Эдебий брейн-ринг. 8 сыныф

Акъмесджит шеэриндеки

МБУМ «Эшреф Шемьи-заде адлы

42-джи орта умумтасиль мектеби»

ЭДЕБИЙ БРЕЙН-

РИНГ

8 СЫНЫФ

Кечирди

Къырымтатар тили ве эдебияты оджасы

Ибраимова Э.Г.

2018

Брейн-ринг 8 сыныфта окъугъан талебелер арасында 1 семестрнынъ сонъунда кечириле.

Макъсад:

1. балаларнынъ къырымтатар эдебиятындан 1 семестрде алынгъан бильгилерини тешкермек;

2. балаларнынъ мустакъиль чалышув къабилиетлерини, озь фикирини ифаделев къабилиетини инкишаф эттирмек;

3. талебелернинъ идрак фааллигинини инкишаф эттирмек;

4. агъзавий нутукъны инкишаф эттирмек.

Донатмалар: 2 байракъ, суаллер, мультимедия тахта, джедвеллер, фахрий ярлыкъ.

Азырлыкъ этапы: Ярыш эки сыныф арасында кечириле. Сыныфлар 2 такъымгъа болюне (7-шер адамдан ибарет). Къолтутув группасы -3 ер адам.

Эвге вазифе бериле:

1. командагъа ад къоймакъ;

2. селямлашувны азырламакъ (девиз, я да стенгазета) ;

3. «Бу меракълы...» рубриканы азырламакъ (меракълы малюматны тапып икяе этмек);

Гъалебе къазангъан команда ФАХРИЙ ЯРЛЫКЪНЕН мукяфатландырыла.

Оджа: Урьметли талебелер! Оджалар! Бильгенинъиз киби, мектебимизде ана тили ве эдебияты афтасы кечириле, ве бу мунасебети иле, бугунь, бизлер эдебий брейн-рингни кечиреджемиз. Ярышта, эдебият дерслеринде кечильген эсерлерини, муэллифлерини, эдебиятнынъ тарихий процессининъ бильгилерини, озь эрудицияны ве азырджеваплыгъыны косьтереджесинъиз.

Жюри азаларынен таныш олайыкъ. __________________________________

Оюн шартлары: Джевап береджек команда байракъны котере.

Эгер къычыргъан иштиракчи олса, командадан балл чыкъарыла.

Демек, озь ярышымызны башлайыкъ.

1 вазифе

О.с.: Команданъызнынъ капитаныны, адыны ве девизини бильдиринъиз. Эльбетте, бу ад эдебиятнен багълы олмакъ керек. Таныштырув ичюн, эр бир команда 1 балл ала, эгер бу таныштырув оригиналь олса – къошма 1 балл даа бериле.

Бугуньки ярышымыздан нени беклейсинъиз?

Энди исе командаларгъа эвге берильген вазифесини эшитмек истейик.

«БУ МЕРАКЪЛЫ» РУБРИКАСЫ. (КОМАНДАЛАР ЧЫКЪЫШТА БУЛУНАЛАР.

ИДМАН ЭТИДЖИ (тренировочные) МЕШГЪУЛИЕТЛЕР

Фразеологик бирикмелери.

Джеваплар.

1. Козь ташламакъ

2. Копек сувармакъ.

3. Бурнуны йыртмакъ

4. Озюни къолуна алмакъ

5. Юрегине тиймек.

6. Атеш пускюрмек

7. Къолу узун.

8. Мийини къатыгъыны чыкъармакъ.

9. Коклерде учмакъ.

10. Ерге батмакъ.

11. Кольгесинден къоркъмакъ.

12. Бир тахтасы етишмей.

13. Мыкъланып къалмакъ.

14. Къуругъына басмакъ.

15. Бир къазанда къайнамакъ.

2 вазифе

Оджа: Невбеттеки суаллерде муэллифлерни насыл бильгенинъизни бильдиреджексинъиз.

1. Гъазаий.

2. Бу инсаннынъ бугуньки кунюмизге къадар фотосурети сакъланып къалмагъан, амма агъзавий портрети бардыр. Исметий.

3. Осман Акъчокъракълы

4. Гаспралы

5. Асан Чергеев 6. Бекир чобан - заде

3- вазифе

Оджа: Невбеттеки вазифе эдебий метинлерни насыл бильгенинъизни косьтереджек.

• Бу эсерде Тогъай-бей ве Богдан Хмельницкий джесюр аскерлери иле Н. Потоцкийнинъ ордусыны да тар-мар этип, гъалебе къазаналар. Н. Потоцкийни исе эсирге алып, Къырым ханына ёллайлар.

«Сефернаме»

• Берильген парча ким акъкъындадыр ? «…адында пек тынч бир къартчыкъ бар экен. … бай бир киши олмаса да, акъыллы, намуслы, чалышкъыр, догъру бир эмекчи оларакъ танылгъан. Бунынъ чюн койдешлер арасында буюк сайгъы ве итибар къазангъан»

Абий агъа

• Берильген парча ким акъкъындадыр ? Къызнынъ бою узун, бели индже, къашлары къара, чатма. Онынъ комюр киби къара, ири козьлери, вишне тюсю киби дудакълары, асылгъан нар киби къырмызы дюльбер янакълары чокъ къальплернинъ ягъыны ириткен…

О даима шенъ гонълю шенъленмей , къальбини бир худжур дуйгъулар сарып ала. О, той акъшамы , чешмесинен, ялынен сагълыкълашмагъа чыкъа.

Арзы

• Бу эсер тарихий вакъиаларгъа эсасланып, языла. Вакъиалар 15 асырда олып кече. Алтын Ордунынъ ханы – Тохтамыш ханнынъ къызы акъкъындадыр.

«Ненкеджан ханым тюрбеси»

• Чешмелер чагълап акъалар, мермер ташлар устюне сув серпинтилери санким козь яшлары киби тёкюлелер. Лякин насыл бир себептендир ки, Токътамыш ханнынъ дюльбер къызы бойле къасеветке далгъан, мундир. Арем багъчаларынынъ гоньдже гулю башыны эгген – инджи данелери киби чыкъ тамлалары онынъ хафиф япракълары узеринде титрейлер. Къыз не шаркъы (йыр) йырлай, не де татлы сеси олгъан сазыны элине алмай. Сазнынъ кумюш теллерини ве седеф зийнетлерининъ узерлерини хафиф тоз баскъан – дивар устюнде унутылып ята. Къыз шимдиден гери саз иле сёйлешювден вазгечкен.

Ненкеджан ханум

• Къырым йигитлерининъ зийнети ве ярашыгъы демеге ляйыкъ ве бой-посту келишкен генч ве батыр бир йигит бар эди ки, ханнынъ къызы онынъ эсир-и ашкъына туткъун олгъан эди. Къызнынъ къоджаман бабасы Алтын Орду ханы оны насыл олса да севмез эди. Амма ханнынъ къызы гедже-куньдюз тек оны тюшюне эди.

Саляхиддин бек

• Ресим къайсы эсерге аит? Не макъсад иле къурулгъан?

Лякин меруме Ненкеджаннынъ Чуфут Къаледеки къабири узерине Токътамыш хан буюк бир тюрбе бина къылдырмыш эди.

«Ненкеджан ханым тюрбеси» БАГЪЧАСАРАЙ

4 вазифе

Оджа: Бу вазифеде сизлер суаллерге джевап бермек керексинъиз.

• Насыл сёзлерге икметли ибарелер дейлер?

Аталар сёзлери

• «…Халкънынъ яшайышы, тарихы, этрафтаки барлыкъ акъкъында уйдурылгъан халкъ икяеси.

Эфсанеде

• Насыл эсерде дев-аюв дагъгъа чевириле?

«Аюв-Дагъ» эфсанеси

• «Арзы къыз» эфсанесинде олып кечкен вакъиалар Къырымнынъ анги еринде олып кече?

Мисхорда

• Орхон ве Енисей озенлерининъ якъынларында тапылгъан абиделернинъ ады. Орхон абиделери.

• Орхон абиделеринде насыл вакъиалар беян олуна?

тарихий вакъиалар

• Рун язысынынъ элифбеси къач ариф иле бериле?

38 ариф

• Бу инсан Багъчасарай больгесининъ Авджыкой коюнде дюньягъа кельди. Мусульман мектебинде, Акъмесджит гимназияда, Воронеж ве Москвада арбий окъув юртларда тасиль алды. «Зынджырлы медреседе» оджалыкъ япты. Халкъны джаилликтен къуртармакъ, бирлештирмек, халкъкъа бильги ашламакъ ичюн миллий газетасыны тешкилятландырды.

И.Гаспринский

• Исмаил Гаспринский насыл газетаны чыкъарды?

Терджиман

• 1883 сенеси эдебиятымызда насыл девир башлана?

«Уянув девири»

• «Терджиман» газетасы насыл макъсаднен тешкилятландырылды?

Тюркий халкъларны бирлештирмек ичюн

• Бу эсерде И.Гаспралы сиясетнинъ устюни ача, халкъларнынъ эзиетленгенини, акъартленгенини ачыкътан-ачыкъ костере. О заманда бу мисильсиз бир джесарет ве буюк бир къараманлыкъ эди.

«Рус мусульманлыгъы»

5 вазифе

Къараманларны эсерлернен бельгиленъиз.

(эр бир команда бу вазифени беджере, язма)

1. Тохтамыш хан 2. «Такъдир»

2. Эсма 3. «Арзы къыз»

3. Абий агъа 4. «Сефернаме»

4. Богдан Хмельницкий 1. «Ненкеджан ханым тюрбеси»

Файдалангъан эдебият:

1. Кокиева А., Салядинов Къ.У., Межмединова Г.А., Харахады А.М. Къырымтатар эдебияты. Умумтасиль мектебининъ 8-инджи сыныфы ичюн. – Симферополь: Къырым девлет окув-педагогика нешрияты, 2005 — 264 с.— Къырымтатар тилинде.

2. 1. Насколько ты знаешь крымскотатарскую фразеологию? Авдет от 15.08.2016 (https://avdet.org/ru/2016/08/15/naskolko-ty-znaesh-krymskotatarskuyu-frazeologiyu/)

9