Доклад "Сэрии ыар тыына мин хос эьэбэр" (Шелковников Коля)

Дакылаатым темата: Мин эһэм Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа.

Сыала: Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүппүтэ 70 сылынан мин хос эһэм, үлэ бэтэрээнэ Оконешников Семен Афанаьсевич туһунан олоҕун билии, чинчийии.

Соруга:

-Эһэм олоҕун үөрэтии, чинчийии, ахтыы хомуйуу.

-Дьоҥҥо, сэргэҕэ тарҕатыы.

Актуальноһа: Сэрии ыар тыына мин хос эһэм олоҕор дьайыыта.

Киириитэ

Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт, харах уутун кыа хаанныы үрүйэлии сүүрүгүрпүт алдьархайдаах сэрии түмүктэммитэ быйыл 70 сылын туолар. Аҕыйах ахсааннаах саха норуотугар Аҕа дойду Улуу сэриитэ өтөрүнэн өрүттүбэт охсууну оҥорбута. Омукпут чэгиэн өттүлэрэ сэриигэ барбыттара. Онтон атыттара Улуу кыайыы туһугар күүскэ үлэлээбиттэрэ. Элбэх киһи ыалдьан, аччыктаан, тоҥон өлбүтэ. Ордук Чурапчы олохтоохторо сэрии сылларыгар күүскэ оҕустарбыта. Кинилэри Кэбээйигэ, Эдьигээҥҥэ, Өлөөҥҥө балыктата диэн көскө ыыппыттара. Хоту дойду ыар усулуобуйатын тулуйбакка элбэх киһи суорума суоламмыта.

Глава 1. Чурапчы улууһа

Чурапчы оройуона 1939 с 16964 киһи нэһилиэнньэлээҕэ, 1940 с саҥатыгар 38033 ынах уонна 12158 сылгы сүөһүлээҕэ. Онтон 27693 сүөһү колхозтарга, 5712 ынах, сылгы-сүөһү чааһынай бас билиигэ баара. Оройуон 3687 хаһаайыстыбаны түмэр 80 колхозтааҕа, 18 нэһилиэктээҕэ. Оройуоҥҥа 1939 с. саҕалаан улахан кураан түспүтэ, аһыҥа бүрүүкээбитэ, ардах-хаар түспэт сыллара кэлбитэ. Күөллэр, көлүйэлэр оҥойо уолбуттара. Дьиҥнээх сут-кураан 1941 с буолбута.

Партийнай архив докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Чурапчыттан 41 колхоз, 1655 хаһаайыстыба, 4988 киһи көһөрүллүбүт. Ол иһигэр: Кэбээйигэ 18 колхоз, 683 хаһаайыстыба, 2493 киһи көһөрүллүбүт; Эдьигээҥҥэ 13 колхоз, 540 хаһаайыстыба, 1736 киһи; Булуҥҥа 10 колхоз 252 хаһаайыстыба, 759 киһи барбыттар. Хоту тиийиилэригэр 155 хаһаайыстыба, 330 киһи аҕыйаабыт.

Чурапчы оройуонун дьоно өлүүгэ: сутка, көһүүгэ түбэспиттэрэ. 1700 нэһилиэнньэттэн 1943 с. 7934 киһи эрэ ордубута, фроҥҥа 2100 киһи барбыта, онтон 1284 киһи эргиллибэтэҕэ, хоту көһүүгэ 5000 киһи барбыта 2000 кэриҥэ онно өлбүтэ.

Быйыл күүс өттүнэн көһүү ааннаан кэлбитэ 73 сыла буолла. Балаҕан ыйын 19 күнэ кутурҕан күнэ биллэриллибитэ. Чурапчы улууһун эдэр ыччата умнубатын диэн музей томторугар Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат диэн мемориал уонна музей 60 сылыгар арыллыбыта. Бу күн барбыт дьону ахтан-санаан, көһүүттэн ордон кэлбит ветераннар, оскуола үөрэнээччилэрэ. Мемориалга тыыннаах сибэкки дьөрбөтһн уураллар.

Глава 2. Мин чинчийиим.

Эбэм Парасковья Михайловна Оконешниковаттан ыйытан чинчийбиппинэн: Мин эһэм Оконешников Семен Афанасьевич Чурапчы оройуонун Мугудай нэһилиэгэр 1928 с. төрөөбүтэ. Ийэлэрэ Аана, аҕалаа Охонооһой. Бииргэ төрөөбүт сэттэлэр этэ. Ол курдук, 1942 с Чурапчылары көскө ыыталларыгар мин эһэм бииргэ төрөөбүттэрэ Эдьигээҥҥэ баран ыарахан олоҕу тулуйбакка, аччыктаан, ыалдьан, тоҥон өлбүттэрэ. Ийэлэрэ Аана мин эһэм илиитигэр өлбүт. Кыра балта Аана, быраата Ньукулай детдомҥа иитиллибиттэр. Хос эһэм көстөн кэлэн баран аччык ыар олоҕу тулуйбакка ас, үлэ көрдөөн 15 саастааҕар булчуттары батыһан Алдан өрүс уҥуор Өспөххө кэлбит. Хас да сыл кадровай булчут быһыытынан колхозка үлэлээбит. Найахыттан мин эбээбин Дуунньаны кэргэн ылбыт. Алта уол оҕоломмуттар. 11 сиэннэммиттэр. Онтон улаханнара мин эһэм Николай Семенович буолар. Үс оҕолоох, икки сиэннээх. Эһэм сааһын тухары колхуоска тутаах үлэһитинэн: булчутунан, сылгыһытынан үлэлээбитэ. Кини аты уонна ыты наһаа сөбүлүүрэ эбит. Сааһын тухары ыты иитиинэн дьарыктаммыт. Олортон саамай тыптыыр булчут ыта Дружок буолар. Эһэм элбэх грамоталаах, мэтээллэрдээх, үлэ бэтэрээнэ.

Ахтыы

Оконешников Семен Афанасьевич Чурапчы оройуонун Мугудай нэһилиэгэр 1928 с төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт сэттэлэр. Ийэлэрэ Аана, аҕалара Хонооһой. Улаханнар Алексей фельдшердээбит. Сэрии кэнниттэн өлбүт. Улахан Аана иики оҕотунаан көскө баран бу олохтон туораабыттар. Аана кэргэнэ сэрии хонуутугар охтубут. 1942 с. Эдьигээҥҥэ көскө ыыталаабыттар. Эһэбит кэпсииринэн биир түөртээх, биир иккилээх кыргыттар өлбүттэр. Ийэлэрэ Аана эһэбит илиитигэр өлбүт аччыктаан, ыалдьан. Эһэбит кэпсии-кэпсии ытамньыйар буолара. Кыра быраата Ньукулай, кыра балта Аана детдомҥа иитиллибиттэр. Ньукулай Чурапчыга олохсуйар. Сиэннэрдээх, оҕолордоох. Аана Намҥа олохсуйар, оҕолоох, сиэннэрдээх. Хос эһэм көстөн кэлэн баран аччык ыар олоҕу тулуйбакка ас, үлэ көрдөөн 15 саастааҕар булчуттары батыһан Алдан өрүс уҥуор Өспөххө кэлбит. Хас да сыл кадровай булчут быһыытынан колхозка үлэлээбит. Найахыттан мин эбээбин Дуунньаны кэргэн ылбыт. Алта уол оҕоломмуттар. Эһэбит сааһын тухары булчутунан, сылгыһытынан үлэлээбитэ. Элбэх грамоталаах, мэтээллэх үлэ бэтэрээнэ.

Оконешникова Парасковья Михайловна, Найахы олохтооҕо.

Түмүк

• Бу дакылаат түмүгүнэн, Аҕа дойду улуу сэриитэ норуокка улахан охсуутун биллим. Мин хос эһэм Оконешников Семен Афанасьевич сэрии кэмигэр хоту көһөрүүгэ сылдьыбытын, улахан дьону кытта үлэлээбитин биллим. Ол курдук, Саха сиригэр тыылга, Чурапчы олохтоохторун хоту балыктата көһөрбүттэрэ. Хаһан да өрүскэ, муораҕа балыктаабатах, алааска олоро үөрүйэх колхозтаахтары Булуҥҥа, Кэбээйигэ, Эдьигээҥҥэ балыкка ыыппыттар.

• Көһөрүү сыыһаларын, содулларын түмүгэ маннык:

1. Чурапчы оройуонун колхозтарын аҥаарын, туох да аахсыыта суох күүс өттүнэн ньимси көһөрүү олох сыыһа ыытыллыбыт. Бу уураах 1942 с тохсунньу 6 күнүгэр ылыныллыбыт.

2. Оройуон колхозтарын суһаллык күүһүлээн көһөрүү колхозтарга да, колхозтаахтарга да улахан хоромньуну аҕалбыт. Ыаллар, колхозтар үгүс сүөһүлэрэ сүппүт, ыскайдаммыт.

3. Үлэни кыайбат ыарыһахтары, инбэлииттэри, кырдьаҕастары, тулаайахтары, сэриигэ охтубуттар кэргэттэрин ньимси көһөрүү саамай улахан сыыһа буолар.

4. Көһөрүүнү хойутатан уонна хааччыйбакка эрэ тэрийииттэн маассабай хоргуйуу, өлүү тахсыбыт.

5. Кэбээйи оройуонугар балык заводун тэрийэ сатааһын олох сыыһа дьаһал буолара сыл иһинэн дакаастаммыта. Чурапчы колхозтарын Хоту оройуоннартан төттөрү көһөрүүнү Правительство көһөрүү үһүс эрэ сылыгар көҥүллээбитэ. (Уйулҕан. Көһөрүллүү. Дь. Бичик. 2013 с. 139-140 стр.)

Туһаныллыбыт литература

1. Уйулҕан. Көһөрүллүү. Дь. Бичик. 2013 с.

2. Чурапчы алдьархайа. 2013с. Москва