Доклад "Тиискин харыстаа!"

МБОУ Чериктейская СОШ им. В.Ф.Афанасьева - Алданского

Научно- практическая конференция «Окно в науку»

Дакылаат темата:

“Тиискин харыстаа”

Толородо: Тектясова Настя, 3 кылаас үөрэнээччитэ

Салайааччы: Саввина А.А. биология учуутала

2016

Иһинээҕитэ

Киириитэ .............................................................................................2

1 глава. Тиис туһата...............................................................................3

2 глава. Тиис оҥоһуута уонна арааһа ..................................................4

3 глава. Практическай чааһа .................................................................6

4 глава. Исследовательскай үлэ ............................................................7

Түмүк ......................................................................................................8

Туһаныллыбыт литература ...................................................................9

Киириитэ

Олох олорорго, үөрэнэргэ, үлэлииргэ киһи хайаан да күн аайы ыһыахтаах. Доруобай буоларга сөптөөх аһылыгы, аһыыр бириэмэтин тутуһуохтаах. Сөптөөхтүк аһыырбытыгар улахан оруолу оонньуур биһиги тииспит. Тиистэрбит өссө биһигини кыраһыабай оҥороллор уонна чуолкайдык сөпкө саҥардаллар. Хомойуох иһин улахан дьоҥҥо уонна кыра оҕолорго алдьаммыт тиистэр баар буолаллар. Ону туоратар наадатыттан тиистэрбитин харыстыахтаахпыт диэн тураммын, маннык сыалы туруоруннум: алын кылаас оҕолоругар тииһи көрүнүүгэ тэттик сүбэлэри оҥоруу.

Соруктарым

• Киһи олоҕор тиис туһатын быһаарыы;

• Тиис арааһын үөрэтии;

• Тиис оҥоһуутун үөрэтии;

• Тоҕо тиис алдьанарын быһаарыы;

• Тииһи көрүү-истии быраабылаларын суруйуу.

Чинчийэр үлэ объега: тиис.

Сабаҕалааһын: тиис туһунан барытын биллэхпинэ, тииспин сөптөөхтүк көрөн-истэн, кыра эрдэхпиттэн харыстаан илдьэ сырыттахпына, улааттахпына доруобай уонна кыраһыабай тиистэрдээх буолуом.

1 глава. Тиис туһата

Тиис диэн тугуй? Тиис диэн- киһи көстө сылдьар искилиэтин уҥуоҕа.

Тиис биһиэхэ туохха туһалыырый? Тиис туһата элбэх, холобура:

1. Аспытын ытыран ыларга уонна илдьиритэргэ туһалыыр

2. Арааһынай дорҕооннору таһаарарбытыгар көмөлөһөр

3. Күлэрбитигэр

4. Киһи дьуһунун кыраһыабай оҥорор.

Саҥа төрөөбүт оҕолор тииһэ суох буолаллар, быһа холоон алтыс ыйдарыттан үүнэллэр. Маҥнайгы тиистэри тииһиир тиистэр (молочные зубы) диэн ааттыыллар.

Үс саастаах оҕоҕо 20 тииһиир тиистээх буолар. 6 сааскыттан тиистэр уларыйаллар.

2 глава. Тииспит оҥоһуута уонна арааһа

Хас биирдии тиис биһи организммыт кыракый уҥуоҕа буолар, кини атын уҥуохтарбытынааҕар быдан кытаанах уонна бөҕө. Тиистэрбит тус – туспа быһыылаах да буоллаллар оҥоһуулара биир буолар.

1 уруһуй.

Тиис тас оҥоһуута.

коронката

моонньута

атаҕа

2 уруһуй.

Тиис ис оҥоһуута.

Эмээль

Дентит

Миилэ

Пульпа

Тымырдар

Уҥуох

Ньиэрбэлэр

Тоҕо тииспит алдьанарый?

Хас биирдии киһи айаҕар арааһынай элбэх бактериялар бааллар. Бу бактериялар кислота таһааран биһиги тииспитин алдьаталлар. Ас тобохторо тииспит быыһыгар хааланнар тииспитигэр налет оҥороллор. Бу налетка бактериялар элбииллэр уонна тииспит эмээлин алдьаталлар. Тииспит хайаҕастанар. Тииспит хайаҕаһа улаатан пульпаҕа тиийдэҕинэ тииспит ыалдьар. Тиис алдьаннаҕына, ыарыйдаҕына хайаан да тиис бырааһыгар көрдөрүөхтэхпит, эмтэтиэхтээхпит. Эрдэттэн көрдөрбөтөхпүтүнэ тииспит алдьанан туллуон сөп.

Тоҕо тииспитин хайаан да эмтэниэхтээхпитий?

1. Ыалдьар тиистээх киһи сатаан аһы ыстаабат, онтон сылтаан иһэ ыалдьыан сөп.

2. Тиис ыарыытын тииспитигэр олохсуйбут микробтар ыарытыннаралар, олору биһи аспытын кытта сиэн кэбиһэбит.

3. Алдьаммыт тиистэр кыраһыабайа суохтар.

4. Тиис ыарыыта наһаа ыарыылаах, түүнү быһа утуппат.

5. Тиис биирдэ эрэ уларыйар, тииһин түстэҕинэ протез кэтэргэр тиийэҕин.

Хайдах тииспитин арыстыыбытый?

Тииспитин кыра эрдэхпититтэн үчүгэйдик көрөн-истэн, харыстаан илдьэ сылдьыахтаахпыт диэн туран маннык тииһи көрүү-истии быраабылатын суруйдум

1. Тиискитин тимиринэн хастыман, тиискит эмээлэ алдьанар.

2. Тиискитинэн боробулуоханы, сабы быһыман.

3. Тымныы аһы сиэн баран итиини сиэмэн, тиискиэр эмээлэ хайыта барыа.

4. Алдьаммыт тииһи хайаан да эмтэтин. Сылга иккитэ тиис бырааһыгар көрдөрүнүн.

5. Аһаан баран хайаан да айаххытын уунан сайҕаныҥ. Күҥҥэ иккитэ (сарсыарда, киэһээ) тиискитин суунун.

Тииспит доруобай буоларыгар маннык астар көмөлөһөллөр: оҕуруот аһа, фрукта, балык, сымыыт, үүт, иэдьэгэй, сыыр, арыы, хара килиэп. Тииһи алдьатар астар: кэмпиэт, бирээнньик, суухаралар, мороженнай, шоколад.

Хас биирдии киһи бэйэтигэр анал тиис суунар щеткалаах буолуохтаах. Щеткабытын ыйга биирдэ уларытыахтаахпыт.

Тииспитин сууйарбытыгар тас эрэ өттүн буолбакка ис өттүттэн эмиэ сууйуохтаахпыт, үс мүнүүтэ устата.

3 глава. Практическай чааһа

1 опыт. Хас тиистээхпиний?

Үөһээ өттүбэр – 12, аллараа өттүбэр - 12 . Барыта 24 тииистээхпин.

Улахан киһиэхэ 32 тиистээх. 14 сааспытыгар диэри 28 тиис тахсар, атын 4 тииспит билир тиистэрбит (зубы мудрости) 17 саас кэнниттэн тахсаллар.

Тиистэрбит тас көрүҥнэринэн атын-атыттар. Тиистэрбит туох үлэни толороллорунан үс көрүҥҥэ арахсаллар.

2 опыт. Тиистэрбин кэтээн көрүү.

Сиэркилэ иннигэр тииспин кэтээн көрдүм. Дьаабылаканы быһа ытыран ыларга үөһээҥҥи -4, алларааҥҥы-4 тиистэрим үлэлииллэр эбит (барыта 8 тиис). Илин тиистэрбит тас көрүҥнэринэн хаптаҕайдар уонна сытыылар. Быһа тардан ыларга аналлаахтар эбит.

Дьаабылакабын илдьиритэрбэр кэлин тиистэрим үлэлииллэр. Кэлин тиистэрбит, эбэтэр балтыларбыт, суоннар уонна хаптаҕайдар. Быһа тардан ылбыт аспытын илдьиритэргэ аналлаахтар.

Кытаанах суухараны, сушканы быһа ытыран ыларбар илин тиистэрим кыайбаттар эбит, аһыыларбытынан алдьатар эбиппин. Аһыыларбыт кытаанаҕы алдьатарга аналлаахтар.

Түмүк. Тииспитин үс көрүҥҥэ араарабыт:

4 глава. Исследовательскай үлэ

Исследовательскай үлэбэр маннык сыаллары туруоруннум

• 1-4 кылаас оҕолорун тиистэрэ төһө алдьаммытын быһаарыы

• Туохтан тиистэрэ алдьанарын быһаарыы.

Таблицаттан көрдөххө алын кылаас оҕолорун тиистэрэ үксүлэрин киэнэ алдьаммыт.

Бу ыйыталаспыт оҕолорбуттан сорохторо тиистэрин күн аайы суумматтар эбит, элбэх минньигэһи сииллэр эбит. Сорох оҕолор балыыһабытыгар тиис бырааһа суох дииллэр, сорохтор тиис бырааһыттан куттаналлар эбит.

Ыйыталаһан баран маннык түмүккэ кэллим :

• Былыыһабытыгар тиис бырааһа суоҕа куһаҕан эбит;

• Оҕолор тиис туһунан кинигэлэри ааҕыахтарын наада;

• Тиистэрин сууна сылдьыахтарын наада.

Түмүк

Тиис алдьаныыта саамай тарҕаммыт киһи ыарыыта буолар. Тииспитигэр кыһаллыбаппыт, ыарыйдаҕына эрэ тиис бырааһыгар барабыт. Элбэх киһи тиис бырааһыттан куттанан тииһин эрдэттэн эмтэппэт, онтон сылтаан тиистэрэ алдьанар, туллуон эрэ наада буолар.

Итинник түмүккэ кэлбэт наадаттан, кыра эрдэхпититтэн тииспитин көрөн – истэн, харыстаан илдьэ сылдьыахтаахпыт. Сылга иккитэ тиис бырааһыгар көрдөрүөхтээхпит.

Туһаныллыбыт литература

1. Русско-якутский словарь биологических терминов. Под ред. Г.С.Угарова

2. Обо всем на свете. Занимательная анатомия или сто тобой управляет. С.Паркет. перевод с английского И.И.Викторовой. Москва. “Росмэн”, 1999.

3. Биология. Человек. 8 кл.: учеб. для общеобразоват. учреждений/Н.И.Сонин, М.Р.Сапин. – 8-е изд., стереотип. – М.: Дрофа, 2006. – 215с.: ил.

4. Человек. Анатомия, физиология и гигиена. Под ред.В.И.Сучинской. М.: “Просвещение”.

10