Чолпонбай Түлөбердиев

Бишкек шаарындагы А.Каниметов атындагы №1 жалпы билим берүүчү гимназия-интернаты

Тема: СОВЕТТЕР СОЮЗУНУН БААТЫРЫ ЧОЛПОНБАЙ ТҮЛӨБЕРДИЕВ

8-А класс

Тарбиячы: Акунова Айжан

Сабактын максаты

• 1. Окуучулар Чолпонбай Түлөбердиев жөнүндө толук маалымат алышат.
• 2. Элибиздин тарыхын, салт санаасын үйрөнүү менен бирге эл баатырларын даңташат, алардан өрнөк алышат.
• 3. Окуучулар Ата-Мекенди сүйүүгө, ардактоогоо, коргоого, патриоттулукка калыптанышат.

• Чолпонбай Түлөбердиев
• Талас облсундагы Киров районуна караштуу Чымкент кыштагында 1922-жылы 13-апрелде дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.Болочоктогу баатырдын жайлоодо таңга жуук жарык дүйнөгө келгендигин,Түлөберди атанын асмандагы жаркырап турган Чолпон жылдыздын көрүп,наристесине ушул атты ыйгарат.

Жумуштан качпаган мээнеткеч бала

• Советтик режим жаңы гана курулуп, бүт өлкөнү оор заман коштоп турган кезде жетим калган үй-бүлөнүн башынан оор мезгилдер өтөт.Кичинекей Чолпонбай апасын кор кылбай багуу үчүн жаштайынан кара жумушка бышып, талаада чоңдор менен теңата иштеп,абдан мээнеткеч болуп чоңойду. 1933-жылы мектеп босогосун аттаган жаш бала жети жыл билим алат. Сабактарына жакшы көңүл буруп, окуусун татыктуу аяктаган соң колхоздо түрдүү жумуштарда иштей баштайт.

Согушка аттануу

• Калктын башына кара түн түшүп, 1941-жылы Уулу Ата Мекендик Согуш башталат. Мекенди коргоо үчүн кыргыз жигиттери майданга аттана баштайт. Чолпонбай Түлөбердиев да ошол эр-азаматтардын катарында 1941-жылы декабрь айында Кызыл Армиянын катарына кошулат. Ошентип 19 жашка толгон жигит кандуу казатка аттанат.

Дзотту денеси менен тоскон баатыр

• Чолпонбай Түлөбердиев баскынчылар менен болгон айыгышкан кармашта-Воронеж облосунун Лескинский районуна караштуу Селявный кыштагын бошотууда болуп көрбөгөндөй эрдик көрсөтөт.Согуш оту алоолонуп турган 1942-жылдын 6-августунда Тулөбердиев Воронеж фронтунун 6-армиясындагы 160- аткычтар дивизиясынын 636-аткычтар полкунун жоокери болчу. Ошол күнү полк Дон дариясынын бир өйүзүн ээлеп турган.Ал эми дарыянын ары жагындагы Селявный кыштагы душмандын карамагында болчу .
• Чолпонбай Түлөбердиев баскынчылар менен болгон айыгышкан кармашта-Воронеж облосунун Лескинский районуна караштуу Селявный кыштагын бошотууда болуп көрбөгөндөй эрдик көрсөтөт.Согуш оту алоолонуп турган 1942-жылдын 6-августунда Тулөбердиев Воронеж фронтунун 6-армиясындагы 160- аткычтар дивизиясынын 636-аткычтар полкунун жоокери болчу. Ошол күнү полк Дон дариясынын бир өйүзүн ээлеп турган.Ал эми дарыянын ары жагындагы Селявный кыштагы душмандын карамагында болчу .

Дзотту денеси менен тоскон баатыр

• Фашисттер кыштактагы 120 метр бийиктиктеги дөңсөөгө тыгыз жайгашып, советтик аскерлерге каршы ок жаадырып,өткөрбөй турушкан. Ошол күнү жогору жактан айылды кандай гана болбосун ээлегиле деген буйрук келет. Чолнпонбай он жоокер менен сууну сүзүп өтүп, каршы жээке чыгат. Бирок немистердин дөңдө жайгашкан забиректери тынбай ок чыгарып, алардын жолун тороду. Чолпонбай аларга карай жүгүргөндө оң далысына ок жеп жыгылат. Анын бул эрдиги душмандын ок атуусун аз убакытка болсо да токтотот. Бирок бул кызыл армиячылар үчүн жетиштүү эле. Алар чабуулга өтүп, дзотту жок кылып, кыштакты ээлешет
• Фашисттер кыштактагы 120 метр бийиктиктеги дөңсөөгө тыгыз жайгашып, советтик аскерлерге каршы ок жаадырып,өткөрбөй турушкан. Ошол күнү жогору жактан айылды кандай гана болбосун ээлегиле деген буйрук келет. Чолнпонбай он жоокер менен сууну сүзүп өтүп, каршы жээке чыгат. Бирок немистердин дөңдө жайгашкан забиректери тынбай ок чыгарып, алардын жолун тороду. Чолпонбай аларга карай жүгүргөндө оң далысына ок жеп жыгылат. Анын бул эрдиги душмандын ок атуусун аз убакытка болсо да токтотот. Бирок бул кызыл армиячылар үчүн жетиштүү эле. Алар чабуулга өтүп, дзотту жок кылып, кыштакты ээлешет

Акыркы кат

Чолпонбай согушка аттанып жаткан кезде аны сапарга узатуу үчүн жакшы көргөн кызынын келгендиги, кыз сүйүктүүсүнүн колун акыркы жолу кармап көзүнө жаш алгандыгы катта жазылган. Анда «Кандайсың, сүйүктүүм Гулнар? Согуш катуу жүрүп жатат. Душмандар менен тынбай салгылашып жатабыз. Акыркы күндөрү уйкудан да кылып жүрөм. Сага сүйүнүчтүү кабарым бар. Айтсам, мен көптөн күткөн комсомолго сен жана өзүм үчүн күрөшөм»,-деп жазылган.

Дөңсөөгө коюлган мүрзө

• Баатырдын сөөгү өзү эрдик менен курман болгон Селявный айылдагы дөңсөөгө коюлган. Аны менен бирге болгон жолдоштору жана командирлери мүрзөгө жыгачтан эстелик коюшуп, « Сага, кыргыз элинин баатырына,түбөлүк даңк! Элдин ишенимдүү уулу Түлөбердиев Ата Мекендин даңкына өзүнүн эрдиги менен өзүн жана элин өлбөс-өчпөс даңкка бөлөдү! » -деп сыя калем менен жазышкан.

• Ошондой эле анын чөнтөгүнөн гезиттен кыркып алынган М.И.Калининдин сөздөрү табылган. Анда «Өмүр-адам үчүн эң баалуу нерсе, бирок андан кымбаттуу нерсенин урматына өмүр курмандыкка кете турган учурда да болот экен, ал эми өмүр-өз мамлекетин, улуттук көз каранды эместикти сактоо үчүн курмандыкка чалынат,»-деп жазылган.

• Чолпонбай Түлөбердиевге көрсөткөн эрдиги үчүн 1943-жылы 4-февралда‘‘Советтер Союзунун Баатыры”деген наам берилген. Андан тышкары, «Кызыл Жылдыз» медалы, Ленин ордени ыйгарылган. Ошол эле учурда азыр баатыр төрөлгөн айыл анын атын алып жүрөт. Кичи мекенинде анын музейи жана окко төшүн тоскон жоокердин эстелиги турат.Андан сырткары, Воронеж облусундагы Селявный жана Киров айылында баатырдын эстеликтери орнотулган.

Келечек муунга калтырган мурасы.

Бишкек шаарында Чолпонбай Түлөбердиев атындагы парк ачылган 11 гектар жерди ээлеген паркты Бишкек шаарынын мэриясы тарабынан оңдолуп түзөлгөн

Үйгө тапшырма

• Чолпонбай Түлөбердиев жөнүндө дил баян жазып келгиле
• Чолпонбай Түлөбердиевдин сүрөтүн тартып келгиле