Электр талаасынын чыңалышы

Сабактын темасы: Электр талаасынын чыъалышы

• Сабактын максаты:

• Электр талаасы, электр талаасынын чыъалышынын формуласын жана чен бирдигин тщшщнё алышат;
• Электр талаасынын суперпозиция принцибин тщшщндщрщп бере алышат;
• Электр талаасынын чыъалышын пайдаланып мисал иштей алышат;
• Ёзщн сыйлай билип, ёз кщчщнё жана чыгармачылык мщмкщнчщлщгщнё ишенип, башкалардын да мындай ёзгёчёлщгщн таанып, алар менен баарлаша билщщгё тарбияланышат;

• Баалоо ү ч ү н критерийлер :

• Электр талаасы, электр талаасынын чыъалышынын формуласын жана чен бирдигин тщшщнё алышса;
• Электр талаасынын суперпозиция принцибин тщшщндщрщп бере алышса;
• Электр талаасынын чыъалышын пайдаланып мисал иштей алышса;
• Ёзщн сыйлай билип, ёз кщчщнё жана чыгармачылык мщмкщнчщлщгщнё ишенип, башкалардын да мындай ёзгёчёлщгщн таанып, алар менен баарлаша билщщгё тарбияланышса;
• Сабакка активд үү катышса ;
• Топтордо иштей алса;

Кайталоо үчүн жана жаңы темага өбөлгө түзүүчү суроолор:

1. Электро-динамика эмнени окутат?

2. Электро-динамиканын ёнщгщшщндё биринчи илимий изилдёёлёрдщ жщргщзгён окумуштуулар кимдер?

3. Нерсе электирленди, же заряддалды дегенди кандай тщшщнёсщъ?

4. Бизди бул жооп канаттандырбай калды, дагы башка жол менен тщшундщрщщгё болобу?

5. Элементардык заряд деп эмнени айтабыз?

6. Электр заряддын сакталуу закону кандай айтылат?

7. Кулон законунун эрежесин айтып бергиле?

8. Кулон законунун эрежесинин математикалык тщрдё жазылышын айтып бергиле?

• Биз мурунку темадан нерсенин зарядка ээ же ээ эмес экендигин билдик. Сщрщлгён нерсени кагаздын майда бёлщктёрщнё жакындатып же крандан агып жаткан суунун ичке агымына жакындатып тийгизбестен, жён гана жакындаткан кезде алардын аракетин байкарыбызды кёптёгён тажрыйбалар далилдейт.

• Мунун себеби эмнеде? Себептерин англиялык окумуштуулар Майкл Фарадей, кийин Джеймс Клерк Максвелл ж.б. табышып, тёмёнкщдёй болжоолдорго келишкен: заряддалган ар кандай нерсенин айланасында электр талаасы тщзщлёт.
• Талаанын негизги касиети ал заряддалган нерсе - башка нерселерге кандайдыр бир кщч менен аракет этет.

• Фарадейдин идеясы боюнча электр заряддары бири-бири менен тщздён-тщз аракеттенишет. Алардын ар бири айланасындагы мейкиндикте электр талаасын тщзщшёт.Бир заряддын талаасы экинчи зарядка жана тескерисинче аракет этишет.

• Бул аракеттин таралуу ылдамдыгы абдан чоъ. Ал эми Максвелл бул электр-магниттик аракеттин таралуу ылдамдыгы жарыктын боштуктагы таралуу ылдамдыгы жарыктын боштуктагы таралуу ылдамдыгындай, б.а. 300   000 экендигин тапкан. Ошентип, электр талаасы эмне деген суроого тщздён-тщз жооп берщщ кыйын болсо дагы ага тёмёнкщдёй жооп табылган.

• Биринчиден, электр талаасы заряддалган ар кандай нерсенин айланасында пайда болот;
• Экинчиден, электр талаасы заряддалган башка нерсеге жасаган аракети (кщчщ) менен байкалат;
• Щчщнчщдён, ал Ньютондун механика закондоруна баш ийбеген бир топ касиеттерге ээ.

• Бир сёз менен айтканда, ал материя, материалдык чёйрё, материянын ёзгёчё формасы-талаа формасы болуп эсептелинет.

зат

• Материя эки формада.

талаа

• Зат формасы -биздин сезщщ органдарыбыз аркылуу тщздён-тщз сезилет,кёрщнёт, кармалат, даамы жана жыты болот. Ал эми электр талаасы тщздён – тщз сезщщ органдарыбыз аркылуу сезилбейт, бирок, кыйыр тажырыйбалар аркылуу (электрометр, элетрокоп ж.б. менен) бар экенин билебиз. Ошондуктан ал материянын ёзгёчё – талаа формасы болуп эсептелет.

• Электр талаасынын чекиттик зарядка аракет эткен кщчщнщн ошол зарядка болгон катышына барабар болгон чоъдук талаанын чыъалышы деп аталат.
• чен бирдиги.

• Электр талаасынын чыъалышы вектордук чоъдук, анын багыты талаага алып келинген зарядка талаанын аракет эткен кщчщнщн багыты менен дал келет. Ошондуктан формуладан болот.

• Эгер заряд оъ болсо, менен багыттары дал келет. Эгер заряд терс болсо, менен тин багыттары карама-каршы болот.

• Чекиттик заряддын талаасынын чыъалышы
• Эгер талаа бир нече заряддан тщзщлсё, анда талаанын жалпы чыъалышы:
•  

• Бул талаанын суперпозиция (кабатталыш) принциби деп аталат.

• Бир нече заряддан тщзщлгён электр талаасынын жалпы чыъалышы айрым заряддардан тщзщлгён электр талааларынын чыъалыштарынын геометриялык суммасына барабар. Бул талаанын суперпозиция принциби деп аталат.

Мисал иштёё.

• № 1. Чоъдугу болгон зарядга талаа кщч менен таасир этсе, талаанын ошол чекиттеги чыъалышын канчага барабар?

• № 2. Чыъалышы 5 болгон электр тааласынын кайсы бир чекитинде 110 -7 Кл заряд жайгашкан . Ошол зарядга аракет эткен кщчтщ эсептегиле .

• № 3 Чыъалышы 800 болгон талаа зарядга 1210 -7 Н электрдик кщч менен аракет этет. Заряддын чоъдугу эмнеге барабар?

• № 4. Заряддары q 1 = жана q 2 =-1210 -6 Кл болгон эки шарча бири-бирине 60см аралыкта жайгашкан. Алардын аракеттешщщ кщчщ эмнеге барабар?

• Жыйынтыктоо, бышыктоо:

• Электр талаасы деп эмнени айтабыз?
• Электр талаасы боюнча кайсы окумуштуулар ёз ойлорун айткан?
• Материя деп эмнени айтабыз?
• Электр талаасынын чыъалышы деп эмнени айтабыз?
• Электр талаасынын чыъалышынын формуласы кандай жазылат, чоъдуктарды атагыла, чен бирдиги кандай жазылат?
• Суперпозиция принциби деп эмнени айтабыз?

• Щйгё тапшырма берщщ: Мисал иштеп келщщ.

• № 1. Талаанын кайсы бир чекитинде жайланышкан 1010 -9 Кл зарядка 7Н кщч таасир этет. Ушул чекиттеги талаанын чыъалышын тапкыла.

• № 2. Ар биринин чоъдуктары 110 -9 Кл болгон эки заряд, бири-биринен 3см аралыкта турушат. Ёз ара аракеттенишкен кщч эмнеге барабар?

Кёъул бурганыъыздар щчщн чоъ ырахмат!!!