Дүйнөлүк чарба 10-класс

Дүйнөлүк чарба

Дүйнөлүк чарбанын калыптанышы

жана эмгектин эл аралык бөлүнүшү

11 КЛАСС

УИТМЛ 5 нин география мугалими:

Зарнаева Назгул Жакшылыковна

ДҮЙНӨЛҮК ЧАРБА 19к аягында жана

20к башында түптөлгөн

Улуу географиялык

ачылыштар

Өнөр жай

төңкөрүшү

(18-19 кк)

Сооданын

өнүгүшү

(товар

алмашуу)

Ири машина

Куруу өнөр

Жайынын

өнүгүшү

Жалпы

рынок

Транспорттун

өнүгүшү

Дүйнөлүк чарба

ДҮЙНӨЛҮК ЧАРБА –

дүйнөдөгү өлкөлөрдун улуттук

чарбаларынын, экономикалык

жагынан тыгыз байланыштагы

тарыхыи калыптанган тобу

Жалпы география ДЧ

Дүйнөлүк чарба

Тармактык география ДЧ

географиясы

Регионалдык география ДЧ

ЭМГЕКТИН ЭЛ АРАЛЫК БӨЛҮНҮШҮНҮН

ГЕОГРАФИЯСЫ (ЭМГЕКТИН АЙМАКТЫН БӨЛҮНҮШҮ)

ЭЭАГБ - деген бир өлкөнүн

белгилүү продукциянын түрүн чыгарууга

жана тейлөө көрсөтүүгө адистешиши

жана аларды башка өлкөлөр менен

алмашуусу.

ЭЭАГБ (ТРТ) = АДИСТЕШҮҮ + АЛМАШУУ

ЭЭАГБ өнүгүү шарттары:

Аймактык айырмачылыктары

-Географиялык абалы

-Жаратылыш шарттары, ресурстары

- Саясий –экономикалык шарттары

Эмгектин эл аралык бөлүнүшү жыйынтыгы –

ЭЛ АРАЛЫК АДИСТЕШҮҮ ТАРМАГЫ

Эл аралык адистешүү тармагынын - өзгөчөлүктөрү

Продукцияны өндүрүү

өздүк керектөөлөрүнөн

да бир кыйла жогорулайт.

экспортко

багыт алуу

Эл аралык адистешүү тармагы өлкөнүн

Эмгектин эл аралык бөлүнүшүн негиздейт

?

Өлкөлөрдун эл аралык адистешүүнү

тармактарын багытын жазгыла :

Япония – автомобиль куруу, …

Канада – дан чарбасы, кен казып алуу;

Куба –

Индонезия –

Кувейт –

Бразилия –

Исландия –

Турция-

Швейцария –

Италия-

Швеция, Финляндия –

Чили-

Египет -

ЭЛ АРАЛЫК ЭКОНОМИКАЛЫК ИНТЕГРАЦИЯ

(ЭАЭИ) – ал кээ бир өлкөлөрдүн топторунун макулдашылган саяcam жүргүзүүсүнүн натыйжасындагы өзгөчө терең жана туруктуу байланыштарынын өсүшүн көрсөткөн коомдук процесс.

ДҮЙНӨ ӨЛКӨЛӨРҮНҮН ЭКОНОМИКАЛЫК ИНТЕГРАЦИЯСЫ

Регионалдык

Тармактык

ЕС, АСЕАН, АТЭС, НАФТА, ЛАИ, ЕЭП ж.б.

ОПЕК

Дүйнө өлкөлөрүнүн экономикалык топтору

( таблицаны толтургула)

Өлкөлөрдун экономикалык топтору

Өлкөлөрдүн саны

Регионалдык

Өлкөлөр

топтор:

Тармактык

топтору:

ЧАРБАЛЫК ТАРМАКТАРДЫН УЛУТТАШУУСУ

ТНК (транснулуттук корпорация) –

Эл аралык компания (концерн),

Көптөгөн ишканалардын биргелешип

бир же бир канча мамлекеттерге

өндүруштук тармактык жайгашы.

ТНК:

_ дүйнөдө- 60 миң

_ чет өлкөлүк филиалдар -600 миң

_ дүйнөлүк өнөр жайдын 1/2

_ дүйнөлүк сооданын-2/3

_ жаңы техника жана технология патенттери-4/5

Ири ТНК –

Глобалдуу ТНК көпчүлүк же бардык өлкөлөрдө

«Дженерал моторс»

ДҮЙНӨЛҮК ЧАРБАНЫН ТАРМАКТЫК

СТРУКТУРАСЫ

10 класс.

§ 13 ДҮЙНӨЛҮК ЧАРБАНЫН ТАРМАКТЫК

ЖАНА АЙМАКТЫК ТҮЗҮЛҮШҮ

Индустрияга чейинки

(информациялык)

( өнөр ж продукц.ИДП 50% )

Индустриалдык

(ө/ж продукциясынын ИДП 50% чейин)

Агрардык

(а/ч ИДП 50% чейин)

5. Экология тармагында:

Айлана чөйрөгө сапаттуу көзөмөлдөө.

ЧАРБАНЫН ИНДУСТРИЯДАН КИЙИНКИ

ТҮЗҮЛҮШҮ:

• экономикада:

Товар өндүрүүдөн тейлөө жагына өтүү;

2. Иштеген адамдардын ичинен: а кыл эмгегинин кызматкерлердин басымдуу болушу;

3. Илим тармагында :

илимди көп талап кылуучу өндурүштүн

өнүгүүсү;

4. Илим тармагында:

жаңылануу негизинде информациялык техники

жана технологияны арттыруу;

ДҮЙНӨ ӨЛКӨЛӨРҮНДӨ ТЕЙЛӨӨ

СФЕРАСЫНЫН ИДП ҮЛҮШҮ:

Дүйнө боюнча – 1/3

Экономикалык жактан өнүккөн

өлкөлөр – 2/3

Өткөөл экономикадагы өлкөлөр – 1/3

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөр – 1/4

Тапшырма: диаграмма боюнча өлкөлөрдүн1, 2 жана 3. типтерин аныктагыла. Бардык өлкөлөр өнүгүү чарбасы постиндустриалдык деңгээлге өттү десе болобу? Эмне үчүн?

Экономикалык чарба структурасынын эволюциясы

Тейлөө сферасынын экономикадагы көрсөткүчү

Өнөр жай

Айыл чарба

Индустрияга

индустриялдык

Инустриядан кийинки

чейин

Экономикалык чарба структурасынын эволюциясы

ИТР

ӨНДҮРҮШТҮК ТАРМАКТАРДЫН ӨЗГӨРҮҮСҮ

(тармактардын «өсүшү»)

Өнөр жай

А/ч

Транспортто

т/ж

Мал чарбасы

Кайра иштетүү өнөр

жайы өзгөчө

«авангарддагы үч тармак»

автомобиль

дыйканчылык

Техникалык

Деңиз –

Дүйнөлүк

өсүмдуктөр

соода

Кен казып алуу ө/ж

Тоют

өсүмдүктөру

Эски ө/ж

Аба –

жүргунчөрүн

( алыска ташуу.)

Жаңы пайда болгон ө/ж

Жашылча –жемиш

өстүрүү

ДҮЙНӨЛҮК ЧАРБАНЫН НЕГИЗГИ МОДЕЛДЕРИ

ҮЧ МҮЧӨЛҮҮ

ЭКИ МҮЧӨЛҮҮ

КӨП МҮЧӨЛҮҮ

Дүйнөлүк чарбанын эки мүчөлүү модели

Экономикалык

Өнүгүп келе

өнүккөн өлкөлөр

жаткан өлкөлөр

Түндүк

Түштүк

Дүйнөлүк чарбанын үч мүчөлүү модели

Борбор

ИНДУСТРИЯДАН КИЙИНКИ ӨЛКӨЛӨР

25-30 өлкө:

ЕС, АКШ,

Япония

ж.б..

Жарым жартылай

Чет жакалык

ИНДУСТРИАЛЫК ӨЛКӨЛӨР

ЖИС,

Нефтеэкспорттоочу

өлкөлөр,

Өтмө экономикадагы

өлкөлөр

Лат. Америка,

Азия, Африка

АГРАРДЫК ЭКОНОМИКАЛЫК

100гө жакын туштуктун

Өнүгүп келе жаткан

азык-түлүк гана

даярдоочу агрардык

экономикалык

өлкөлөр

Д/Ч КӨП МҮЧӨЛҮҮ МОДЕЛИ

ДУЙНӨЛҮК ЧАРБАНЫН НЕГИЗГИ МОДЕЛИ

Дүйнөлүк экономиканын тармактык структурасы

ДҮЙНӨЛҮК ЧАРБАНЫН АЙМАКТЫК ТҮЗҮЛҮШҮ

Чарбанын аймактык түзулүшү –

бири-бири менен татаал

Байланыштагы элементтердин белгилүү

Бир ирээтте аймактык өз ара жайгашуусу

Калктын жайгашуусунун жана чарбалык аракетинин

географиясы

моноцентрдик

полицентрдик

ЭКОНОМИКАСЫ ЖАКШЫ ӨНҮККӨН

ӨЛКӨЛӨРДҮН ЧАРБАСЫНЫН АЙМАКТЫК

ТҮЗҮЛҮШҮ(негизги элементтери)

• Жогорку деңгээлдеги райондор:

Калифорния, Б.Лондон, Штутгарт-Мюнхен ж.б..

2. Эски өнөр жайлуу райондор:

Рур, Саар, Эльзас жана Лотарингия, Урал

3. Агрардык райондор: Түштүк Италия

4. Жаңы өздөштүрүлгөн райондор:

Түндүк Канада, Аляска, Амазония,

Түндүк жана батыш Австралия, Түндук деңиз,

Сибирь жана Ыраакы Чыгыш.

ӨНҮГҮП КЕЛЕ ЖАТКАН ӨЛКӨЛӨРДҮН ЧАРБАСЫНЫН

АЙМАКТЫК ТҮЗҮЛҮШҮ : КОЛОНИАЛДЫК ТИП

• Борбор , «фокусунда » бардык

аймактын ролун аткарган -негизги борбор

(көбүнчө - ири порт).

2. Тоо-кен казуучу өнөр жай райондору.

3. Плантациялык а/ч райондору.

4. Порттор

5. А/ч керектөө райондору.

Өнүккөн өлкөлөрдүн чарбасынын

аймактык негизги элементтерин картадан

көрсөткүлө .

Аргентина.

Экономикалык карта

Аргентинанын –

чарбасынын аймактык

түзүлүшүндө кандай

колониялдык түзүлүштөрү

сакталып калган?

РЕГИОНДУК САЯСАТ

РС –өндүргүч күчтөр менен калктын

Турмушун жакшыртуу үчүн жүргүзүлгөн

мыйзамдык ,администрациялык,

экономикалык жана жаратылышты коргоо

иш-чараларынын комплекси.

? ? ?

Экономикалык өнүккөн өлкөлөр менен

өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн региондук

саясатынын айырмачылыгы эмнеде?

(силердин көз карашыңар?)

РЕГИОНДУК САЯСАТ

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөр:

Экономикалык өнүккөн өлкөлөр :

• Борбордук жана чет

жактагы өлкөнүн

диспропорциясын жоюу.

2. Урбанизации процессин

көзөмөлдөө.

3. Ички райондорду

өздөштүрүү

4. Борборлорду деңиз

жээктеринен ички

райондорго көчүрүү.

• Өлкөнүн жакшы өнүккөн райондору аймактары менен начар өнүккөн аймактарынын ортосундагы айырмачылыктарды жоюу.

2. «Өнүгүү борборун» тузүү.

3. Депрессивдүү р-ндордо ири фирмалардын

илимий өндүрүштүк филиалдарын куруу

4. Ири шаарларды,

агломерацияларды, борборлорду жеңилдетүү.

5.Чет жактагы жаңы райондорду өздөштүрүү.

ӨНДҮРҮШТҮН ЖАЙГАШУУ ФАКТОРУ

ЖАҢЫ

ИТР эпохасында

жаралган

ЭСКИ

ИТР эпохасында

Жаңы мазмунга

өтүшү

ЖАЙГАШУУНУН ЭСКИ ФАКТОРУ

1. Аймактык фактор

2 . ЭГА фактор: жайгашы

борбордук

ички(перифериялык)

коңшу

деңиздик

3. Жаратылыш -ресурстук фактор

4.Транспорттук фактор

5. Аймактык топтоштуруу фактору

6. Эмгек ресурстук фактор

Жайгашуунун жаңы факторлору

1. Илимди көп талап кылган фактор

Өнүгүшү

-илимий изилдөө борборлору,

- т ехнопарктар (Силикондуу өрөөн,

Жогорку технологиялар өрөөнү),

-технополистер (Дубна,Королев ж.б..)

2. Экологиялык фактор

Өндүрүштун жана калктын

калдыктарын чектөө.

Үйгө тапшырма:

55-71-бб, тапшырмалар 67-71 -бб.