Դասի պլան ՙՙՇաղկապը որպես խոսքի մաս՚՚

ՇԱՂԿԱՊԸ ՈՐՊԵՍ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍ:

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ. ՀԱՄԱԴԱՍԱԿԱՆ ՇԱՂԿԱՊՆԵՐ

Դասաժամն սկսում եմ՝ հանձնարարելով աշակերտներին կատարել «Հնգյակ» մեթոդ-վարժությունը շաղկապ բառով: Ապա ակտիվացնող հարցերով վերհիշում ենք անցած խոսքի մասերի վերաբերյալ ունեցած գիտելիքները: Աշակերտները նշում են, որ հայերենի խոսքի մասերը բաժանվում են երեք խմբի.

Տեսասահիկ 1-ին

Հ այերենի խոսքի մասերը

Նյութական

Վերաբերմունքային

Քերականական

Աշակերտները հիշում և թվարկում են նյութական խոսքի մասերը՝ գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ:

Տեսասահիկ 2-րդ

Նյութական խոսքի մասեր

Աշակերտներն ասում են, որ այս խոսքի մասերը ունեն նյութական իմաստ, հարց են ստանում, դառնում են նախադասության անդամ:

Ապա ասում են, որ երկրորդ խմբի մեջ մտնում են կապը և շաղկապը:

Տեսասահիկ 3-րդ

Քերականական խոսքի մասեր

8-րդ դասարանում աշակերտներն արդեն սովորել են «Կապ» խոսքի մասը: Վերհիշում են, որ կապերը չեն թեքվում, նախադասության անդամ չեն դառնում, միայն կապվող բառի հետ դառնում են գերադաս անդամի լրացում:

Տեսասահիկ 4-րդ

Վերաբերմունքային խոսքի մասեր

Այնուհետև աշակերտները վերհիշում են երրորդ խմբի մեջ մտնող խոսքի մասերը՝ ձայնարկություն և վերաբերական, որոնց նույնպես աշակերտներն արդեն ծանոթ են: Հետևաբար հիշում են, որ դրանք նույնպես չթեքվող խոսքի մասեր են, նախադասության անդամ չեն դառնում:

Այս ամենից հետո առաջարկում եմ վերհիշել, թե ինչ են սովորել շաղկապների մասին նախորդ դասարաններում, և լրացնել հետևյալ աղյուսակի առաջին երկու սյունակները, իսկ երրորդ սյունակը կլրացնենք, երբ կավարտենք «Շաղկապ» թեման: Աշակերտները լրացնում են աղյուսակը, որքան կարողանում են:

Տեսասահիկ 5-րդ

Ապա էկրանին պատկերվում են հետևյալ նախադասությունները.

Ես ուզում եմ, որ պարապը լցվի լացով,

Բայց ոչ թե մոր, այլ մանուկի(Պ. Ս.):

Գարունը եկավ, հավքերը եկան,

Սարեր ու ձորեր ծաղիկներ հագան(Հ. Թ):

Առաջին խմբին հանձնարարում եմ դուրս գրել գոյականները, երկրորդին՝ բայերը, երրորդին՝ դերանունները, չորրորդին՝ այն խոսքի մասերը, որոնք անծանոթ են: Առաջին խումբը դուրս է գրում պարապը, լացով, մոր, մանուկի, գարունը, հավքերը, սարեր, ձորեր, ծաղիկներ գոյականները: Երկրորդ խումբը՝ ուզում եմ, լցվի, եկավ, եկան, հագան բայերը: Երրորդը՝ ես դերանունը, իսկ չորրորդը՝ որ, բայց, ոչ թե, այլ, ու բառերը: Աշակերտներին հանձնարարում եմ մտածել՝ դրանք նախադասության անդամ դառնու՞մ են, թե՞ ոչ, նյութական իմաստ ունե՞ն արդյոք, հարց ստանու՞մ են: Աշակերտները պատասխանում են, որ այդ բառերը նյութական իմաստ չունեն, հարց չեն ստանում, չեն թեքվում, նախադասության անդամ չեն դառնում: Իսկ այն հարցին, թե շարահյուսական ինչ դեր են կատարում, աշակերտները պատասխանում են, որ դրանք կապել, իրար են միացրել նախադասություններ և նախադասության անդամներ:

Հետևաբար, այն բառերը որոնք իրար են կապում նախադասություններ կամ նախադասության անդամներ, կոչվում են շաղկապներ:

Ավելացնում եմ, որ շաղկապները առաջացել են տարբեր խոսքի մասերից: Բերում եմ համապատասխան օրինակներ՝ բացատրելով՝ եթե նույն բառը նախադասության մեջ գործածվել է որպես շաղկապ, ապա նախադասության բաղադրիչները պետք է տրոհել ստորակետով:

Տեսասահիկ 6-րդ

Ասում եմ, որ շաղկապները լինում են համադասական և ստորադասական, և առաջարկում եմ երեքրոպեանոց շարադրանքով բացատրել, թե ինչ են հասկանում համադասություն ասելով: Աշակերտները կարդում են գրածները, որտեղ նշել են՝ համադասությունը երկու կամ ավելի համազոր՝ ինքնուրույն նախադասությունների կամ նախադասության անդամների կապակցությունն է, համադաս լինելը: Ավելացնում եմ, որ համադասական կոչվում են այն շաղկապները, որոնք շաղկապում են նախադասության համազոր անդամներ կամ համազոր, համադաս նախադասություններ:

Տեսասահիկ 7—րդ

Հանձնարարում եմ կազմել նախադասություններ՝ համադասական շաղկապներով կապակցելով և՛ համադաս նախադասություններ, և՛ համադաս անդամներ:

Դասն ամփոփում եմ «Իմաստության քար» մեթոդով, որի ընթացքում աշակերտները ասում են, թե ինչ սովորեցին՝ միմյանց փոխանցելով մի տետր, որտեղ հետո գրի են առնելու իրենց ասածը, ընդ որում, ասելիքը չպետք է կրկնվի:

Հանձնարարում եմ տնային աշխատանք. գրականության դասագրքից դուրս գրել համադասական շաղկապներ ունեցող նախադասություններ: