Доклад "Бала5ан-жилище якутов"

Одьулуун орто оскуолата

ДАКЫЛААТ

«Ɵбүгэлэрбит тутуулара-бала5ан»

Иhинээ5итэ:

1. Киириитэ

2. Бала5аны ханна тутуохха сɵбүй?

3. Саха бала5анын ис-тас оӊоhуута.

4. Түмүк.

5. Туттуллубут литература.

Киириитэ:

Ханнык ба5арар норуот бэйэтин оло5ор-дьаhа5ар баай историялаах. Былыргы ɵбүгэлэрбит- саха ыала биирдии алаастарынан бала5аттарга олорбуттара. Урукку саха тэлгэhэтэ олох ураты эбит. Урукку саха хотоно бала5анын кытта тилэри, бииргэ буолара, кыра со5ус ампаардаахтара, сыар5аны, ат тэрилин уурар сарайдаахтара, күрүɵ аттыгар ат баайар сэргэлээхтэрэ.

Билиңңи саха тэлгэhэтэ атын, киэң-куоң дьиэ, душ, баанньык, теплица, гараж,хотон, үгүс ыал сибэкки, мас үүннэрэр, палисадник тутуулардаахтар. Ол гынан баран, мин хос эбэм норуот маастара Аржакова Мария Алексеевна тэлгэhэтигэр о5олорун күүhүнэн сахалыы бала5ан тутуллан турар. Саас аайы аймахтар бары түмсэн Ньукуолун күнүн бэлиэтиир үгэстээхпит. Онно тиийдэхпитинэ бала5аӊӊа киирэн сынньанабыт, кэпсэтэбит, оонньуубут. Бала5ан иhэ кɵмулуɵк оhохтоох, сахалыы остуоллаах, эбэм уран тарба5ынан онорбут сахалыы араас таңастара, эгэлгэ туос иhиттэрэ бааллар. Ону кɵрɵммүн былыргы ɵбүгэлэрбит олорбут дьиэлэрин- бала5ан туhунан дириӊник билиэхпин уонна чинчийиэхпин ба5ардым. Өбүгэлэрбит тутууларын-бала5ан туhунан билиhиннэрэрбин кеӊуллээн.

Дакылаатым темата: Өбүгэлэрбит тутуулара-бала5ан.

Дакылаатым сыала: Саха бала5анын туhунан билиhиннэрии. Саха бала5анын ис-тас кɵстүүтун чинчийии.

Бала5аны ханна тутуохха сɵбуй?

Былыргы сахалар бала5ан туталларыгар элбэх араас итэ5эли тутуhаллара. Сайылыгы, кыстыгы уулаах алаастарга, үрэхтэргэ туталлар. Тыа, халдьаайы тумуhугар бала5аны туттубаттар. Бала5аны ɵбүгэлэрбит үксүгэр алаас ар5аа ɵттүгэр, күн тахсар сирин утары тутталлар. Улахан тиит, хатыӊ со5ото5ун турар сирин талаллар эбит, манна сирэ кытаанах буолар. Былыргы сахалар улэни чэпчэтэр араас ньымалары, албастары тутталлара. Бала5ан туттар мастарын эрдэ талан, кэрдэн, хатырыгын кэрпит сирдэригэр ыраастаан, бысталаан 4-5 сыл куурдаллара.

Былыргы сахалар мастарын бэлэмнээн баран, бала5ан туттар сирдэрин кɵрɵн-истэн талаллар эбит. Бастаан суоруллубут мас сыыhын ыhан кɵрɵллɵр эбит. Түɵрт-биэс хонон баран бэрэбиэркэлииллэр, хомурдуос, кымырда5ас мустубут буолла5ына үчүгэй диэн онно тутталлар, онтон хомурдуос эбэтэр кыра үɵннэр суох буоллахтарына саӊа сири кɵрдүүллэрэ. Маны таhынан, сүɵhү, сылгы турар, тохтуур, хонор сирин үчүгэйгэ тохтуур диэн аа5аллара уонна бала5аны тутталлара.

Саха бала5анын ис-тас оноhуута.

Саха бала5анын кээмэйэ-ол эбэтэр киэнэ, кыара5аьа,улахана, кырата саха ыалын баайыттан уонна дьаданытыттан тутулуктаах эбит. Былыр хотону уонна бала5аны бииргэ сыhыары туталлар. Хотону бала5аӊӊа сыhыары туталлара олох кыhал5атыттан буолуон сɵп. Кыhын тымныыга бэйэ-бэйэлэриттэн тардыhан арыый ичигэс буолар эбит. Бала5ан муостата суох буолара.

Саха бала5ана кɵмүлүɵк оhохтоох. Оhох аантан хаӊас ɵттүгэр баар буолар. Оhо5у отторго маhын туруору кэккэлэччи ууран оттуллар эбит. Кɵмүлүɵк оhох үчүгэйэ диэн аhа5ас уот буолан киэhээтин сырдатар эбит.

.Бала5ан эргиччи ороннордоох:

1.Атах орон-аан уӊа ɵттүгэр баар. Бу орон хамначчыттарга аналлаах.

2.Кэнники орон-атах орон аттынаа5ы орон.

3.Орто орон-орто олох дэнэр. Бу ороӊӊо орто дьоннор олороллор.

4.Бастыӊ орон-саамай бочуоттаах орон.

5.Биллэрик орон-бастыӊ ороннуун сыстыhар. Бу ороӊӊо сыбаайба дьонуттан кийиит, сыбааттар, кыыс ийэтэ, күтүɵт олороллор.

6.Кэтэ5эриин орон-оhох иннинээ5и орон. Улахан дьон утуйаллар, а5алара, ийэлэрэ. Бу орон үрдүнэн түннүктэммэт.

7.Хаӊас орон-бу ороӊӊо о5олор утуйаллар.

8.Иhит ороно.

9.Уу ороно.

10.Оhох кэннинээ5и орон. Бу ороӊӊо мас кыстыыллар.

Бала5ан түннүгүн сайынын таас бытархайдарынан туоска иӊиннэрэн оӊороллор. Кыhын муус түннүгүнэн кыстыыллар.

Сахалар бала5аннарын тутан бүтэрэн баран, сылаас буоллун диэн бастакы сыба5ы оту туой буорга эбэтэр ынах саа5ыгар булкуйан сыбыыллар, иккис сыба5ы окко булкуйбакка туой буорунан эбэтэр ынах саа5ынан сыбыыллар.

Түмүк.

Мин түмүкпэр маннык ба5а санаабын этэбин. Оскуолабытыгар саха тылын кабинетыгар саха бала5анын макетын тутуохха сɵп эбит. Манна аахпыт айымньыларбытын бэйэбит оруолларга киирэн оонньуохпутун сɵп, араас бэсиэдэлэр ыытыллыахтарын сɵп.

Саха поэта уонна прозаига, драматург Анемподист Иванович Софронов-Алампа 130 сааhын бэлиэтээн, улуу суруйааччы драмаларыттан быhа тардан туруорууга тэрилтэлэр күрэхтэригэр, былыргы сахалар олохторун кɵрдɵрɵр «Бүдүруйбүт кɵммɵт» айымньытыгар мин кыра уол Дьɵгүɵрдээн оруолун оонньоон олус үɵрбм, элбэ5и билбитим-кɵрбүтүм. Маннык киhи бэйэтэ этинэн-хаанынан биллэ5инэ олус интэриэhинэй, билиини кэӊэтэр эбит.

Былыргы ɵбүгэлэрбит үтүɵ үгэстэрин, олорон ааспыт олохторун, дьиэлэрин-уоттарын бары үчүгэйдик билиэхтээхпит, үɵрэтиэхтээхпит.

Бол5омто5ут иhин махтал!

Туттуллубут литература:

1. Ионов О.В. Жилища и хозяйственные постройки якутов.

2. Лягушина В., Лопатин А., Софронова Е., «Уран тарбахтаахтарга субэлэр». Якутскай, 1993.

3. Ф.М.Зыков. «Поселения, жилища и хозяйственные постройки якутов» Якутск.

Сыьыарыы.