Эссе "Ырыс -ол не болотон"

Эссе »Ырыс»

Jарлу алтай бичиичи Л.В. Кокышев улгеринде бичиген эди:

Ырыс- дегени не болотон?

Энирде чыккан jылдыстан сурадым

Энир jылдыс бийикте мелтиреп

Ырыс –дегени…,

ырыс дегени –ол не болотон? Бу суракты мен бойымнан коп катап сурагам, jе чокым кару таппагам. Байла, кажы ла кижи бу суракка башка каруу берер. Бугунги кунде мен мындый каруу jандырар эдим. Ырыс- дегени, элден озо, ол менин билем ле сууген ижим, уредип турган балдарымнын келер ойдо ло тургуза ойдо jедимдери, уреткен кажыла баланын jенузи.

 Jаан улустыҥ айтканыла: « Аш-кылгада, бала- jашта»- деп, тегиндӱ айдылбаган. Мен кичинек тужымда балдар ӱредип ойноорын сӱрекей сӱӱйтем. Jаш тужымда бойымныҥ ӱредӱчи болор  jолымды, озолодо ойноп салгам. Эмди мен-ӱредӱчи…

Талдаган jолым балдарга телекейдин jолдорын ачарыла колболу болгон учун мен- ырысту. Бала –ол Ар-буткен ле Телекейдин сыйы. Онын костори jарык, jуреги ару, jуруми элбек. Менин уренчигим кычырылбаган, сурекей баалу бичиктий. Онын келер ойдо салымы, талдап алган ижи jедимду болоры, албаты ортодо тоомjылу jакшыны-jаманды ылгап билер кижи болуп таскаары уредучинен камаанду.

Баштапкы ла катап школго келген баланы бичидип,кычыртып ӱредери, jӱрӱмниҥ  jолына баштаары, олорды таскадып, чындык ла тӧп  jӱректӱ, санаа-укаалу кижи эдип салары тегиндӱ эмес, jаан ла каруулу иш.

Мен бойымнын ижимде jаантайын ла бедрениште.Урокторымда jаны технологиялардан алынган эп-аргаларды тузаланадым. Бу эп-аргалар ажыра алтай тилле балдардын билгирлерин теренжидедим.

Ӱренчиктердиҥ уредуге јилбиркегенин тӱжӱрбеске, башка-башка эп-аргалар тузаланадым.

1.Проект-ӱредӱ ӱренчикти таҥынаҥ ла шиҥжӱ, јайаандык ишке, ижин озолондыра пландап, јууп алган јетирӱлердеҥ эҥ керектӱзин чыгарарга ӱредет. Проект бир канча бӱдӱмду болот, је мен ижимде «Шиҥжӱ проектти» тузаланадым. Керектӱ јетирӱлерди јуур јепселдер: интервью, сурап угары,шиҥжӱлеп кӧрӧри.

2. База бир эп-арга-Кластер. Кластер-английский тилден кочургениле сабак дегени. Виноградтыҥ сабагына тӱҥей болгонын темдектейт.

3. « Калыҥ ла јука сурактар».Jука сурактарга ӱренчик 1-2 сӧслӧ карууны бергени, калыҥ сурактарга ӱренчик карууны бӱткӱл эрмектерле бергени ӱренчиктиҥ куучын-эрмегин темиктирип, оныҥ билгириниҥ кемин билерге јаан арга болот.

4.«Кольца-Венна». Бу эп-арганы  кандый бир оҥдомолды,керекти коруп,оныҥ тӱҥейин ле башказын јартап аларына тузаланадым.

5. Урокто омолик ишти коп тузаланадым. Омолик иш ойинде, уренчиктер бир кижидий омо-jомо иштенип, бой-бойына болуш jетирет.

Омолик иш балдарды бой-бойына jуукташтырат.

Тӧрӧл тил-баланыҥ санаа-сагыжына,кӧрӱмине, jайалталарына ӧзӱм берериниҥ тӧзӧгӧзи: бойыныҥ билерин, jайалталарын толо тузаланар арга. Тӧрӧл тили  jаҥы билгирди,таскамалды таҥынаҥ бойы алып билерине ле ого  jединерге болушту ӱредӱлӱ учурлу иштердиҥ керектӱзин талдап билерине таскадар. Тӧрӧл тили ажыра бала  jӱрӱмле таныжар, ого «кирер», албатыныҥ  тӱӱкилик культуразыла таныжар, оны оноҥ ары улалтар арга болуп  jат.

   Айдарда, мениҥ ӱренчиктерим арба аштый ару, арбынду, ток санаалу болуп ӧзӧрине, мен олорды кичееп,сӱӱп, тооп, jонго тузалу улус болор эдип, ӧскӱрерине амадайдым. Мениҥ бу jӱрӱмде ачып jаткан jолым бар, эткен керегим кемге де керектӱ ле тузалу деп сӱӱнип jӱредим. Айдарда, мен ырысту кижи.