Дайшалхы зам тухай

Хандархаев Яков Халтуновичай дайшалхы замай намтар

Манай уг нагаса аба Ленинград хото дайсадһаа хамгаалалсаһан. Бидэ аша гушанарынь хүгшэн аба тухайгаа хөөрэхэеэ һананабди. Дайнда ябаһан ушарнуудаа һанан хөөрэхэһөөнь, военно архивай дансануудһаа дайшалхы замыень бэдэрэн эндэ бэшэхэмни. Дайнай эхилхэдэ, гэр бүлэ бүхэнһөө бүһэтэйшүүл дайнда мордоо. Хандархаевуудай бүлэһөө дайнда абань, ахайнь - Ефим Халтунович, эгэшэнь – Галина Николаевна хабаадаа.

Дайнда хабаадаһан аха зомнай бидэнээ орхин ошожол байна. Тэдэнэй ошоходо дайнай хуудаһанууд, гайхамшагта баатар хэрэгүүдынь холодон хаагдана. Бидэ үри хүүгэдынь мартаха еһогүйбди, манай гэр бүлын түүхэ болоно ха юм. Уг нагаса абымнай дайнай газарһаа бэшэһэн бэшэгүүдынь үлөөгүй, нэгэ хэды фото – зурагуудынь, военно госпиталеэ архивай саарһан, дайшалхы орден ба медальнуудынь хадагалаатай байдаг. Эдэ дансануудыень гартаа абан харахадаа, хүгшэн абатаяа дахин уулзаһан шэнги болодогбди. Олон тоото аша гушануудайнь зүгһөө баярые хүргэдэгбди. Манай уг нагаса аба Волховско фронтдо эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдажа, Ленинград хотодо дайсаниие табяагүй, тиигэжэ тэрэ манай сэрэгшэд ерээдүй зонойнгоо жаргалта байдал хамгаалаа.

Манай уг нагаса аба, Яков Халтунович Хандархаев 1919 ондо Усть – Ордын округай Баяндайн аймагай Баруун Булаг нютагта түрэһэн. 1939 – 1941 он болотор Забайкальска военно округта 172 гаубична артиллерийска полкдо 65 стрелково дивизида алба хаагаа. 1941 оной октябриин 20 энэ дивизи баруун фронт эльгээгээ. Уг нагаса абамни 1941оной ноябриин 7 военнэ парадта хабаадаад, 65 улаан тугтай стрелково дивизида Техвин город шадар дайсантай тулалдаа, ноябриин 8 энэ город орхихо баатай болоо. 1941 оной декабриин 17, 4 ба 52 арминууд нэгэдэжэ Волховско фронт болоо. Манай уг нагаса аба ехэ үхэр буугай наводчик байгаа. 1941 оной декабриин һүүл багаар Техвинска шадар урагшаа дабшажа, энэ городые дайсанһаа сүлөөлөө, 30 километр утатай Техвин – Волхов гэжэ түмэр харгы эзэмдээ, тэрэ харгы “Дорога жизни” гэжэ нэрэтэй болоо. Тиигэжэ дайсанай хоердохи хүреэ хэхэ түсэб эбдэгдэжэ, станци Вобайково хүрэтэр түмэр харгы нээгдэжэ, Ленинрад хотодо эдеэ хоол болон буу зэмсэг эльгээгдэдэг болоо. Энэ харгыгаар Ленинрадһаа зонуудыень гаргаа. 1942 оной февраль һараһаа Яков Халтунович Любаньска операцида хабаадаа, энэ хадаа гурбадахияа Ленинградые сүлөөлхэ һэдэлхэ байгаа. Энэ байлдаанда ехээр шархатаа, снайперэй һомон тархидань тудаа. Тиигээд Ленинградай госпитальда ороо, энэ госпитальтаяа Архангельск хото эльгээгдэһэн байгаа. Военно-врачебнэ комиссиин шиидэбэреэр гэртээ эльгээгдэһэн байгаа, хэбтэриин, ябажа шадахагүй, ехэ муу ерээ. Тиигэжэ Любаньска операцида хабаадаһан баатар сэрэгшэд ами наһаяа хайрлангүй дайсаниие тогтооһон байна. Энэ хүндэ байлдаанда олон сэрэгшэд ами наһаяа үгөө, зариманиинь плендэ абтаа, тэдэнэй дунда 2 армиин сэрэгшэд генерал Власовай сэрэгшэд. 172 артилерийска полкын сэрэгшэд эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдажа, ехэнхинь тэндэ унаһан байна. Энэ полкдо гвардейскэ нэрэ зэргэ үгтөө. Тэрэ олон ами наһаяа үгэһэн баатар сэрэгшэдэй нэрэниинь мэдэгдэнгүй үлэһэниинь харамтай. Манай уг нагаса аба энэ ехэ гал дүлэн соогуур ехээр шархатаашье һаа, амиды үлэжэ, Эхэ оронойнгоо урда баатар сэрэгшэдэй уялгаяа дүүрэн үгэһэн байна.

Дайнай һүүлдэ уг нагаса абамнай хүл дээрэ бодожо шадаа. Наһанайнгаа нүхэр Екатерина Николаевна Тыжиноватай гэр бүлэ боложо, 6 хүүгэдээ хүл дээрэнь бодхогооо, дээдэ эрдэмтэд болгоо. Екатерина Николаевна 40 гаран жэл Һүргүүлиин багшаар хүдэлөө. Дайнай үедэ хүүгэдтэеэ ба томошье зониие тоо бодолгодо һургадаг байгаа. Тэрэнэй хажуугаар колхоздо ажал хэжэ, фронтдо таряа талха эльгээдэг байгаа. Үхибүүдтэеэ поли дээгүүр таряанай үлэгдэл суглуулха. Сэрэгшэдтэ бээлэй болон оймһо нэхэжэ, фронтдо эльгээдэг байгаа. Ехэ бэрхэ тоо бодолгын багша, олон тоото һурагшадынь ехэ дулаанаар багшаяа һанадаг. Яков Халтунович гартаа дүйтэй, модоор дарха хэжэ, гое һайхан гэртэ хэрэгтэй зүйлнүүдые дархалжа, нютагайнгаа зондо үгэдэг байгаа. Һонор ухаатай, хүхюун зантай, сэбэр сэдьхэлтэй хүн байгаа.1992 ондо уг нагаса абамнай наһа бараа. Уг нагаса эжымнай 94 наһатай болоод мордоо. Мүнөө Яков Халтунович Екатерина Николаевна хоерой гэр бүлэ: 6 хүүгэд, 12 аша зээнэр, 12 гушанар байнабди. Тэрэ сагай зон шанга, эрэлхэг зоригтой, үнэн сэхэ хүнүүд байгаа. Бидэ мүнөө сагта жэшээ абан, мүнхэ дурасхаалыень һэргээн ябаха еһотойбди.

Галсанова Саша, 10 «е» ангиин һурагша