Название: Jайым кÿÿдий поэзия.
Наименование: Эссе «Письмо поэту и писателю».
Автор: Карулова Чечек Кымовна
Должность: Учитель
Место работы: филиал КОУ РА «Школа им. Г. К. Жукова»
Адрес: с. Чемал, ул. Зеленая Роща 1.
Телефон: 89139961436
Jайым кÿÿдий поэзия.
Элес эбирип
Jылдар öдöрдö,
Эзедип слерди
Эске алындым…
Байкал Адаров
Jакшылар ба, кару поэдим, Эркемен Матынович!
Изÿ эзенимле мен слерге ыраак jирме биринчи чактаҥ бичийдим. Jÿрÿмде слерле кöрÿжип-таныжар учурал болбогоны кандый ачымчылу! Jе андый да болзо, мен слерле слердиҥ ÿлгерлерер ажыра таныш. Слерге бойымныҥ кÿÿн-санаамды самара ажыра бичиир учурал келишкенине сÿÿнип jадым. Бу самара бичигим ажыра мен слердиҥ кеендик бичимелдеригер керегинде санаамды баштапкы ла катап ачадым.
Тургуза öйдö Алтайыста – кÿс. Эне - Алтай алтын –сары кебин кийген, ару, тымык, чала соок кеберин тартынган туру. Туулар бажында, чындап та слердиҥ ÿлгерерде айдылгандый, туман jайылган. Эбиреде сары jалбырактар кÿски салкынга сÿрдÿртип, кейде биjелеп, та кайдаар да учкулайт.
Кÿйÿп соогон кÿмÿш öндÿ кÿреҥ кÿс.
Туулар баштай туман тушкен Алтайыс.
Jажыл jайдыҥ jанар, калак, учы бар-
Сары бÿрлер, сары бÿрлер учуп jат. («Сары бÿрлер»)
Кандый jараш сöстöр! Кÿски Алтай кандый сÿрлÿ! Кандый да саҥ башка будукла будылган. Чындап та кайкамчык телекей!
Слердиҥ ÿлгерлерерди кычыргамда, чек öскö, аҥылу талага баргамдый. Мында jайым кÿÿ ле кöскö кöрÿнбес телкем. Бу телекейде ар-бÿткенниҥ кеени кöрÿнет, аҥ-куштыҥ уни угулат. Слердиҥ чÿмдемелдерердеҥ тöрöл jереерди ару ла агару сÿÿшле сÿÿгенер билдирет. Бу сöстöрдöҥ jÿректе jылууу боло берет.
Эртен тура эбире апагаш:
Кыру,
кыру,
кыру.
Jанып бараткан турналар jараш:
Крр-у,
крр-у,
крр-у. («Сары киштейт»)
Меге мындый телекей ачканыгарга, слерге, Улу поэдим, jаан быйанымды айдадым. Бу ÿлгерлерерди кычырып, мен чöрчöк ошкош jараш алтайга барадым. Санаа-кÿÿним токыналу, кöксим кеҥип, ырысла толот. Слердиҥ бичимел ÿнигерди Моцарттыҥ jайым кÿÿзиле тÿҥдейин! Ол бистиҥ ÿстисте jеҥил-jеҥил учуп jÿргендий. Сÿÿнчи jÿрегиме бадышпай, Алтай jеримниҥ jаражын мактап, кожоҥдоор, кожоҥдоор кÿÿним келет.
Слердеҥ сураарга турганым, бу мындый тереҥ учурлу, чечен сöстöрди кайдаҥ табып чÿмдегенер? Байла, мынайда jаҥыс ла jалакай, буурзак, элбек санаа-кÿÿндÿ кижи айдар аргалу. Слер чат ла андый кижи болгоныгарды бу ÿлгерер керелейт.
Сÿÿнчилер суркуражып, шыҥкыражып,
Карманымда jаткан болзо,
Кажыгарга ла бир ууштаҥ,
Кузук алып бергендий,
Уруп берер эдим.
Ол сÿÿнчилер алаканаарда jымырап,
Эди-каныгарга öдÿп шиҥер. («Сӱӱнчилер»)
Слердиҥ берген сÿÿнчигерди алаканыма ууштай тудуп, божотпостоҥ, jÿрегимде бек алып jÿрерим. Jÿрÿмимниҥ jолдорында тайкылып jыгылбаска, слердиҥ айткан сöстöрöрди ундыбай, ичкери алтап, jÿрÿмге jÿткийин. Ак ла караны ылгап, jаҥыс ла чындыкка удура барайын.
…Јӱрегеерди ару, чек тудыгар,
Јӱс jашка ол jолды табар.
Айаска, улуска сӱӱнигер, jууктагар,
Анча кире jӱрӱмеер узаар… («Јӱс jаш»)
Кандый учурлу сöстöр. Чындап та санаазы ару, jÿреги jылу болзо, кижиниҥ jÿрÿми ырысту, ичкери jолы ачык болор эмес пе? Слердиҥ бичимелдерерди кычырып, слерди jымжак jÿректÿ, ачык-jарык кÿÿн-санаалу, тöп кылык-jаҥду кижи деп сананадым. Слер байла, jаштаҥ ала jобош, килеҥкей кижи болгоныгар. Слерди мынайда энегер таскаткан болор. Эне –кижиниҥ эҥ ле баалу, эҥ ле jуук, эҥ ле тоомjылу кижизи. Эне – ол кижиниҥ ырызы. Слер бу ÿлгерерде энегерге öзöк-буурыгарда туткан jылуны мындый сöстöр ажыра айдадыгар.
Эрке кӧргӧн кӧзи ару,
Эрмек-сӧзи эптӱ, кару.
Баш сыймаган колы – јаркын. («Эне»)
Слердиҥ ÿлгерлерерле мен jаштаҥ ала таныш. Олор канча-канча ÿйелерди jалакай кылык-jаҥга таскаткан. Бу ÿлгер слердиҥ поэзиягарла танышкан баштапкы бичимел болгон. Мен бу ÿлгерди кичинек тужымда, Ӱй улустыҥ байрамына учурлай, школдыҥ сценазында кычыргам. Энем ол тушта мени мактап, не аайлу сÿÿнген эди! Jаанаган сайын мен слердиҥ jаҥы бичимелдерерди кычырып, солун сÿр-кеберлерле танышкам. Бистиҥ албатыда слердий поэт барына сÿÿнип оморкогом, эмди де оморкойдым.
Ӱлгерлерерди кычыргамда кандый да тымык кожоҥ толкуланып угулып тургандый. Ол кабай кожоҥло биригип, кижини араайынаҥ jайкап, бир элеске öскö талага апаргандый. Ол талада амыр-амыр jÿрÿм, эбиреде телекей солоҥыныҥ öҥиндий jÿзÿн учуктарла салынгандый. Анда ырыс, анда сÿÿнчи, анда сÿÿш, анда кÿÿ.
Слердиҥ сÿÿш керегинде ÿлгерлерер бистиҥ, алтай албатыныҥ, кылык-jаҥын чике коргÿзет. Бис, алтай улус, сÿÿш керегинде ачыгынча кöндÿре айтпас улус инес. Jÿректе сÿÿжисти бис кылык-jаҥыс ажыра кöргÿзедис. Анайда ок слердиҥ ÿлгерде сÿÿштиҥ сöстöри кöндÿре айдылбай, сÿÿген jÿректиҥ ончо бар-jок jылузы кöргÿзилип калган. Сÿÿшке алдырткан jÿректиҥ экпини токыналу, кöкси jылу, jымжак. Сÿÿгенниҥ кылык-jаҥы кемзинчек, санаалары да ару деп билдирет.
Салымы башка кайран кыс,
Санаама не јарадыҥ?
Јӱзи јараш омок кыс,
Јӱрегиме не бастыҥ? …
Ыраак ичкери јалакай,
Ырысту амаду кӧрӱнди.
Кӱмӱш-алтын санаалар
Кӱр-кӧксиме чалыды. («Салымы башка кайран кыс»)
Слер тегин поэт эмес. Кычыраачыныҥ кÿÿн-санаазына бийик амаду экелетен, jÿрегине ару тамыр-учук салатан поэт. Слердиҥ ÿлгерлерер кычыраачыны ончо jанынаҥ санандырып jат. Слер чÿмдемелдерер ажыра биске jÿрегердиҥ jылузын, санаалардыҥ ойгорын ийгенер. Бу сöстöр кижиниҥ öзöгине топшуурдыҥ ÿниндий, токыналу кÿÿ салып, кожоҥ болуп чыгат. Оныҥ да учун, байла, слердиҥ ÿлгерлерерге кожоҥдор чÿмделген. Ол кожоҥдор jÿректер тÿбинде jажына jоголбос ижемjи болуп артар. Олор кижини ижендирип, jаҥы амадулар ачар, jÿрÿмниҥ jолын jарандырып, коштой угулып барар.
Ай-кӱн тийген, кӧп јас аккан,
А мен кайткам, кайткам, кайткам!
Агын сууда таштый арткан:
Меге ижен! Меге ижен! («Меге ижен»)
Анайда ок слердиҥ ÿлгерлерерде тöрöл jеристиҥ салымы ла келер jаш ÿйениҥ ырысту jолы кандый болоры керегинде санаалар шиҥип калган. Тöрöл тилисти jаш ÿйе анаҥ ары кöндÿктирип апарар ба? Оныҥ öзÿми кандый болоры слерди санааркадат, ар-бÿткенистиҥ jаражын корып алары керегинде шÿÿлтелер токынатпайт.
Карлар шуурып,
Jас келип,
Канча jылдар ырагай.
Канча чактын
Бажында
Кандый турарын,
Кару Алтай? («Алтай»)
Алтай jерис слерге эҥ ле кару, эҥ ле баалу болгон. Слер тöрöл jеристи бастыра jÿрегерле сÿÿгенер. Анайда ок, слер чилеп, jаш ÿйе Алтайысты сÿÿзин, оны чеберлезин деп амадайдыгар.
Айткан сöстöрöр jÿректерди кÿйбÿредип санандырат. Эмдиги öйдиҥ экпинине алдырткан jаш ÿйеге кеендикти ле jарашты аjарып кöрöргö jол ачат. Чÿмдеген сöстöрöрдиҥ ийдези кандый да куулгазынду кÿч берет. Слердиҥ поэзиялык одыгар öчпöй, эмди де узак-узак öйлöргö jалбышталып кÿйер. Кычыраачыларга айткан сöстöрöр олорды бир öйдö кööрöдип, бир öйдö токынадып, jÿрÿмниҥ элбек jолыла ичкери барарга бек санаалар экелер.
Слерди «тöрöл jеристиҥ jаражын чÿмдеген кожоҥчы» деп айтсам, байла, jастыра болбос. Бистиҥ ортостоҥ эрте jÿре бергенер кандый ачу! Кычыраачыларга эмди де кöп jараш чÿмдемелдер сыйлаар эдигер. Jе слер тÿҥей ле бисле кожо. Слердиҥ адыгар качан да ундылбас, бичиген чÿмдемелдерерди эмди де келер кöп-кöп уйелер кычырар. Слердиҥ кожоҥчы ÿнигер Алтай ÿстинде токыналу кÿÿле узак-узак öйлöргö ÿзÿлбей угулар.
Адакы учында, сÿÿген поэдим, слерге мындый сöстöр айдайын:
Поэттер ортодо аҥылу кожоҥду,
Буурзак jÿректу, jобош кылыкту.
Айткан сöстöрöр jылу, экпиндÿ,
Амадап jÿрген jÿрÿмер jаркынду.
Алтай ÿстине кожоҥор jайылзын.
Алтай албатыс оморкоп адазын!
Эрке ÿнигер кöгÿстер jылыдып,
Элим ортодо артып ла калзын!
Тоогонымла, слердиҥ кычыраачыгар.
59
244 765 
