Եղիշե,5-րդ դարի պատմիչ

ԵՂԻՇԵ

• Այս պատմիչի մասին քիչ բան գիտենք, այն քիչն էլ մեզ հասցրել է ավանդությունը, որի համաձայն Եղիշեն եղել է վարդապետ  Սահակի  և  Մաշտոցի  կրտսեր աշակերտներից։ Եղիշեն սկզբնական կրթությունը ստացել է հայրենիքում, նորաբաց դպրոցներում հայերենի հետ սովորել է նաև  հունարեն ,  ասորերեն  և  պարսկերեն ։ Ապա Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի կողմից մի խումբ այլ աշակերտների հետ 432-433 թթ ուղարկվել է  Ալեքսանդրիայի  հռչակավոր համալսարան։ 

• Մի քանի տարի այնտեղ սովորելուց հետո 441-442 թթ վերադարձել է  Հայաստան ՝ ստանալով վարդապետական աստիճան։ Եթե ընդունենք, որ Եղիշեն Ալեքսանդրիա մեկնելիս եղել է 24-25 տարեկան հասակում, ապա նա պետք է ծնված լինի 410-415 թթ ժամանակամիջոցում։ Հայրենիք վերադառնալով՝ ըստ ավանդապատման, դարձել է  Վարդան Զորավարի  գրագիրը,  451  թ հայոց ազատագրական պայքարի՝  Ավարայրի հերոսամարտի  ժամանակակիցն ու մասնակիցն է եղել։ Հայտնի է, որ հայոց պատերազմից հետո Եղիշեն դարձել է մենակյաց և ճգնավոր՝ մեկուսանալով  Մոկաց  լեռներում՝ մի քարայրում, որը հետագայում կոչվել է « Եղիշեի Այր »։ 

•   Հենց այդտեղ էլ գրել է  «Վարդանի և Հայոց Պատերազմի Մասին»  երկը և աստվածաբանական և կանոնական, խրատական բնույթի աշխատություններ։ Մահացել է խոր ծերության հասակում, ենթադրաբար 470-475 թթ միջև ընկած ժամանակամիջոցում։

• Եղիշեի ամենահայտնի ստեղծագործությունն է  «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին»  («Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմի») [5] , որի պատմական հիմք է ծառայել 5-րդ դարում հայ ժողովրդի մղած անձնուրաց ազատագրական պայքարը  Սասանյան Պարսկաստանի  դեմ և առանձնապես 450-451 թվականներին  Վարդան Մամիկոնյանի  գլխավորած հերոսական ապստամբությունն ու  Ավարայրի Ճակատամարտը ։ «Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին» մատյանի շնորհիվ Եղիշեն իր հետևորդների կողմից կոչվել է «Ոսկեբերան»։ Եղիշեի գիրքը սկզբնաղբյուր է դարձել  Դերենիկ Դեմիրճյանի   «Վարդանանք»  վեպի համար։

• Նա իր պատմությունը գրել է քահանա Դավիթ Մամիկոնյանի պատվերով, և ավարտել է մոտ (458-464) թթ։ Եղիշեի երկը սովորական պատմություն չէ, այլ վկայաբանական բնույթի պատմական դյուցազներգություն։ Եղիշեի նպատակը, ինչպես ինքը գրում է, հույս և քաջություն ներշնչել սիրելիների համար։ Իր այս երկի աղբյուրը ինքն է, քանի որ իրենից առաջ որևէ գիրք չի եղել  Վարդանանց պատերազմի  հետ կապված։ Եղիշեն ազատագրական շարժումը դիտում է որպես հայրենիքի և եկեղեցու հարատևումը պահպանող շարժում։ Բայց քանի որ ուժերը անհավասար էին, ուստի հայերի ազատագրական պայքարը պետք է դառնար նահատակության, ասինքն՝ հանուն հավատի զոհաբերություն։ 

• Երբ Եղիշեն ասում է  գիտակցված մահը անմահություն է , նկատի ունի հանուն հավատի և հայրենիքի իրեն զոհաբերելը, նա կարծում է, որ նախարարների միասնության դեպքում Հայաստանը կարող է դառնալ հզոր, պահպանել իր անկախությունը, ուստի նա իր ոսկեղենիկ մատյանում միասնության կոչ է անում, և նշում է, որ միաբանությունը՝ «Մայր է բարյաց», իսկ անմիաբանությունը ծնում է չարիքներ։ Եղիշեն կարծում է որ երկրում պետք է առաջնություն ունենան հոգևոր առաջնորդները, եկեղեցին։