Эссе кандай жазылат? доклад

Эссе жана рецензия

• «Эссе» сөзү француз тилинен алынган жана ал  еssae- «аракет, киришүү, тажрыйба» дегенди түшүндүрөт.

Эссе жанры – чыгармачылыктын бардык  эле жанры сыяктуу адамдын ички толгонуусун чагылдырган, эркин жазылуучу чыгарманын бир түрү.

Эссе - «жүрөктүн музыкасы».

Эссе – коомдогу маанилүү, курч маселелер менен бетме-бет келүү, аларды чечүүнүн жолдорун сунуштоо. 

• Эссе – чыгармачылыкты баштоочу да, көнүктүрүүчү да жанр.
• Анын көлөмүнө чек коюлбайт. Автордун айтайын деген ою ар түрдүү көлөмдө жазылат.
• Эссе кептин ой жүгүртүү, баяндоо, сүрөттөө түрлөрүндө жазылат.

Эссе жазуунун эрежелери

• Кызыктуу теманы тандоо;
• Айта турган ойду аныктоо, эмнени айткысы келет, ошону табуу; демек, проблеманы кое билүү туурасында сөз баратат.
• Бирөөнүн жетегине түшпөй, ар ким, окуучу болобу, студент болобу, теманы өз алдынча ача алуу, өз көз карашын билдирүү, өз сөзүн айтуу.

Эссенин формалык-жанрдык түрлөрү

эссе-ой жүгүртүү,

эссе-изилдөө,

эссе-аӊгеме,

эссе-мүнөздөмө,

эссе-этюд,

эссе-очерк,

эссе-эскерүү,

эссе-гипотеза

Эссе-диалог

Эссе-жомок

Эссе-монолог

Эссе - кат

• Эссе жанрында көлөмдүү чыгармалар (роман, повесть) жазылган тажрыйбаларды да кездештирүүгө болот. Алар:
• Кеңеш Жусуповдун «Ата Журт», «Ыр сабындагы өмүр» повесть-эссе жанрында жазылган.
• Абдыкерим Муратовдун «Көпөлөктөр өрөөнүн көксөгөн Мурза Гапаров» эссе-эскерүү жанрында жазылган көлөмдүү чыгарма болуп саналат.

Эссенин структурасы

• Киришүү
• Негизги бөлүм
• Корутунду

• Киришүүгө теманы ачуу, алдыдагы максатты белгилөө, ой жүгүртүүүчү проблеманы коюу мүнөздүү.

• Негизги бөлүгүндө, айтайын деген оюн ортого салуу, оюнун орчундуу экенин  далилдөө, ал үчүн аргументтерди келтирүү, турмуштук мисалдарды тартуу, жеке  көз карашын туюнтуу ишке ашат.

• Корутундусунда болсо, адаттагыдай эле, жалпы ойду жыйынтыктап, эмне маселелер козголгондугу дагы бир ирет айтылып, иш жалпыланат.

Эссе жазууда эске алынуучу жагдайлар

• теманы аныктоого айрыкча маани берүү зарылдыгы.

• эссенин темасына жараша атын коюуга өтө маани берилүүсү керек. Анда учурга жараша жарк эте көрүнө калар, адамдын сезимине жете турган, учкул ойду камтып тургандай ат коюу талап кылынат.

• мазмундуу  материалдарды  топтоштуруу, фактыларды тандоо, айрыкча  маанилүүлөрүн топтоо, аларды  талдоо мүнөздүү.
• жалпы окурмандардын бүйүрүн кызыткан талылуу проблеманы кое  билүү, ага жараша жеке көз карашын алып чыгуу
• проблеманын үстүндө ой жүгүртө алуу, цитаталарды пайдалануу, курч сөздөрдү, афоризмдерди, учкул сөздөрдү колдонуу,  адамдын окугусун келтирген  ойлорду  алдыга коюу.

• маанилүү тезистерди белгилеп айта билүү, салыштырууларды, күчтүү сүрөттөөлөрдү, тереӊ ой жүгүртүүлөрдү бөлүп көрсөтүү.
• философиялуу ой корутундусуна келүү жана маанилүү сунуштарды айтуу, аны турмушка ашыруу жолдорун так көрсөтүү.

Эссенин деңгээлин түшүрүүчү жагдайлар

• Тема жөнүндө маалыматтык так, кенен эместиги;
• Ойдун жардылыгы, орунсуз кайталоолор;
• Негизги ойду айта албай, айланчыктап жүрө берүү, көп сөздүүлүк;
• Теманы ачууда факт, аргументтердин жетишпестиги;
• Көркөм сөз каражаттарын, цитаталардын колдонулбагандыгы.

Кыскалык – таланттын сиңдиси.

А.П.Чехов

Жазуучу айтайын деген оюн сүйлөө эмес, жазуу керек.

Эрнест Хемингуей

Талант – бир пайыз, калган токсон тогуз пайызы – аракет.

Томас Эдисон

Отзыв жана рецензия

• Окулган чыгарма, көрүлгөн кино, спетаклдин негизинде жазылган иш.
• Отзывда маалыматтар тереңдетилип, кенен берилбейт.
• Рецензия - отзывдын өнүккөн түрү.
• Ал адабий көз карашты калыптандырып, жазуу маданиятын көтөрүүгө, илимий жана публицистикалык стилдерди айкалыштырууга көмөктөшөт.

Рецензия жазуу үчүн талап кылынуучу нерселер:

• Чыгарманын мүнөзүн, темасын, идеялык мазмунун, проблематикасын аныктоо;
• Сөз болуп жаткан автордун стилин мүнөздөп, анын көркөм ыкмаларын түшүндүрүү;
• Чыгарма боюнча пикир айтып, ошол пикирлерди аргументтүү далилдеп, рецензияланып жаткан эмгекке жалпы баа берүү;
• Ой-сезимди сабаттуу, бийик адабий деңгээлде, таасын, так берүүгө аракеттенүү;
• Рецензияланып жаткан чыгарманы ага жакын темадагы, идеядагы башка чыгарма менен салыштырууга да болот.

ррр

Эссе жана рецензия

• «Эссе» сөзү француз тилинен алынган жана ал  еssae- «аракет, киришүү, тажрыйба» дегенди түшүндүрөт.

Эссе жанры – чыгармачылыктын бардык  эле жанры сыяктуу адамдын ички толгонуусун чагылдырган, эркин жазылуучу чыгарманын бир түрү.

Эссе - «жүрөктүн музыкасы».

Эссе – коомдогу маанилүү, курч маселелер менен бетме-бет келүү, аларды чечүүнүн жолдорун сунуштоо. 

• Эссе – чыгармачылыкты баштоочу да, көнүктүрүүчү да жанр.
• Анын көлөмүнө чек коюлбайт. Автордун айтайын деген ою ар түрдүү көлөмдө жазылат.
• Эссе кептин ой жүгүртүү, баяндоо, сүрөттөө түрлөрүндө жазылат.

Эссе жазуунун эрежелери

• Кызыктуу теманы тандоо;
• Айта турган ойду аныктоо, эмнени айткысы келет, ошону табуу; демек, проблеманы кое билүү туурасында сөз баратат.
• Бирөөнүн жетегине түшпөй, ар ким, окуучу болобу, студент болобу, теманы өз алдынча ача алуу, өз көз карашын билдирүү, өз сөзүн айтуу.

Эссенин формалык-жанрдык түрлөрү

эссе-ой жүгүртүү,

эссе-изилдөө,

эссе-аӊгеме,

эссе-мүнөздөмө,

эссе-этюд,

эссе-очерк,

эссе-эскерүү,

эссе-гипотеза

Эссе-диалог

Эссе-жомок

Эссе-монолог

Эссе - кат

• Эссе жанрында көлөмдүү чыгармалар (роман, повесть) жазылган тажрыйбаларды да кездештирүүгө болот. Алар:
• Кеңеш Жусуповдун «Ата Журт», «Ыр сабындагы өмүр» повесть-эссе жанрында жазылган.
• Абдыкерим Муратовдун «Көпөлөктөр өрөөнүн көксөгөн Мурза Гапаров» эссе-эскерүү жанрында жазылган көлөмдүү чыгарма болуп саналат.

Эссенин структурасы

• Киришүү
• Негизги бөлүм
• Корутунду

• Киришүүгө теманы ачуу, алдыдагы максатты белгилөө, ой жүгүртүүүчү проблеманы коюу мүнөздүү.

• Негизги бөлүгүндө, айтайын деген оюн ортого салуу, оюнун орчундуу экенин  далилдөө, ал үчүн аргументтерди келтирүү, турмуштук мисалдарды тартуу, жеке  көз карашын туюнтуу ишке ашат.

• Корутундусунда болсо, адаттагыдай эле, жалпы ойду жыйынтыктап, эмне маселелер козголгондугу дагы бир ирет айтылып, иш жалпыланат.

Эссе жазууда эске алынуучу жагдайлар

• теманы аныктоого айрыкча маани берүү зарылдыгы.

• эссенин темасына жараша атын коюуга өтө маани берилүүсү керек. Анда учурга жараша жарк эте көрүнө калар, адамдын сезимине жете турган, учкул ойду камтып тургандай ат коюу талап кылынат.

• мазмундуу  материалдарды  топтоштуруу, фактыларды тандоо, айрыкча  маанилүүлөрүн топтоо, аларды  талдоо мүнөздүү.
• жалпы окурмандардын бүйүрүн кызыткан талылуу проблеманы кое  билүү, ага жараша жеке көз карашын алып чыгуу
• проблеманын үстүндө ой жүгүртө алуу, цитаталарды пайдалануу, курч сөздөрдү, афоризмдерди, учкул сөздөрдү колдонуу,  адамдын окугусун келтирген  ойлорду  алдыга коюу.

• маанилүү тезистерди белгилеп айта билүү, салыштырууларды, күчтүү сүрөттөөлөрдү, тереӊ ой жүгүртүүлөрдү бөлүп көрсөтүү.
• философиялуу ой корутундусуна келүү жана маанилүү сунуштарды айтуу, аны турмушка ашыруу жолдорун так көрсөтүү.

Эссенин деңгээлин түшүрүүчү жагдайлар

• Тема жөнүндө маалыматтык так, кенен эместиги;
• Ойдун жардылыгы, орунсуз кайталоолор;
• Негизги ойду айта албай, айланчыктап жүрө берүү, көп сөздүүлүк;
• Теманы ачууда факт, аргументтердин жетишпестиги;
• Көркөм сөз каражаттарын, цитаталардын колдонулбагандыгы.

Кыскалык – таланттын сиңдиси.

А.П.Чехов

Жазуучу айтайын деген оюн сүйлөө эмес, жазуу керек.

Эрнест Хемингуей

Талант – бир пайыз, калган токсон тогуз пайызы – аракет.

Томас Эдисон

Отзыв жана рецензия

• Окулган чыгарма, көрүлгөн кино, спетаклдин негизинде жазылган иш.
• Отзывда маалыматтар тереңдетилип, кенен берилбейт.
• Рецензия - отзывдын өнүккөн түрү.
• Ал адабий көз карашты калыптандырып, жазуу маданиятын көтөрүүгө, илимий жана публицистикалык стилдерди айкалыштырууга көмөктөшөт.

Рецензия жазуу үчүн талап кылынуучу нерселер:

• Чыгарманын мүнөзүн, темасын, идеялык мазмунун, проблематикасын аныктоо;
• Сөз болуп жаткан автордун стилин мүнөздөп, анын көркөм ыкмаларын түшүндүрүү;
• Чыгарма боюнча пикир айтып, ошол пикирлерди аргументтүү далилдеп, рецензияланып жаткан эмгекке жалпы баа берүү;
• Ой-сезимди сабаттуу, бийик адабий деңгээлде, таасын, так берүүгө аракеттенүү;
• Рецензияланып жаткан чыгарманы ага жакын темадагы, идеядагы башка чыгарма менен салыштырууга да болот.

Көркөм чыгармага жазылган рецензиянын мазмунун эмнелер камтыш керек

• Автор жана анын китеби жөнүндө кыскача маалымат;
• Рецензияланып жаткан чыгарманын темасы, идеясы, андагы автордун ниети, проблематикасы, актуалдуулугу эмнеде;
• Чыгарманын композициялык өзгөчөлүгү эмнеде, анын идеялык мазмунун ачуудагы өзгөчөлүгү;
• Жазуучунун таланты, сөз куруу чеберчилик деңгээли;
• Рецензияланып жаткан чыгарма жараткан, аны окугандан улам пайда болгон ойлор, сезимдер.
• Автордун чыгармасындагы сүрөттөөнүн чындык менен байланышы, эстетикалык көз карашы.

Тапшырма эссе жазуу

1. «Ыр - гүлдөн жасалган терезе»

2. «Мугалимге кат»

(эссе-кат)

3. «Коомдогу мени түйшөлткөн көрүнүштөр»

(эссе – ой толгоо)

4. Таң. Чак түш. Күүгүм. Түн каракчы. Күндүн батышы.

(эссе - этюд )

«Айтматовду мен ушул чыгармасы менен тааныгам...»

Көркөм чыгармага жазылган рецензиянын мазмунун эмнелер камтыш керек

• Автор жана анын китеби жөнүндө кыскача маалымат;
• Рецензияланып жаткан чыгарманын темасы, идеясы, андагы автордун ниети, проблематикасы, актуалдуулугу эмнеде;
• Чыгарманын композициялык өзгөчөлүгү эмнеде, анын идеялык мазмунун ачуудагы өзгөчөлүгү;
• Жазуучунун таланты, сөз куруу чеберчилик деңгээли;
• Рецензияланып жаткан чыгарма жараткан, аны окугандан улам пайда болгон ойлор, сезимдер.
• Автордун чыгармасындагы сүрөттөөнүн чындык менен байланышы, эстетикалык көз карашы.

Тапшырма эссе жазуу

1. «Ыр - гүлдөн жасалган терезе»

2. «Мугалимге кат»

(эссе-кат)

3. «Коомдогу мени түйшөлткөн көрүнүштөр»

(эссе – ой толгоо)

4. Таң. Чак түш. Күүгүм. Түн каракчы. Күндүн батышы.

(эссе - этюд )

«Айтматовду мен ушул чыгармасы менен тааныгам...»