Եսայի Հասան Ջալալյան և Իսրայել Օրի

XVII դարում հասունացել էր հայոց ազատագրության խնդիրը: Այլևս անհնար էր ազգային գոյությունը պահպանել օտարների` Սեֆյան Իրանի ու Օսմանյան Թուրքիայի տիրապետության տակ: Ուշ միջնադարյան Հայաստանում, երբ հանուր հայությունը պետք է ամենավճռական պայքարի ելներ իր ազգային ինքնության պահպանման և միասնական պետականության վերստեղծման համար, էական դերակատարություն ունեցավ Արցախ աշխարհը: Եվ դա պատահական չէր: Արցախում դեռևս պահպանվել էին հայ մելիքությունները` իրենց տեղական ինքնավարությամբ և զինված ուժերով: Հայ ականավոր պատմաբան, արձակագիր, հրապարակախոս Լեոն գրում է. «...Ղարաբաղի լեռնաստանում էր, որ ծնվեց և գլուխ բարձրացրեց հայրենիքի ազատագրության գործը, այս բնական էր, նա չէր կարող ոչ ծնվել, ոչ էլ սնվել այնպիսի մի տեղ, ուր չկար հայ ազնվականություն, իբրև իշխանության կազմակերպված ուժ և իբրև ռազմիկ տարրերի առաջնորդ: Ղարաբաղն էր, որ ուներ այդ բոլորը: Ղարաբաղն էլ կարող էր դառնալ հայոց ազատագրության պատմության օրորոց»