Доклад "Тиэргэним үрүмэччилэрэ"

МБОУ «Чериктейская СОШ им.В.Ф.Афанасьева-Алданского»

НПК «Окно в науку»

Дакылаат темата:

«Тэлгэһэм үрүмэччилэрэ»

Толордо: Чэриктэй орто оскуолатын

5 кылааһын үөрэнээччитэ

Тектясова Настя

Салайаччы: биология учуутала

Саввина А.А.

2018 с.

Иһинээҕитэ

Киириитэ.............................................................................................................3

1 глава. Үрүмэччи туһунан кылгастык............................................................4

2 глава. Практическай чааһа.............................................................................5

Түмүк..................................................................................................................8

Туһаныллыбыт литература...............................................................................9

Киириитэ

Тоҕо бу теманы талла диир буоллаххыта, миигин үрүмэччилэр араас өҥнөөх, дьэрэкээн дьүһүннээх кынаттара уруккаттан интэриэһиргэтэр.

Үлэм актуальноһа: биһиги ханнык үрүмэччилэр сүтэн эрэллэрин билбэппит, ону билэн үөрэнээччилэргэ, Чэриктэй олохтоохторугар тиэрдии буолар.

Актуальноспыттан сиэттэрэн маннык сыалы туруоруннум: Чэриктэй үрүмэччилэрин арааһын үөрэтии.

Соруктарым:

• Үрүмэччилэри кэтээн көрүү;

• Чэриктэйгэ баар үрүмэччилэр ааттарын билии;

• Үрүмэччи кынатын үөрэтии.

Сабаҕалааһын: ханнык үрүмэччилэр аҕыйаабыттарын биллэхпитинэ, сүтэртэн быыһыахпытын сөп.

Чиничйэр үлэ объега: Чэриктэй үөнэ-көйүүрэ.

Чинчийэр үлэ предмета: Чэриктэй үрүмэччилэрэ.

1 глава. Үрүмэччи туһунан кылгастык.

Үрүмэччилэр былыр сибэккилээх үүнээйилэри кытта тэҥҥэ баар буолбуттар. Былыргы Рим дьонноро үрүмэччилэри сибэккиттэн тахсаллар диэн итэҕэйэллэрэ.

Үрүмэччи нуучча тылынан “бабочка” диэн буолар, ити “баба” диэн тылтан тахсыбыт. Онтон саха тылыгар “үрүмэччи” диэн - “үрүмэ” диэн тылтан тахсыбыт.

Үрүмэччи сибэкки сүмэһининэн хоботогун көмөтүнэн аһылыктанар. Сибэккиттэн сибэккигэ көһө сылдьаннар, сибэкки опылениетыгар көмөлөһөллөр.

Сайынын үрүмэччи сымыыттыыр, сымыыттара араас формалаах буолаллар. Сотору соҕус буолан баран сымыытартан личинкалар (гусеницалар) тахсаллар. Гусеницалар наһаа элбэҕи аһыыллар. Кинилэр сымыыттан тахсан баран хас да тыһыынча төгүл улааталлар. Сорох гусеницалар түүннэн бүрүллэллэр, сорохтор араас дьэрэкээн дьүһүннээх буолаллар.

Онтон гусеница куколка буолар. Куколкаттар үрүмэччи буолан тахсар. Тахсан баран кынаттарын куурдардан көтөллер.

Кылгас олорхторугар үрүмэччилэр 1000 тахса сымыыты сымыыттыыллар, сымыыттаан баран өлөн хаалаллар. Үрүмэччилэр улахан аҥардара аҕыйах күн олорор, арай монарх диэн үрүмэччи алта ый олоруон сөп.

Крапивница диэн үрүмэччи халлан туругун эрэдэттэн биллэриэн сөп. Холобур, күнүстэри дьиэҕэ, күүлэҕэ эбэтэр сарайга үрүмэччи киирдэҕинэ, сотору кэминэн халламмыт туруга уларыйар эбит.

Үрүмэччилэр кыһыл, от күөх уонна саһархай дьүһүнү арааран көрөллөр. Үрүмэччилэр хаһан да утуйбаттар.

2 глава. Практическай чааһа.

1. Мин кэтээн көрөрбүнэн күнүскү үрүмэччилэр, күнүс 12.00-16.00ч диэри элбэх буолаллар эбит. Тоҕо оннук буолуой? - диэн боппуруоска маннык дии саныыбын:

• күнүс сибэккилэр уһукталлар;

• сылааска эрэ үрүмэччилэр көтөллөр;

• сиик суох буоллаҕына эрэ үрүмэччилэр элбииллэр.

1. Үрүмэччилэр коллекцияларын оҥорон саҕалаатым. Бу коллекциябар маннык үрүмэччилэр бааллар:

• Боярышница

• Белянка капустная

• Белянка репная

• Желтушка луговая

• Икар

• Эвмедон

• Сатира луговая

• Крапивница

• Песртушка спирейная

• Нимфалида адиппа

1. Үрүмэччини тутарга уонна хатарарга маннык ньымалары туһанным.

Тутарбар сачок оҥоһуннум (1 уруһуй). Бу сачокпун алдьаммыт бадминтон ракеткатынан оҥордум, жилкаларын кырыйан ыллым уонна ол оннугар таҥас сека тигэн биэрдим.

1 уруһуй.

.

Туппут үрүмэччилэрбин хатарарбар пенопластынан станок оҥоһуннум (2 уруһуй). Бу станок үрүмэччи иһэ батар гына уһун-синньигэс хайаҕастаах буолар. Станокка үрүмэччини булавканнан иҥиннэрэбит уонна кынаттарын көннөрөн тутабыт.

2 уруһуй.

1. Үрүмэччи кыната хатырыктаах дуо?

Кинигэлэргэ ааҕарбынан үрүмэччи кынатыгар тыһыынчаннан хатырык баар. Бу хатырыктара араас өҥнөөх буолаллар, күн уотугар оонньууллар. Ону билээри үрүмэччи кынатын улаатыннарар камераннан көрдүм (3 уруһуй). Өйдөөн көрдөххө кыната кып-кыра хатырыктартан турар эбит.

3 уруһуй

Үрүмэччини чугаһатан, улаатыннаран көрдөххө олус интэриэһинэй эбит. Холобура, кынатыгар тымырдар бааллар эбит, бу жилка диэн ааттанар (4 уруһуй).

4 уруһуй.

Кынатын кытыытыгар бахромаалах буолар эбит. Ону биһи үксүбүт аахайан көрөөччүбүт суоҕа (5 уруһуй).

5 уруһуй.

Түмүк

Үрүмэччилэри үөрэтэн баран маннык түмүккэ кэллим:

• Тэлгэһэм иһигэр 2017 сыл сайыныгар 10 араас үрүмэччи баар;

• Үрүмэччилэр оҥоһуулара тэҥ;

• Кынаттара хатырыктаах, жилкалаах, бахромалаах буолар;

• Өссө үрүмэччилэрим арааһын элбэтиэхпин наада.

Үлэм түмүгэр “Чэриктэйим үрүмэччилэрэ” диэн открытка хомуурунньугун оҥорон таһаарар сыаллаах, соруктаах бу үлэбин салгыы кэҥэтиэхпин баҕарабын.

Туһаныллыбыт литература

1. Каймук Е.Л. и др. Насекомые Якутии. Бабочки. Рос. акад. наук, Сиб. отд. Ин-г биол. проблема криолитозоны. – Якутск: Бичик, 2005. – 88 с., ил.

2. Захаров В.Б. Биология: Многообразие организмов. 7 кл.: учебник.- М.:Дрофа, 2014. – 255с.:ил.

3. Удивительный мир. Бабочки и мотыльки-Москва. Росмэн. 2011.- 64с.

8