Декалахь сан илли

Нохчийн литература

Урокан ц1е: «Декалахь, сан илли» (Т. Ахмадовас а, 1. Алиевас язйинчунна тера).

1алашо: Декалахь, сан илли» ц1е йолу дийцар довзийтар, цуьнан коьрта турпалхо РСФСР-ан г1араваьлла артист В. Дагаев вовзийтар. Нийса а , шера а , кхеташ а дийцаран тексташ еша 1амор.

Кхочушдан лерина жам1аш:

1.Предметни: дешархойн дийцаран чулацамах лаьцна шайн кхетама хир бу. 1емар ду меллаша а, хезаш а , аз хийцош а еша. Берашна хуур дую ха ешарца шайн г1алаташ нисдан.

2. Метапредметни:

• Регулятивни: дешархошна хуур ду шайн болх кхиамаш дика хир болчу кепара д1анисбан. 1емар ду учебника т1ехь билгалбинчу г1ирсан рог1алла а х1оттийна урокан 1алашоне кхача.

• Коммуникативни: дешархошна 1емар ду къамелехь дакъалаца. Хьехархочун хаттаршна бух болуш жоьпаш дала. 1емар ду шайна оьшург хата, шайна хиънарг накъосташна д1адийца.

• Познавательни: дешархошна 1емар ду учебникаца болх бан, оьшу г1ирс каро. Дешархой т1е кхуьур бу дийцаран коьртачу маь1нина, девзар ду керла дешнаш. Берийн алсамдер ду х1ума довза лаар.

3. Личностни: берийн амалехь кхуьур ю дика аг1онаш: хьалкъан г1арабевллачу нахах дозалла дар, царех тарбала ,халкъан ц1е яккхийта лаам хир бу.

Урок д1аяхьар.

1.Маршалла хаттар.

Де дика хуьлда шун массеран а!

- Бераш хьовсал шу х1окху малхе ,ма белабелла хаза бу и, цо массарна йовхо ло. Х1инца и малх санна дела а лой вовшашка хьовсал, иштта хазахетарца д1айолор ю вай х1ара урок. Тахана вайга баьхкина хьеший бу. Вайн урок а хир ю ша тайпана. Кийча дуй вай х1ара урок д1аяхьа.

2. Дешаре шовкъ кхоллар. Слайд 1

Ницкъ хиларх хуьлуш вац тешаме дика к1ант

Х1илланах хуьлуш вац тешаме дика к1ант

Тешамо, г1иллакхо, собаро веш ву-кха

Оьздалло, хьекъало, стогалло веш ву-кха

Г1иллакхех вуьззина яхь йолу дика к1ант.

3. Кроссворд.

Ц1е лато оьшу г1ирс (дечиг).

Шен сил а мерзаниг (нана).

Х1ора стеган кийрахь детталуш дерг (дог).

Адамаш вовшашца леладо хаза (г1иллакх).

Вайн урокехь вевзар волу иллиалархочун ц1е (Валид).

4. 1алашо йовзийтар.

Хетачу аг1ор 1алашонаш х1иттор.

-Д1аелла учебникан 50-53-г1а аг1о. Муьлха дийцар девзар ду вайна тахана? («Декалахь , сан илли….»).

-Мила ву цуьнан автор? (Т. Ахмадова, 1. Алиева).

-Стенах лаьцна хир бу цуьнан чулацам?

-Муха болх бийр бу вай и дика 1амо? Х1ун дан ницкъ кхочур бу шун аьлла хета шуна?

-Бераш, вайна тахана девзар ду Т. Ахмадовас, 1. Алиевас яздиначунна т1ера к1айдарг «Декалахь сан илли…». Шуна вевзар ву цуьнан коьрта турпалхо нохчийн г1араваьлла артист В. Дагаев.

4. Керла тема хьехар. Слайд 2

• Хьехархочо гойту видиозапись В.Дагаевн иллеш долуш.

-Мила ву шуна гуш верг? Х1ун хаьа шуна цунах лаьцна?

-Шуна гуш верг нохчийн г1араваьлла артист ву . Цуьнан ц1е ю Валид Дагаев. Валид Дагаев вайн махкахь вевзина ца 1а , массо а меттехь вевзаш, дезаш т1еоьцуш ду цуьнан иллеш. Массо а махкахь шен-шен ву бохуш т1елоцу иза.

* Дошаман болх.

Нийсархой- цуьнан хенара бераш (ровесники)

Бералла- жима волу хан (детство)

Корматалла- балха т1ехь хаьржина цхьа некъ (профессия)

• Хьехархочо д1айоьшу Т. Ахмадовас, 1. Алиевас яздиначунна т1ера к1айдарг «Декалахь сан илли…».

• Чулацамах лаьцна къамел дар

-Мила ву дийцаран коьрта турпалхо? (Валид Дагаев).

-Стенгахь дешна Валида школехь? (Казахстанехь).

-Стенга боьлхура бераш? (Ялташ хьокхуш болчу нахана г1о дан боьлхура).

-Х1ун къийсамаш хуьлура колхозхойн, берийн? (Цара эшарш лакха къуьйсура).

-Муха илли элира цигахь Валида? (Казахийн маттахь илли элира цигахь Валида. Иза ч1ог1а дезаш т1еийцира).

-Х1ун дукхадезара Валидан дена Шит1ина? (Иллиалар ,хелхавалар дукхадезаш вара Валидан да Шит1а).

-Хьан бахийтина Валидан эшаршка безам? («Эшаршка сан безам бахийтинарг ,сан нана Кулсум ю» -олура цо. Цуьнгара схьаэцна аса халкъан мукъамаш).

-Муьлха иллеш ду Валида локхурш? («Даймехкан косташ», «Нана», «Цавевзачу салтичун каш» -массарна а дукхадезаш долу иллеш ду).

-Муха т1еоьцура иза кхечу къаьмнаша? (Кавказехь дехачу къаьмнаша шай-шайн ву бохуш т1еоьцура Валид).

-Гуьржи чохь концерт йолуш цунна т1е мила веара? (Ши стаг).

-Х1унда веана хиллера и шиъ? (И шиъ нохчо а , гуьржи а хиллера. Цаьршинан къовсам хилла : цхьаммо Валид гуьржи ву бохуш хилла, вукхо-нохчо ву бохуш хилла).

-Муха берзина Валида и къовсам? (Вай деригге вежарий ду аьлла цо).

-Муьлха илли ду валидана шена уггар дукхадезаш? («Зама» ц1е йолу илли).

-Мила ву Валид? (РФ-н сийлахь артист ву иза).

5. Сада1аран миноташ.

Маьлхан серло яржале -

Цхьаъ - шиъ - кхоъ,

Г1енаш лахка, човхаде -

Цхьаъ, шиъ - кхоъ.

Йиша,ваша г1аттаде

-Цхьаъ -шиъ - кхоъ.

Физзарядка йолае

-Цхьаъ - ш иъ -кхоъ.

Т1аьхьараалар:

Цхьаъ - шиъ - кхоъ,

Цхьаъ - шиъ - кхоъ,

Цхьаъ - шиъ - кхоъ,

Цхьаъ - шиъ - кхоъ.

Меттахвала, кхоссало

Цхьаъ - шиъ - кхоъ,

Г1аж схьалаца, кхозало -

Цхьаъ - шиъ - кхоъ.

Куьйгаш айба, волало -

Цхьаъ - шиъ - кхоъ.

Ницкъ бохьур бу боларо -

Цхьаъ - шиъ - кхоъ.

(Цугаев Салман)

6. Керла тема кхин д1а а хьехар.

• Бераша д1айоьшу Т. Ахмадовас, 1. Алиевас яздиначунна т1ера к1айдарг «Декалахь сан илли…».

• Къастош ешар.

-Д1аеша Валидан озах лаьцна к1айдарг.

-Д1аеша Казахстанехь д1аяханчу бераллех лаьцна йолу к1айдарг.

-Муха нах хилла Валидан дан-нана? Д1аеша к1айдарг.

-Х1ун ду Валидан гуттар дезаш , дас аьлларг? Д1адеша и дешнаш.

-Муха т1еоьцура иза Кавказан къаьмнаша ? Д1аеша к1айдарг.

-Д1аеша Гуьржийчохь шина стеган хиллачу къовсамах лаьцна йолу к1айдарг.

-Муьлха илли хазахетара Валидана? Д1аеша цунах лаций к1айдарг.

-Мила ву Валид? Д1аеша к1айдарг.

7. Рефлекси.

Чекхъяха предложенеш.

• Х1окху урокехь сунна хиира…

• Суна 1емира…

• Сан б1аьрг буьзира..

• Суна лаьа…

8. Жам1 дар.

-Муьлха дийцар дийшира вай тахана? Мила ву цуьнан автор? Мила ву коьрта турпалхо? Х1ун хаьа шуна цунах лаьцна? Хьанна лаьа артист хила?

9. Ц1ахь бан болх балар.

• 1. Д1адеша Т. Ахмадовас, 1. Алиевас яздиначунна т1ера к1айдарг «Декалахь сан илли…».