Дүйнөнүн өнөр жайынын географиясы

• Дүйнөлүк өнөр жайда болжол менен 500 млнго жакын адам иштейт. Кийинки жылдарда өнөр жай өндүрүшү 50 эсе өстү, анын 3/4 XX кылымга туура келет. Өнөр жай тармактары пайда болуусуна жараша үч топко бөлүнөт.

Биринчи топко өнөр жайлык төңкөрүштөр мезгилине туш келген эски тармактар таш көмүр, темир кенташын өндүрүү, металлургия, темир жол унааларын, кеме куруу, текстиль токуу. Азыркы кезде алардын өнүгүү темпи басаңдап калды, бирок, дүйнөлүк чарбанын географиясына болгон таасири дагы эле жогору.

• Экинчи топко XX кылымдын биринчи жарымындагы илимий-техникалык прогресстин мезгилине туура келген жаңы өнөр жай тармактары автомобиль куруу, алюминий эритүү, пластмассаларды өндүрүү, химиялык булаларды чыгаруу. Эреже катары алар тез ылдамдыкта өнүгүп жатат, көбүнчө экономикасы жакшы өнүккөн өлкөлөрдө топтолгону менен катар, кийин өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө да жайылып, дүйнөлүк өнөр жайдын географиясына чоң таасирин тийгизүүдө.

• Үчүнчү топко ИТР убагында өнүккөн, илимди көп талап кылган тармактар же «жогорку технологиялык» - деп аталган эң жаңы тармактар кирет. Бул электр-техникаларды, эсептегич машиналарды, роботторду жасоо, атомдук жана аэрокосмостук техника, информатика индустриясы, органикалык синтездин химиясы, микробиологиялык өнөр жайлары ИТРдин чыныгы «катализатору». Азыркы учурда алар эң жогорку жана туруктуу темп менен өсүп жатат. Илимди көп талап кылган жана жогорку технологиялык тармактардын үлүшү боюнча, ошондой эле кайра иштетүүчү өнөр жайдын дүң продукциясы жагынан ГФР жана Япония алдыда турат. Алардын өнөр жайынын географиясы өнүккөн өлкөлөрдүн жана жаңы индустриялуу өлкөлөрдүн кээ бир тоскоолдуктарына карабай күндөн-күнгө өсүүдө.

• Отун өндүрүүнүн жана керектөөнүн өсүшүндөгү үч этап. Адамзаттын өсүп-өнүгүү тарыхында ар кандай отундун, энергиянын булагын табууну аны өздөштүрүү коштоп келген. ИТР убагында да энергетика өндүрүштүн өнүгүүсүнө жана жайгашуусуна зор таасирин тийгизет. «Энергетика дүйнөнү башкарат» деген элдеги кеп жөнү жок айтылган эмес.
• Дүйнөдө энергоресурстарды өндүрүү жана керектөө күндөн күнгө өсүп, 1900-жылы 1 млрд т шарттуу отун пайдаланылса, 2000-жылы ал 14 млрд т шарттуу отунга жеткен. Өсүү темпи өзгөчө өткөн кылымдын 70-жылдарындагы энергетикалык кризистин мезгилинде күчөдү. Андан кийин бир аз төмөндөдү. Бул бүткүл дүйнөлүк тенденциянын артында географиялык айырмачылыктар жатат. Биринчиден Түштүк менен Түндүктүн, экинчиден өнүккөн райондор менен артта калган райондордун (Түндүк Америка - Африка), үчүнчүдөн ар бир өзүнчө өлкөлөрдүн ортосундагы айырмачылыктар .

• Өзгөчө мааниге ээ. Азыркы мезгилде нефть 90дон ашык өлкөдө өндүрүлүп алынат. Экономикасы жакшы өнүккөн өлкөлөр менен өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөгү нефть өндүрүп алуунун болжолдуу катышы 40:60 (жылына 3,6 млрд т). Болжол менен 40% нефть ОПЕКтин мүчөлөрүнө таандык, өзгөчө белгилүү район - Азиядагы Перс булуңу. Перс булуңунун жээгине дүйнөдө табылган нефтинин 2/3 бөлүгү, казылып алынган нефтинин 1/3 бөлүгү туура келет. Бул аймак дүйнөдөгү нефть өндүрүүчү негизги регион. Калган региондордо нефть өндүрүп алуу ирети төмөндөгүдөй: Латын жана Түндүк Америка, КМШ, Африка, Чет өлкөлүк Европа, Австралия жана Океания. Эгерде ар бир өлкө өзүнчө алынса, 2003-жылы Россия, Сауд Арабиясы жана АКШ алдынкы орунду ээлеген. 2000-жылга салыштырганда көп өзгөрүүлөр болгондугу байкалат. Эл аралык соодага өндүрүлгөн нефтинин 40-45%ы жумшалат.

Нефть жана нефть продуктуларын

экспорттоо (жылына млн т )

Нефть жана нефть продуктулары ташылган эл аралык жолдор

Нефть жана нефть продуктуларын импорттоо (жылына млн т)

Өнөр жайы да бир кыйла өнүктү. Анын өнүгүшүнүн үч негизги себеби бар: жаратылыш газынын табылган запасынын көптүгү, аны ташуунун салыштырмалуу арзандыгы, экологиялык жактан нефть менен көмүргө караганда тазалыгы. Мына ошондуктан дөйнөдө газды өндүрүү XX кылымдын экинчи жарымында 14 эсеге өсүп, 2,4 трлн м3 көлөмгө жеткен.

Жакында эле дүйнөнүн дээрлик бардык жаратылыш газы Түндүк өлкөлөрүндө - биринчи кезекте АКШда, Канадада, Чет өлкөлүк Европада жана КМШда өндүрүлгөн.

Бирок, кийинки кездерде нефть өндүрүүчү ири региондорго Түштүк өлкөлөрү, негизинен Түштүк-Чыгыш жана Түштүк-Батыш Азиянын, Түндүк Африканын жана Латын Америкасынын өлкөлөрү да катыша баштады

Дүйнөлүк соодага жаратылыш газынын 25% ы туура келет. Анын негизги бөлүгү газ түтүктөрү аркылуу Россиядан, Түркменстандан, Нидерландиядан, Канададан, Алжирден жана башка өлкөлөрдөн экспорттолот. Калган газ суюлтулуп атайын танкерлер менен ташылат.

Алгачкы суюлтулган газ өткөн кылымдын 70-жылдарында Батыш Европага Алжирден ташыла баштаган. Кийин БАЭден Японияга ташылды. 1990-жылдарда газ менен Японияны Индонезия, Малайзия жабдый башташты. Келечекте жаратылыш газын өндүрүп алуу жана керектөө өсө бермекчи.

Электроэнергетика .

• Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүү жогорку жана туруктуу темп менен өсүп жатат. Ошого жараша дуйнөнун отун-энергетикалык балансын электрлештируу да өсүүдө. Дүйнөдөгү электр энергиясын өндүрүүнүн болжол менен 55% Түндүк өлкөлөрүнөн жана 35% Түштүк өлкөлөрүнөн алынат.
• Электр энергиясын өндүрүү структурасында көмүр, мазут жана жаратылыш газы менен иштеген жылуулук электр станциялары (ТЭЦ) басымдуулук кылат. Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө алардын үлүшү 63% түзөт. Дүйнөдөгү электр энергиясын өндүрүүнүн болжол менен 19% ГЭСтер (ГЭС) тарабынан камсыздалат. Түндүктүн көпчүлүк өлкөлөрүндө экономикалык гидропотенциал толук пайдаланылган. Ошондуктан дүйнөлүк гидроэнергетиканы өнүктүрүүнүн негизги перспективалары азыр түштүк өлкөлөрү менен байланыштуу.
• Үчүнчү орунда атомдук электр станциялары (АЭС) турат, алар дүйнөдөгү электр энергиясынын 17% өндүрөт. Атомдук электр станцияларындагы электр энергиясынын көбү АКШ, Америка, Россия ж.б.

ЖЭС

олуттуу

үлүшү

ГЭСтин

олуттуу

үлүшү

Нидерланды (97%)

Польша (87%)

ЮАР (91%)

Румыния (83%)

Китай (80%)

Мексика (82%)

Италия (80%)

АЭСтин

олуттуу

үлүшү

Норвегия (99,5%)

Бразилия (92%)

Канада (61%)

Албания (90%)

Эфиопия (80%)

Колумбия (70%)

Франция (72%)

Бельгия (61%)

Республика Корея (54%)

Швеция (45%)

Швейцария (42%) Испания (38%)

Тоо-кен өнөр жайы

• Дүйнөлүк өнөр жай өндүрүшүндө тоо-кен өнөр жайынын үлүшү бара-бара азайып баратканы менен, эмгектин эл аралык географиялык бөлүнүшүнө жана дүйнөлүк экономиканын географиясына өтө чоң таасирин тийгизүүдө.
• Бул биринчи кезекте өндүрүш зоналары менен керектөө аймактарынын ортосундагы аймактык ажырымды жоюу, континенттер аралык жүк агымын түзүү жана жаңы ресурстук аймактарды өнүктүрүү менен байланышкан тоо-кен тармагы.
• Дүйнөлүк экономикада эмгектин эл аралык географиялык бөлүнүшүнүн натыйжасында сегиз «улуу тоо-кен державалары» түзүлгөн: АКШ, Канада, Австралия, Түштүк Африка, Кытай, Бразилия, Индия, Россия.

Болот эритүү

Япония

Россия

США

Китай

Украина

Германия

Темир кенин өндүрүү

Китай

Бразилия

Австралия

Россия

Украина

США

Индия

Рудник

Темир кенин казып алуу

Кара металлургия.

• 70-жылдардын ортосуна чейин. бул тармак тездик менен өскөн. Андан кийин алар кескин түрдө жайлаган. Мындай басаңдоо көптөгөн себептерге байланыштуу: илимий-техникалык революция доорунда өндүрүштүн металл интенсивдүүлүгүнүн төмөндөшү, айлана-чөйрөнү булгануудан коргоо чаралары.
• Дүйнөлүк кара металлургиянын географиясы тарыхый жактан ар кандай багыттагы багыттардын таасири астында калыптанган. Бир жарым кылым бою анын көмүр бассейндерине карай багыты үстөмдүк кылган. «Тартуу күчү» боюнча экинчи орунду темир рудасынын бассейндерине багыттоо ээлеген. Акыркы жылдары керектөөчүгө көңүл буруу өзгөчө күч алды. Бул негизинен эбегейсиз зор заводдорду куруудан эркин жайгаштырылган адистештирилген мини-фабрикаларды курууга өтүү менен шартталган.

• Бул тармактагы ишканалардын жайгашуусу ар түрдүү сырьёлор менен

байланышкан

• Рудадагы пайдалуу компоненттин курамы аз (1-2%),оор металлдарды эритүү (жез, калай, цинк, коргошун) негизинен чийки зат факторуна багытталган, болгондуктан Жеңил металлдарды (алюминий, титан, магний, бериллий) эритүү негизинен энергетикалык факторго багытталган.
• Рудадагы пайдалуу компоненттин курамы 40-60%

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө өндүрүштүн төмөнкү баскычтары басымдуулук кылат

Кенди казуу

Концентрат өндүрүү

Кара металл өндүрүү

Өнүккөн өлкөлөрдө жогорку баскычтары өнүккөн

акыркы продукцияны өндүрүү

Металл эритүү

Сырьёго багыт алуу:

Чили

Жез өндүрүшү

Заир

Замбия

Малайзия

Калай өндүрүшү

Индонезия

2. Транспорттук факторго багыт алуу:

Батыш Европа

Япония

АКШ

Алюминий өндүрүшү

Боксит өндүрүү

Япония

АКШ

Австралия

Бразилия

Россия

Канада

Норвегия

Гвинея

Суринам

Германия

Ямайка

Италия

Австралия

Австралия

Франция

Россия

Греция

Китай

Индия

Улуу Британия

Айыл чарба

Прибор куруу

транспорттук

Трактор куруу

Автомобиль куруу

Эсептөөчү

техника

Кеме куруу

Комбайн куруу

Робот куруу

Авиа куруу

радиоэлектроника

транспорт

Технологиялык жабдуулар өндүрүшү

Энергетическое

машиностроение

Кузнечно-прессовое

оборудование

Финляндия

Россия

Великобритания

ФРГ

Франция

США

Италия

Япония

Мексика

Индия

Бразилия

Аргентина

станок чыгаруу боюнча лидерлер

кораблдерди чыгарууда лидерлер

Канада

Великобритания

ФРГ

Франция

Италия

Республика Корея

Испания

США

Япония

Иран

Египет

Индия

Мексика

Тайланд

Колумбия

Бразилия

Чили

вагон чыгаруунун лидерлери

автомобиль чыгаруунун лидерлери

Вольво (Швеция)

Форд ( АКШ)

Ягуар (Англия)

Бентли

( Англия)

Ауди

(ФРГ)

Ланд Ровер (Англия)

Ламборгини

(Италия)

Фольксваген (ФРГ)

Сеат(Испания)

Шкода ( Чехия)

GMC (США)

СААБ (Швеция)

Шевроле (США)

Дженерал Моторс G МС

Понтиак (США)

Линкольн (США)

Опель (ФРГ)

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөр негизинен химия өнөр жайынын чийки заттарын казып алуу менен чектелген. Бирок, энергетикалык кризистен кийин химия өнөр жайы нефть жана газга бай Азиянын, Африканын жана Латын Америкасынын өлкөлөрүндө да тез темп менен өнүгө баштады. Ири нефть химиялык комплекстер Перс булуңундагы өлкөлөрдө, Түндүк Африкада, Мексикада жана Венесуэлада иштей баш¬тады. Эмгектин мындай бөлүштүрүлүшүндө өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө органикалык синтездөө жана полимердик материалдарды өндүрүү топтолуп, ал эми татаал илимди көп талап кылган тармактар - АКШда, Чет өлкөлүк Европада жана Японияда сакталып калды.

Химия өнөр жайынын тармактары

Жер семирткич өндүрүү

тоо-химия

негизги химия

органикалык синтез химиясы

фармацевтика

тиричилик химия

татаал химия

нефтехимия

Химия өнөр жайынын продукциясын экспорттоочулар

ФРГ, США, Улуу Британия, Франция ,Нидерланды

Россия

Германия

Канада

Франция

США

Иордания

Китай

Марокко

Индия

фосфаттык жер семирткичтерди чыгаруу боюнча алдыңкы өлкөл ө р

калий жер семирткичтерин өндүрүү боюнча лидер өлкөлөр

азоттук жер семирткичтерди чыгаруу боюнча алдыңкы өлкөлөр

Тамак-аш

Токой

Жеңил

тамак-аш өңдүрүү

жыгач иштетүү

текстиль

тигүү

Бут кийим

Целлюлоза-кагаз

Финляндия

Россия

Канада

Швеция

ФРГ

США

Китай

Япония

Бразилия

Жыгач

Кагаз өндүрүү

пиломатериалы

целлюлоза

Россия

Италия

Корея

США

Китай

Испания

Япония

Индия

Тайвань

синтетикалык кездемелер-

Бут кийим өндүрүү

пахта кездемелери-Кытай, Индия

Жүндөн токулган кездемелер

Тармактардын мүнөздөмөлөрү

айыл чарбага чейин

Аткарылган иш боюнча негиздуу корутунду талап кылынат!

Өнөр жай тармактары

Продукциялар

10 тармак

Жайгашуу фактору

Алдыңкы өндүрүүчүлөр

Проблемалар жана өнүгүү перспективалары