Черкез Али «Отьмекнинъ къадири»

~ 16 ~

Багъчасарай районы

Къаралез кою мектебининъ

къырымтатар тили ве эдебияты оджапчеси

Абкиримова Ленье Диляверовнанынъ

6 сыныфта эдебияттан

кечирген ачыкъ дерсининъ

план-конспекти

Мевзу: Черкез Али «Отьмекнинъ къадири»

Къаралез 2023с

Къырымтатар эдебиятындан

6 сыныф ичюн дерс конспекти

Дерс мевзусы: Черкез Али «Отьмекнинъ къадири»

Макъсат:

- Черкез Алининъ иджадынен танышмакъ;

- Черкез Алининъ «Отьмек къадири» эсеринен танышмакъ;

- Озь фикирлерини ифаде этюв къабилиетини инкишаф этмеге;

- Балаларгъа эмексеверлик, ишченлик киби табиат чизгилерини ашламакъ;

- Талебелернинъ ифадели окъув алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирмек, дикъкъат ве козетюв мелекелерини арттырмакъ.

- Отьмек къадрине етмесине огретмек, ниметке урьмет ашламакъ.

Дерснинъ донатылмасы: Отьмек акъкъында ресимлер, презентация, отьмекнинъ озю, дерслик, иш дефтери, вазифели кягъытлар, ресимлер.

Эпиграф: «Отьмек чокъ олса – ачлыкъ олмаз».

Дерс кетишаты.

1. Тешкилий къысым.

Селямлашув. Невбетчинен субетлешув.

1. Дерснинъ мевзу ве макъсадыны илян этюв.

Оджанынъ кириш сезю:

Урьметли балалар, дюньяда энъ азиз нимет отьмектир, о эр шейнинъ башыдыр. Эгер барып да бир кунь бир мезель ашымыз софрагъа къоюлгъанда онынъ янында отьмек олмаса, деръал, къыдырып башлаймыз, умумен отьмексиз ич бир софра ярашмай ве донатылмай. Софраны донаткъанда маса устюне биринджиден отьмек къоюла. Онынъ къокъусы этрафымыздаки башкъа къокъулардан бир тамам фаркъ эткенини эркес бильсе керек.

Дерснинъ планы кягъыттан ясалгъан богъдай башагъы данелеринде бериле:

1. Тапмаджалар;

2. Шиирлерни окъув;

3. «Заман машинасы»;

4. Ярыш;

5. Лугъат иши;

6. Аталар сёзлери;

7. Нетидже.

1- ныджи башакъ данеси . Тапмаджаларгъа джеваап тапмакъ:

1. Алтын баш, къамыш аякъ, олур ашайт.

Не экеним мен айтмайым, озюнъ айт

(Богдай башагъы)

1. Тегерек аран,

Астында къарлы боран.

(Элек, ун)

1. Алла-алла алямет,

Ичи толу къыямет,

Акъ салдым, къызыл алдым,

Пек лезетли бу нимет.

(Фурун, отьмек)

1. Мени эке, чалалар,

Савура, чекелер,

Хамыр басалар,

Фурунгъа сюрелер.

Пычакъ иле кеселер

Парча-парча,

Меним ичюн берелер

Эр кунь акъча

Кене джаным агъырмай

Ботенден-ботен,

Инсанларгъа дайма

Эиилик этем

(Отьмек)

Талебелер янъы сезлернен сез бирикмелерини ве джумлелерни тизелер.

2 – нджи башакъ данеси. Шиирлер окъув.

Балалар отьмек акъкъында шиирлер окъуйлар

1. нджи талебе

Леман Сулейман «Отьмек къокъусы»

Ызан бойлап адымлайым,

Кунеш исе тепемде.

Ельчик эсе пек муляйим,

Бенъзеп мени опькенге.

Козь огюмде гуя денъиз

Толкъунлана, токътамай.

Манъа бакъып: «Хош кельдинъиз!» -

Деген киби баш саллай .

Эр бир башакъ. Мен зевкъланам,

Нефес алып тоймайым,

Де юрем мен, де токъталам,

Де кулем, де ойланам.

Бир къокъу бар тарлаларда,

Сезем, бу – тер къокъусы,

Даркъагъан къыр, яйлаларгъа,

Бу – отьмек, ер къокъусы.

Ана – Топракъ, Кунеш ве Сув

Экинлерни беслеген,

«Отьмек – аят, къувет, къарув,

Урьметле ве сай!» - деген

Суаллер :

а) Тарлаларгъа,яйлаларгъа ненинъ къокъусы даркъалгъан?

б) Ана- топракъ не дегени?

2-нджи талебе.

Рефат Чайлакъ «Отьмек»

Инсанлар дюньягъа кельгенде, ольгенде ,

- Отьмек! – деп хаялгъа далгъанлар.

Темиз – пак къальпнен къапугъа кельгенде,

Отьмекнен къаршылап алгъанлар,

Инсанлар отьмекни – ава деп, Кунеш деп,

Яшавчюн ильхам деп саялар

Инсанлар отьмекнинъ къыйметин котерип,

Тер текип, айбетлеп сачалар.

Аят не! Севги не! Девлет не отьмексиз!

Бу белли эмекдар инсангъа

Фикримни айтайым сизлерге опькесиз,

Хатринъиз къалмасын манъа.

Эй, девир адамы! Отьмекнинъ къадрине

Етинъиз. Эр кеске айтынъыз:

Отьмекке урьметсиз олгъанны, эбедий

Инсанлар сафындан кенаргъа атынъыз!

Суаллер:

а) Инсанлар дюньягъа кельгенде, ольгенде не деп къаялгъа далгъанлар?

б) Къапугъа темиз къальпнен кельгенни ненен къаршылап алгъанлар?

в) Инсанлар отьмекни не деп саялар?

г) Онъы насыл сачалар?

3-юнджи талебе

Джеваире Меджитова «Отьмек»

Отьмекнинъ лезети хусусан башкъа.

Мубарек богъдайгъа анбарлар толса,

Омюрде рух бере къарткъа эм яшкъа.

Къурутам ниметни парчасы къалса.

Отьмекни айбетлеп инсанлар опе,

О ана топракътан сют эмип осе.

Кеч кузьде койлюлер урлукълар сепе,

Баарьде ем-ешиль перчемлер кесе.

Отьмексиз адамнынъ эксиги толмай,

Авеснен мен оны уфатмай тилем,

Ниметсиз софрада берекет олмай,

Омюрде энъ къыймет отьмек деп биллем.

Зерресин тюшюрмей, къадрине етем,

Отьмектир барлыгъым, теним эм джаным;

Ниметке виджаннен теменна этем.

Вуджудда алланып тазере къаным.

Эр шейден абадан эвлия – эрен,

Турмушта байлыкъны отьмек, деп санам;

Осьмюрлик чагъымда тикледим черен,

Ниметке чин севги ашлады анам.

Суаллер:

а) Омюрде отьмек къарткъа эм яшкъа не бере?

б) Инсанлар отьмекни айбетлеп не япа?

в) Ниметсиз софрада берекет оламы?

г) Ким ниметке чин севги ашлай?

3-нджи башакъ данеси. «Заман машинасында » къадимий девирлерде сеяатта булунмакъ.

Отьмек тарихындан

4-юнджи талебе

а) Дюньяда биринджи оларакъ отьмек пиширювининъ технологиясыны мысырлылар ишлеп чыкъалар. Къадимий тарихчы Геродот бу акъта пек тафсилятлы икяе эте. Геродотнынъ бу языларыны омюрде расткельген фактлар да исбатлайлар. Меселя, шимди Британия музейинде Мысыр фараоны пирамидаларынынъ биринде тапылгъан отьмек парчасы сакълана.

Геродот озь эсерлеринде дигер халкълар богъдай ве арпаны ашагъан бир вакъытта, мысырлылар энди ондан ун азырлап, отьмек пиширмеге бильгенлер, дей. Олардан буны биринджи оларакъ римлилер огренгенлер. Тек бундан сонъ бу янъылыкъ Авропагъа келип чыкъа.

5-инджи талебе

б) Къадимий Помпея шеэрининъ къазылмалары вакътында анда пек чокъ отьмек тапыла. Бундан белли олды ки, эвеллери эр бир фурунджынынъ озь бельгиси олгъан.

Фурунджы сезю ильк оларакъ бизим асырдан 1400- 1500 йыл эвельси яшагъан тарихчыларнынъ эсерлеринде расткеле.Къадим вакъытларда фурунджылар эали арасында буюк урьмет саиплери олгъанлар. Меселя, Помпея шеэрининъ башы да фурунджы олгъан. Авропада эвеллери шеэрнинъ энъ белли адамлары фурунджылардан чыкъкъан. Оларгъа олгъан сайгъы ве урьмет о къадар буюк олгъан ки, онъа атта падишалар биле сукълангъанлар.

6-нджы талебе

в) Римде эки бинъ йыл эвельси фурунджы Марк Вергилио Эврисакке, бутюн шеэрни отьмекнен теминлегини ве бир чокъ фурунлар къургъаны ичюн, 13 метрлик юксеклигинде абиде къоялар. Бу монумент отьмек сепети шеклинде ола ве энъ тепесинде фурунджынынъ эйкелеинен екюнлене.

Мысырда отьмекни кунеш ве алтыннен къыяслай ве ортасында нохут олгъан тегерекнен бельгилей эдилер. Бир чокъ ерлерде тойда киевнен келинге отьмек оптьтюрмек адет сайыла. Шаркъ халкълары исе питени къопармаздан эвель учь кере опе ве манълайына тийсетелер. Буларнынъ эписи инсан ичюн отьмек не къадар буюк эмиетке малик экенини косьтере.

7-нджи талебе

г) Баят отьмекни Асия ве къадимий Юнанистан халкълары бир чокъ хасталыкъларгъа къаршы илядж деп биле эдилер.

Биз шимди минген хамырдан пиширильген отьмекни истимал этемиз. Бунынъ айрыджа тарихы бар. Узакъ девирде олмайджакъ бир фурунджы яшай. Куньлернинъ биринде о басылгъан хамырны фурунгъа къоймагъа унута. Экинджи куню экшиген хамырны атмагъа языкъсынып, онъдан отьмек пиширип бакъа ве озю де шаша. Отьмек о къадар лезетли ве дюльбер олып пише ки, бунъа эр кес айретте къала. Онынъ лезетини биз де яхшы билемиз.

Суаллер:

Дюньяда биринджи оларакъ отьмек пиширювнинъ технологиясыны кимлер ишлеп чыкъалар?

Мысырда отьмекни ненен къыяслайлар?

Шаркъ халкълары питени къопармаздан эвель не япалар?

Асия ве къадимий Юнанистан халкълары баят отьмекни не деп биле эдилер?

Эвинъизде баят отьмек къалса онен не япасыз?

Отьмекни етиштирмек ичюн насыл зенаатларнынъ векиллери озь эмеклерини сарф этелер?

Оларнынъ элял эмеги бизге не багъышлай?

4-нджи башакъ данеси. 2 команда арасында ярыш.

Вазифе: Берильген сезлерден отьмек акъкъында аталар сезлерини тизмек.

а) Отьмек, бедава, паранен, агълав.

(Отьмек паранен, агълав- бедава)

б) Отьмекнинъ, хамырнынъ, чокълугъындан, буюги, олур.

(Отьмекнинъ буюги хамырнынъ чокълугъындан олур)

в) Падиша, везир,отьмек, эт, вызыр-вызыр, къалгъаны.

(Отьмек – падиша, эт – везир, къалгъаны вызыр-вызыр)

г) Сарандан, отьмектен, пул, къыл, чыкъмаз, чыкъмаз

(Отьмектен къыл чыкъмаз, сарандан пул чыкъмаз)

5–нджи башакъ данеси. Лугъат иши.

Фаджиа- несчастье;

Сюргюн этиле- выселяется;

Ульке- край;

Ахлап- дикая груша;

Ял алмакъ- отдохнуть;

Мухтадж олмасын- не нуждался;

Дере- ущелье;

Пусюр- грязный;

Къабис- чёрт;къадалакъ-тележка;

Ынтыла- стремится.

6-нджы башакъ данеси. Аталар сезлери

Сиз шимди къырымтатар аталар сезлерини тиздинъиз. Энди башкъа – рус, тюрк- халкъларында отьмек акъкъында олгъан аталар сезлерини айтынъыз.

Хлеб - всему голова.

Пот по спине – так и хлеб на столе.

С хлебом дружить - лучше жить.

Хлеб на столе – радость в семье.

Ачнынъ козю отьмек текнесиндедир.

Туз, отьмек акъкъыны бильмеген кер олур.

Топракъны ишлеген отьмекни тишлер.

Оджа: Шимди биз Черкез Алининъ аятынен ве иджадынен бираз танышаджакъмыз ве сонъ «Отьмекнинъ къадири » икяесинен таныш оладжамыз. Амма башта биз таныш олмагъан сезлернен чалышайыкъ. Энди келинъиз, Черкез Алининъ иджадыны мен сизге анълатайым.

Шимди исе икяени окъуйыкъ. (117-123 саифелер)

Пекитюв: Суаллерге джевап беринъиз.

1) Анасы Меметни насыл остюрди?

2) Анасы Меметке насыл муим иш буюрды?

3) Дегермен азбарда Меметнинъ ишлерини насыл ёней.

4) Мемет насыл эйи ишлер беджерди?

План 1къысым

1. Меметнинъ балалыгъы.

2. Биринджи муим иш;

3. Дегирменге ёл;

4. Меметнинъ къоркъусы;

5. Ананынъ къуванчы

7-нджи башакъ данеси. Нетидже

О тьмекни кунешнен къыяслайыкъ. Онынъ нурларыны насыл сезлернен ифаделемек мумкюн? Къадирли, къыйметли, дегерли, севимли, лезетли, къокъулы, аджайип мубарек

Нетидже: Балалар, Черкез Али къырымтатар халкъынынъ корюмли языджысы эди. «Отьмекнинъ къадири» икяесинде языджы корьгенинъиз киби сюргюнлик йыллары олып кечкен вакъиаларыны тасвир эте. Меметчик анасыны къуртармагъа, ярдым этмеге тырышкъаны косьтериле. Меметнинъ сымасында языджы сюргюнлик деври балалар ве осьмюрлернинъ такъдирини тасвирлей.

Шимди келинъиз, талебелер, икяеде расткельген базы бир сёз бирикмелерининъ маналарыны сиз насыл анълагъанынъызны корейик.

Ашагъыдаки сёз бирикмелерининъ маналарыны анълатынъыз:

- чырайы денъишти;

- фикри денъишти;

- къарары денъишти;

- ава денъишти.

V. Баалав

V . Эвге вазифе: чешит шекильде отьмек ресимлерини чызмакъ