, Жүзе алмайды өтінде қайықсыздар. Маздататын жүректе от лаулатып Әр үйдің күні десе, лайықсыздар.("Ана туралы жыр"хормен орындау) Үйге тапсырма: 1. Ереже жаттау. 2. Аналарға тілек арнау, құрамынан ашық, тұйық, бітеу буын сөздерді талдау. Оқушы білімін бағалау.
250
155 966 
