Доклад "Чэриктэй туьунан ырыалар"

Иһинээҕитэ:

1. Кириитэ........................................................................................................2

2. Сүрүн чааһа

1. Чэриктэй бастакы самодеятельнай мелодиһа................................3-5

2. «Чэриктэй» алгыс ырыа туһунан....................................................6-7

3. «Сандалы» народнай группа.........................................................8-11

1. Практическай чаас тутула......................................................................12

2. Түмүк.......................................................................................................13

3. Туһаныллыбыт литература....................................................................14

4. Сыһыарыылар

1. Киириитэ.

Сыала: - Чэриктэй туһунан ырыалары бииргэ түмэн ырыанньык оҥорон таһаарыы.

Соруктара:

- дойдубут туһунан ырыалары дьоҥҥо - сэргэҕэ тарҕатыы;

- диискэҕэ фонограммалары уонна ырыалары түмүү;

-Чэриктэйтэн төрүттээх мелодистар уонна ырыаһыттар тустарынан матырыйааллары хомуйуу.

Актуальноһа: Уһук тыа нэһилиэгэр да талааннаах, үрдүк таһымнаах ырыаһыттар уонна ырыалар баалларын тарҕатыы.

Саха былыр былыргыттан ырыаны сэҥээрэр, ыллыыр – туойар омук. Чэриктэйгэ эмиэ хас биирдии аҕа ууһугар биллэр – көстөр тойуксуттаах, олоҥхоһуттаах этилэр. Биһиги нэһилиэкпит Алдан өрүс үрдүгэр уонна Уус – Алдан улууһугар биир саамай кэрэ көстүүлээх айылҕалааҕынан биллэр нэһилиэк. Үксүгэр ырыалары айылҕабытыгар анаан сылаас сымнаҕас тыллардаах ырыалары суруйаллар. Чэриктэй нэһилиэгин туһунан араас элбэх ырыа сурулунна. Ол курдук нэһилиэкпит бэйэтэ эмиэ гиимнээх “Чэриктэй” алгыс ырыата диэн, оскуолабытыгар анаан В.Ф. Афанасьев – Алданскай бэрт истиҥ тыллардаах “Чэриктэйбит Алдана” диэн гиимн ырыа тылын хаалларбыта. Дьон бары ол ырыалары сэҥээрэллэр, бары тэрээһиннэрэ хор да быһыытынан, ансаамбылынан да, соҕотохтуу да ыллыыллар.

2.1. Чэриктэй бастакы самодеятельнай мелодиһа

Тит Максимович Горохов.

Тит Максимович Горохов 1928 сыллаахха тохсунньу 2 күнүгэр Чэриктэй нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьаданы ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Максим Климентьевич нэһилиэк биир ытыктыыр кырдьаҕаһа этэ. Ийэтэ Дүпсүн кыыһа этэ Стрекаловская Софья Федотовна барыта 12 оҕоломмутуттан 4-дэ киһи - хара буолбуттара. Олох ыараханыттан, кырыымчыгыттан үгүс оҕолоро кыраларыгар тоннохтообуттар. Оччолорго ыал барыта былыргылыы абына - табына ыһыллан олороллоро, көмүлүөк оһохтоохторо, буор муосталаахтара, ыһыырынньык симик уоттаахтара, ас - танас тиийбэт бэрт дьаданы олохтоохторо. 30-тус сылларга сэбиэскэй былаас дьаьылынан, холкуостар тэриллэн, оскуола аһыллан, дьаданы оҕолорго үөрэх кыыма кыламнаабыта. Тит Чэриктэй начаалынай оскуолатыгар киирэн туйгуннук үөрэммитэ, бастакы учуутала Виктор Федорович Афанасьев - Алданскай этэ.

Тит Максимович Мүрү аҕыс кылаастаах оскуолатын туйгуннук бүтэрэн, Дьокускайга №1 педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирэр. Манна САССР уонна РСФСР үтүөлэх учуутала Михаил Павлович Романов домбра кылааһыгар үөрэппитэ.

1945 сыллаахха бу училищены туйгуннук бүтэрбит, 17-лээх Тит Максимовиһы үөрэммит училещатыгар домбра, мондалина кылааһыгар препадователынан ылбыттара. Үлэтин быыһыгар 1947 сыллаахха театральнай студияҕа дьарыктаммыта уонна музыкальнай училищеҕа үөрэнэн 1950 сыллаахха бүтэрбитэ. Кини скрипкаҕа үөрэппит учууталларын Т.А.Шаффер, И.И.Земмель туһунан олус махтанан, истиҥник саныыра. Учууталлара кинини хаста да салгыы консерваторияҕа үөрэнэригэр сүбэлээбиттэрэ да, үп - харчы оттүнэн кыаҕа суох буолан аккаастабыта. 1947 сыллаахха Чэриктэйтэн дьонун куоракка көһөрөн киллэрбитэ. Кини 9-таах Натальяны, 12-лээх Марияны үөрэттэрэр уонна эдьиийэ Александралыын дьиэ кэргэни иитэр-аһатар тутаах дьон буолтара. Кинилэр көмөлөрүнэн Мария-врач, Наталья-иитээччи үөрэҕэр үөрэнэн үлэһит буолбуттара.

Тит Максимович олоҕун 34 сылын ыччаты музыкаҕа үөрэппитэ,бэйэтэ ырыа айбыта. Үөрэппит ыччатарыттан ССРС народнай ырыаһыта Анегина Ильина, САССР уонна РСФСР үтүөлээх артыыһа Александр Самсонов, СР народнай ырыаһыта Марина Попова, биологическай наука доктора, академик Никита Гаврильевич Соломонов, РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ Иннокентий Гаврильевич Игнатьев о.д.а. буолаллар.

Тит Горохов музыкаҕа дэгиттэр дьоҕурдааҕа, кини бары народнай инструменнарга, ону таһынан фортепианаҕа, скрипкаҕа, байааҥҥа дэгиттэр оонньуура. Кини музыкаҕа эрэ буолбакка, математикаҕа, точнай наукаҕа эмиэ дьоҕурдааҕын билэр дьоно ахталлар. Училищеҕа М.П. Романовтыын народнай инструменнар оркестардарын тэрийбиттэрэ, оркестр республиканскай күрэххэ – миэстэни ылары ситиспитэ. Оркестр кыттыылаахтарыгар үөрэх министэрэ Сюльскай С.С. дьаһалынан саҥа көстүүм тикпиттэрэ.

Тит Максимович бастакы учуутала Виктор Алданскай хоһоонноругар «Алдан өрүс ыҥырар”, “Оскуолаттан күн тахсар”, “Дүпсүн сирэ”, “Бэрдьигэстээх”, диэн ырыалары айбыта. Ону таһынан Иван Васильев тылыгар “Күөрэгэй ыллаата”, В. Сивцев, Т. Горохов тылларыгар “Төрут буор”, бэйэтин тылыгар “Хаарыаннахай доҕорбут”, “Ахтылҕан” о.д.а. ырыаларын дьон – сэргэ сөбүлээн ыллыыра. 1957-1958сс. бэчээттэммит ырыа хомуурунньугар 2-с степеннээх бириэмийэни уонна 1500 солк. ылбыт “Хаарыаннаахай доҕорбут” ырыата тахсыбыта. 1963-1964сс. «Эдэр коммунист» хаһыакка «Күөрэгэй», «Ахтылҕан» ырыалара бэчээттэммиттэрэ. «Күөрэгэй» ырыаны САССР үтүөлэх артыыската Дарья Барашкова толорбута уонна түөрт тембровай вариацияҕа арааран, араадьыйаҕа уһулбуттара. Бу ырыаларыттан «Дүпсүн сирэ» ырыа Уус - Алданнар гиимнэрин курдук өргө дылы ылламмыта. Билигин хана да бэчээтэммэтэх ырыаларын рукопистара хаһан бэчээттэнэн тахсалларын, толороччуларын, истэччилэрин кэтэьэллэр…

Тит Максимович кэргэннэнэн, икки уолланан, биир кыыстанан куоракка олохсуйбута. Оҕолоро бары үлэһит буолан, аны сиэннэрэ суут, компьютер идэлээх үлэһиттэр буоллулар. Талааннах педагог, самодеятельнай композитор, мелодист Тит Максимович Горохов 53 эрэ сааһыгар, 1981 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр бронха астматынан уһуннук ыалдьан күн сириттэн күрэммитэ.

Балтылара Б.М. Горохова, Н.М. Саввинова

2003 сыллааҕы ахтыыларынан сурулунна.

2.2. ЧЭРИКТЭЙ

(алгыс ырыа)

Сүдү дьон үөскээбит-төрөөбүт,

Улуу сир Чэриктэй буолаҕын

Улааппыт, күннэтэ оонньообут,

Олорбут дьоллммут сирдэрэ.

Хос ырыата:

Эн, төрүт дьоннорбут уһата,

Ыччаттан ыччакка тойукка

Ырыаҕа, номоххо кэпсэнэн,

Дойдубут Чэриктэй, сайда тур!

Сүүһүнэн көлүөнэ удьуорбут

Үтүөҕэ сырдыкка тардыһыа,

Ол онно Ытык сир алгыһа

Үүннэриэ, таһаарыа, харыстыа!

Хос ырыата

Өбүгэ үөрэҕин ылынан,

Сиэрдээхтик олоххо туһанан,

Инники көлүөнэ ыччаппыт

Сайдыылаах олохтон дьоллоннун.

Хос ырыата

Бу алгыс ырыа тылын уонна мелодиятын Попов Василий Петрович хос сиэнэ Семенова Александра Дмитриевна ааспыт үйэлэргэ Чэриктэйгэ күн сирин көрбүт, олорбут, үлэлээбит хаан – уруу аймахтарын кириэстэригэр суруйбута, айбыта.

Педагогическай наука доктора, Абый улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Саха Республикатын үтүөлээх учуутала Александра Дмитриевна Дьокуускай куоракка олорбута, Хотугулуу – Илиҥ Федеральнай университекка наставник – профессорынан үлэлээбитэ. Аан бастаан бу алгыс ырыаны Саха эстрадатын ырыаһыттара Андреева Татьяна уонна Слепцов Яков толорбуттара.

Чэриктэйгэ оскуола 125 сылын бэлиэтиир үбүлүөйгэ Иннокентий Васильевич Бочкарев ырыа ди скэтин аҕалан, 2014 сыл ахсынньы 18 күнүгэр иһитиннэрбитэ. Кулун тутар 25 күнүгэр «Тыа сирэ – талаан биһигэ» культура сылын фестивалыгар олохтоохтор ырыаны үөрэтэн, хор толоруутугар ыллаабыттара.

2.3. Чэриктэйи аатырдыбыт «Сандалы» поп бөлөх.

Саха былыр былыргаттан ырыаны сэҥээрэр, ыллыыр - туойар омук. Ырыа киһи сүрэҕин ортотунан киирэр, дууһатын кистэлэҥ тылларын таарыйар искусство ураты көрүнэ. Чэриктэйгэ эмиэ биллэр көстөр тойуксуттар, олоҥхоһуттар бааллара. Саҥа үйэҕэ ырыа музыкальнай инструменынан доҕуһуолланар буолта. Чэриктэйгэ1959 сыллаахха аан бастаан Стручков Ефим Петрович байааҥҥа оонньоон, онон доҕуһуоллатан дьон үнкүлүүр, ыллыыр буолта. Саха сиригэр 70-нус сылларга бастакы «Чороон» ВИА Республика түгэх нэһилиэктэригэр тиийэ гостроллаан, дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыта. Онтон ыла кыттыы да, нэһилиэк ыччаттара музыкальнай инструмент буланнар, ансамбль тэринэ сатаабыттара. Чэриктэй ыччата онтон эмиэ хаалсыбатаҕа. 1989 сыллаахха Бочкарев Яков Михайлович көҕүлээһининэн ыччаттар ВИА вокальнай инструментальнай ансамбль тэриммиттэрэ. Олохтоох ыччат бэйэтин күүһүнэн чугас эргин нэһилиэктэргэ гастроллаан хаччы киллэрэн, биир күннээҕи хамнастарын биэрэн уонна олохтоох кырдьаҕастар көмөлөһөннөр, 1200 солкуобайга куораттан фаями клавишнай инструмент, ударнай уонна уокка холбонор гитара атыылаһаллар. Улуус ыччатын түмсүүтүн отдела өйөөн иккис гитара бэлэхтиир.

«Сандалы» бөлөх бастакы састааба инструменталист музыканнар, ырыаһыттар орто халыматтан күтүөттэр; Александр Оконешников, Уус-Майаттан мелодист Иннокентий Слепцов, ону таһынан олохтоохтор Семен Ушницкай, Николай Сивцев, Альберт Сыроватский, Илья Горохов, Петр Спиридонов, барабаншин Захар Румянцев, звукооператор Степан Бочкарев, солискалар: Ньургуяна Сивцева, Сардаана Стручкова, үнкүүһүттэр Вера Сыроватская, Дария Егорова, Туйаара Говорова.

«Сандалы» бөлөх тэриллиэҕиттэн нэһилиэккэ биллэр сэргэхсэйии тахсыбыта. Оскуола талааннаах оҕолорун гитара, ырыа куруһуогар сүүмэрдээн, 20-чэ оҕо талылыбыта. 1989 сыл күнүгэр улууска ВИА конкуруска кытаннар 3 оҕо Андрей Соловьев гран - при хаһаайына, Ваня Охлопков 2 миэстэ, Костя Шелковников лауриат үрдүк аатын ылбыттара.

«Сандалы» бөлөх иккис састааба, 1996 сылтан үлэлиир: солистар: Любовь Горохова, Мария Бочкарева, Марианна Спиридонова, Николай Бочкарев, Семен Сивцев. Клавишнай инструмеҥҥа: Петр Спиридонов, Яков Бочкарев. Антуражка: Дария Егорова, Туйаара Оконешникова. Верхоянскайтан Василий Божедонов кэлэн ыллаан- туойан ыра айан кылаатын киллэрсэн «Сандалы» бөлөх үһүс састааба, 2001 сыллаахха үлэлиир: Солистар: Александр Горохов, Георгий Салышев, Ольга Горохова, Марианна Бережнева. «Сандалы» поп - бөлөх тэриллиэхиттэн бастаан оройуон нэһилиэктэригэр, онтон куоратынан, атын оройуоннарынан концерт көрдөрөн, биһирэнэн республикаҕа биллэн көстөн испиттэрэ. Саха сиригэр Чэриктэй диэн Бөһүөлэккэ талааннаах ыччат баарын биллэрбиттэрэ, нэһилиэктэрин атырдыбыттара. Анал үөрэхтээх музыканнара ырыаһыттара суох да буоллар, талааннаах ычаттар ыллыылларын, оонньулларын таһынан бэйэлэрэ ырыа айан ыллыыр буолбуттара.

1997 сыллаахха «Сандалы» поп - бөлөх дьон ыччат үлэбитин сыаналаатыннар диэн Чэриктэйгэ презентация ыһыах тэрийбиттэрэ. Онно күүс көмө буолбутара: Уус - Алдан администрацията, баһылыга А.В. Мигалкин. С.С. Бурнашев директордаах Чолбон чааһынай тэрилтэ, А.И. Босиков директордаах «Радон» производственнай холбоһук, Архитектура министерствота – солбуйааччы министр Ф.И. Босиков, Ыччат, спорт уонна туризм министерствота – министр В.П. Ноговицын, Г.Г. Кириллин директордаах «Якутптицепром», И.В. Бочкарев директордаах «Сахаконцерт» холбоһук.

29.03.97 Туймаада туналыйар туонатыгар, Кулаковскай аатынан культура киинигэр «Сандалы» бөлөх биэс сыллаах үлэтин көрдөрөр айар киэһэтэ буолбута.

«Сандалы» бөлөх таһаарбыт магнитнай альбомнара:

• 1990 сыллаахха «Эдэр талааннар» диэн маҥнайгы магнитнай альбом күн сирин көрбүтэ;

• 1991 сыллаахха «Саҥа күн» иккис магнитнай альбом тахсыбыта;

• 1992 сыллаахха «Төрөөбүт дойду» диэн үһүс магнитнай альбом автор мелодист Иннокентий Слепцов айымньыларынан тахсыбыта;

• 1993 сыллаахха төрдүс альбом «Эдэр саас» ырыалара автордар: Иннокентий Слепцов, Петр Спиридонов;

• 1994 сыллаахха «Олох долгуннара» диэн бэһис альбом тахсыбыта. Иннокентий Слепцов мелодиятыгар уонна тылыгар Семен Ушницкий уонна бэйэ толоруутугар элбэх ырыа норуот биһирэбилин ылбыта;

• 1995 сыллаахха «Чэриктэйим кырдаллара» диэн алтыс альбом олохтоох мелодистар Семен Ушницкай, Петр Спирдонов ырыалара тахсыбыта;

• 1997 сыллаахха «Сахам сибэкки кыысчаана» сэттис альбом Василий Божедонов айымнньыларынан тахсыбыта.

2011 сыллаахха «Сандалы» поп бөлөх хит ырыалара Яков Бочкарев көҕүлээһининэн саҥа альбом тахсыбыта.

Республикаҕа бастакы альбомнар тыа уһук нэһилиэгиттэн Чэриктэйтэн тахсан, норуот биһирэбилин киэҥник ылбыта. Чэриктэй аатын үрдэппит «Сандалы» хана да тиийдэр, элбэх ырыалаах тойуктаах үтүө –мааны ыалдьыт, истээчини үөрдэр-көтүтэр коллектив буолбута. Элбэх биллэр артыыстары кытта сибээһи олохтообута. Бар дьон биһирэбилин ылбыт, элбэх альбому таһааттарбыт, үрдүк толорор маастырыстыбатын иһин Саха Республикатын культуратын министерстватын иҥэриитинэн, «Сандалы» бөлөххө народнай коллектив үрдүк аата иҥэрилибитэ. Нэһилиэк киэн туттар бөлөҕө аата - суола үрдээбитэ, ырыата - тойуга ырааппыта.

2005 сылтан «Сандалы» бөлөҕү Алексеев Николай Вастльевич салайбыта. Кини нэһилиэнньэҕэ фонограмма оҥорууннан дьарыктаммыта, оскуола үөрэнээччилэрин ыллыыр дьоҕурдарын сайыннарбыта. Вероника Горохова, Жанна Дмитриева, Бочкарев Дуолан, Аркадий Созонов, Гутя Слепцова, Вика Горохова, Вася Ушницкий, Марианна Ушницкая сылдьыбыттара. Элбэх ситиһиилэнэн үөрэн-көтөн үлэлии сырыттахтарына, улуустаҕы культура киинэ штаты быһан, «Сандалы» бөлөх үлэтин тохтоппута. 2014 сыл культура сылыгар «Сандалы» поп-бөлөх урукку биллэр ырыаһыттара нэһилиэнньэҕэ кэнсиэр туруоран, 25 сыл устата ырыа, талаан кырдьыбатын көрдөрдүлэр, махтаннылар. Олохтоох уолаттар Яков Бочкарев суруйбут «Чэриктэйим кырдаллара» тылыгар Семен Ушницкай мелодия айан, тэтимнээх ырыалара саха омук хит ырыата буолла.

3. Практическай чаас тутула.

Биһиги үлэбитигэр маннык ырыалар киирдилэр:

1. Чэриктэй нэһилиэгин гиимнэ “Чэриктэй” алгыс ырыа Александра Дмитриевна Семенова тылыгар уонна мелодиятыгар;

2. Чэриктэй оскуолатын гиимнэ “Чэриктэйбит Алдана” ырыа

В.Ф. Афанасьев – Алданскай тылыгар Василий Степанович Парников мелодиятыгар;

1. “Алдан” ырыа Иннокентий Слепцов тылыгар уонна мелодиятыгар.

2. “Алдан ыҥырар” Афанасьев В.Ф. тыла Горохов Т.М. мел;

3. “Чэриктэй” ырыа Петр Акимов тыла уонна мелодиятыгар;

4. “Чэриктэйим кырдаллара” ырыа Яков Бочкарев тылыгар Семен Ушницкай мелодиятыгар;

5. “Төрүт буор” ырыа В. Сивцев, Т. Горохов тыллара уонна Тит Горохов мелодиятыгар;

6. “Төрөөбүт алааһым” ырыа Иннокентий Слепцов тылыгар уонна мелодиятыгар;

7. Оҕо сааһым сааһым кырдалыгар Иннокентий Слепцов тылыгар уонна мелодиятыгар;

8. “Дойдуга ахтылҕан” Горохов Александр тылыгар уонна мелодиятыгар;

9. “Чэриктэйим айылҕата” ырыа Горохов Степан тылыгар уонна мелодиятыгар.

Диискэ тутула:

1. “Чэриктэй” алгыс ырыа (минуһа, плюһа);

2. “Чэриктэйбит Алдана” (минуһа);

3. “Алдан” (минуһа, плюһа);

4. “Чэриктэйим кырдаллара” (минуһа, плюһа);

5. “Төрөөбүт алааһым” (минуһа, плюһа);

6. “Оҕо сааһым кырдалыгар” (минуһа, плюһа).

1. Түмүк

Түмүктэр этиэхпин баҕарабын тоҕо эһиги бу теманы таллыгыт диир буоллаххытына. Мин оскуола иһинээҕи оҕо түмсүүтүгэр культ – массовай сиэктэринэн үлэлиибин. Бэйэбэр темам оруобуна барсар дии саныыбын. Иллэҥ кэммэр ырыа истэбит, араас тэрээһиннэргэ куруутун ыллыыбын. Ырыа мин олохпор саамай чугас доҕорум. Бу дакылааппар киирбит ырыалартан бэйэм соҕотоҕун “Чэриктэйим кырдаллара” ырыаны ис – сүрэхпиттэн сөбүлээммин ыллааччыбыт. Уонна оскуола гиимнин “Чэриктэйбит Алдана” диэн ырыаны хор иннигэр туран соҕотох элбэхтик таһаарбытым. “Чэриктэйбит Алдана” диэн ырыа мелодиятын Кэнчээри ансаамбыл салайааччыта Василий Степанович Парников суруйбута. Биир эмиэ улууспутугар, Республикаҕа уонна киэн сиринэн тэлэһийбит, киэн тутта ааттыыр оҕо народнай ансаабыла.

Төрөөбүт дойдуларын, дьоннорун туһунан суруллубут ырыа нөҥүө оҕолорго төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэрии, интэриэһи тардыы, патриотическай санааны иитии уонна дакылаатпытыгар оҕо сылынан практическай чааһыгар оскуолабыт үөрэнээччилэрэ бэйэлэрэ айылҕабытын түһэрбит хаартыскаларын уктубут. Ити эмиэ бэйэтэ олох атын көстүү буолар.

Билигин даҕаны нэһилиэкпитигэр талааннаар ырыа суруйар ыччаттар баалларын билэбит. Ол курдук ырыанньыкка Горохов Александр Николаевич уонна Горохов Степан Алексеевич дойдуларыгар анаан бэйэлэрэ суруйбут ырыаларын киллэрдибит. Александр Николаевич бэйэтэ араас элбэх ырыалары суруйбута.

Сыалбытын, соруктарбытын барытын ситистибит. Тугу толкуйдаабыппытын барытын оҥордубут. Элбэҕи биллибит, холобура ити Иинокентий Слепцов диэн бэрт талааннаах киһи кэлэн олоро сылдьыбыт, наһаа үчүгэй элбэх ырыалары хаалларбыт. Ырыанньыкпыт Чэриктэй нэһилиэгэр, ырыа уруогар наадалаах уонна туһалаах буолуо дии саныыбыт.

Туһаныллыбыт литература:

1. Чэриктэй нэһилиэгэ. Уус Алдан / {хомуйан оҥордо М.Е. Иванова}. – Дьокуускай: ИП «Пономарева Э.Т.», 2015, - 488с.

2. Олохтоох библиотека фондатыттан.

3. Оскуола библиотекатын фондатыттан.

4. «Сахам сибэкки кыысчаана» - 22.10.97.

5. Чэриктэй кырдалыттан – 26.03.97.

6. Чэриктэйгэ презентация ыһыах – 16.07.9...

9