"Етим Эмин. Уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ."

Литературадай ачух тарс:

«Етим Эминан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ»

Гьазурайди: Маллаева Раида Гаджибалаевна, лезги ч/аланни литературадин муаллим

Тема: Етим Эмин. Уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ.

Макьсад: шаир Етим Эминан уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьихъ таниш хьун; шаирдин эсеррин кьет/енвилер ва тематика тайинарун; шиирар веревирд ийиз вердишарун; хайи литература к/анарун, хуьн ва вилик тухунин мумкинвилер тайинарун.

Тадарак: шаирдин суьрет, «Етим Эмин» эсерин к/ват/ал, А.Г.Гуьлмегьамедов «Эминан гьакъикъат. Ч/алан словарь»; Лезгийрин поэиядин антология; Е.Эминан ч/алариз кхьенвай гьаваяр.

Тарс кьиле фин.

«Цуькверивди къугъун я ви к/валах,

Чуьллера хъваз таза къайи булахар.

Наз маса гуз, ийиз даим дамахар,

Гьарай – эвер вуч я ви ван, бахтавар?»

Етим Эмин. «Билбил»

О. Тешкил хьун.

-Салам алейкум! азиз балаяр!

Килиг сад-садаз,

Гьамиша хьухь рахаз,хъуьрез,

Шадвални садвал галаз,

Уьмуьрдин дуьз рекьера (а)ваз!

Къенин литературадин тарс кьиле тухудай ихтияр це заз. Ахъай тетрадар, кхьихь къецин число. Тарсунин кьил чна, балаяр, ахпа кхьида.

1. К/валин к/валах ахтармишун .

Ц/ийи тарс башламишдалди, чна к/валин к/валах хабар кьада.

Вуч ганвай чаз к/валин к/валах? Гъавурда авачир суалар авани?

1. Темадай опрос тухун

К/валера, азиз балаяр,куьне гьазурун лазим тир, чи играми бажарагълу шаир Кьуьчхуьр Саидан уьмуьр ва яратмишунар к/елиз ва чириз.

1-аял: Кьуьчхуьр Саидан уьмуьр ва яратмишунар суьгьбетда

2-аял: «Аквазвач заз» шиир хуралай устаддиз к/елда.

3-аял: «Чубарук» шиир устаддиз хуралай к/елда.

Баркаллагь чи балайриз!

1. Ц/ийи тарсуниз суал гун.

Квез ашукь Саидан эсерар бегенмиш хьанани?

(Аялрин жавабар)

Вучиз за шаир Кьуьчхуьр Саидаз ашукь лагьана?

(Аялрин жавабар. Вучиз лагьайт/а ада вичин ч/алар чуьнгуьрдихъ галаз манидалди лугьудай.)

Кьуьчхуьр Саида хьиз халдкьдин дерди-баладикай хабар кьур, адан шадвални пашманвал паяй шаиррикай сад, халкьдин рик/ алай шаир вуж я мад, азиз юлдашар? (аялрин жавабар. Етим Эмин)

1. Ц/ийи тарс

Гила азиз балаяр къецин чи тарсунин кьил кхьихь.

Лезги литературадин туьхуьн тийир ишигъ, мергьеметлу инсан , милли эдебиятдин бине кутур бажарагълу шаир Етим Эмин 1838- йисуз виликан Куьре округдин (гилан Ст/ал Сулейманан т/варц/ихъ галай райондин) Ялцугърин хуьре дидедиз хьана. Шаирдин буба Севзиханан ери-бине Цилингрин хуьряй тир. Ялцугъа ада къазивал ийизвай. Ялцугърин къазидин гъилик ирид хуьр квай. Етим Эминан дуьз т/вар Мегьамед-Эмин тир. Гележегдин шаир зигьин авай, к/ел-кхьинрал рик/ алайди тир. Сифте чирвилер вичин бубадивай къачуна.

Ахпани ада къунши хуьрера авай алимривай тарсар къачуз хьана, Вини-Ярагърин, Кьеанрин, Алкьвадрин медресейра к/елна. Эминаз лезги, араб, туьрк ва азербайжан ч/алар чидай, милли илимрикайни хабар авай.

Буба кечмиш хьайидалай кьулухъ адан къазивал Эмина авуна. Ам гзаф мерд, инсанперес, гьахъ к/ани, кесиб инсанрин тереф хуьзвай, намуслу кас тир ва гьа ихьтин къазини хьана.

Етим Эмина шиирар медресейра к/елзавай йисара кхьиз башламишна. Шаирдихъ пуд ч/алалди, араб, фарс, туьрк, шиирар теснифдай бажарагъ хьана. Амма Эмина гьа девирдин къанунар ч/урна вичин шиирар дидед ч/алал, яни хайи лезги ч/алал, туьк/уьриз хьана. Шаирди и кардалди лезги ч/алахъни гуьзел жавагьирар арадал гъидай гьайбат авайди къалурна. Ам халис ватанперес тир.

Шаирдин эсеррин тематика жуьреба-жуьре я. Етим Эмина вичин эсерра дуьньяда авай гьахъсузвилер русвагьзава, шариатдин къанунриз, ч/уру адетриз акси экъеч/зава. Писвилерин, залум крарин эхир жедайдахъ шаир инанмиш я. Гьа са вахтунда шаирдин гуьзел жавагьиррай чаз гафарин куьмекдалди ч/агунвай гуьрчег дишегьлидин къаматни жагъида.

Етим Эмин бахтлу инсанрикай я лагьайт/а, чун ягъалмиш жедач. Вучиз лагьайт/а шаирдин т/вар адал чан аламаз халкьдин арада машгьур хьана. Адан шиирар сиверай сивиз чик/из яшамиш жезвай. Анжагъ 1927-йисалай башламишна шаирдин эсерар кьилдин к/ват/алар яз чапдай акъатна.

Етим Эминан яратмишунрин ирс манадин жигьетдай пуд чкадал пай жезва: 1)яшайишдин эсерар, яни халкьдин дерди-баладикай, дуланажагъдикай, дуьньядин гьаларикай туьк/уьрнавай. И жергедин шииррик ибур акатда: «Гьарай, эллер!», «Дуьнья гургьагур», «Фана дуьнья», «Пагь, чи уьмуьрар» ва масабур.

Аялди «Гьарай, эллер!» шиир к/елда.

2)гьайванрикай теснифнавай эсерар. Месела, «Билбил», «К/екрез», «Балк/андин тариф», «Тумакь яц» ва масабур.

«К/екрез» шиир к/елда аялди хуралай.

3)муьгьуьббатдин ч/алар, яни вичин ярдиз багъишнавай эсерар: «Туьквезбан», «Гуьзел Тамум», «Акваз к/ан я», « Эй, зи гуьзел» ва масабур.

Аялди «Туьквезбан» шиир к/елда.

Шаирдин эсерар рифмайралди, везинралди девлетлу я.

Чи бажарагълу композиторри – Мегьамед Гьуьсейнова, Асеф Мегьмана, Падишах Кеберова, Халал Халилова- Эминан ч/алариз манияр туьк/уьрнава ва халкьди абур хушдиз кьабулна.

Етим Эминаз туьк/вей хизан авай. Адан уьмуьрдин юлдаш Туьквезбан Эминан къуллугъда эхиримжи нефесдалди акъвазна. Вичин рушариз, Мислиматазни Къизхалумаз, шаирди ктабар к/елдай, вич фейи шегьеррикайни хуьрерикай суьгьбетардай, абуруз шаирди чуьнгуьрни ягъиз чирна.

Мислиматаз, гъвеч/и рушаз,шаирди «буба-к/ус», лугьуз эвердай, Къизхалумахъ гала зам шиирралди рахадай.

Гьайиф хьи, Етим Эминан уьмуьр яргъалди фенач. Хъсан инсанар фад кечмиш жеда, лугьуда халкьди. 1884-йисуз Етим Эмин рагьметдиз фена.

Шаирдин бажарагълувал ам хьи, адан шиирар гъвеч/ибуруни ч/ехибуруни, жегьилрини кьуьзуьбуруни хушвилиледи к/елзава.

1. Мягькемарун.

1. Азиз тир балаяр, Етим Эминалай гзаф шаирри чешне къачуна ва адаз еке къиметни гана. Доскадал чаз абур ала. Ша, чна к/елин.

«Заз яшамиш жез халкьди чирна, шиирар кхьиз Етим Эмина чирна».- лугьузва чаз Дагъустандин халкьдин шаир Ст/ал Сулеймана.

«Етим Эмина пуд ч/алал кхьенай. Ада вичин яратмишунар адетдин инсанриз бахшнай. Ада философиядин ва гражданвилин эсерар кхьена, муьгьуьббатдикай лап гуьзел манияр туна. Етим Эмина лезги миллетдиз вичин Эминан ч/ал туна, адани , Пушкинан ч/ала Урусатда хьиз, лезги литература вилик финиз бегьерлу таъсир авуна.»--къейднай Николай Тихонова, урусрин бажарагълу шаирди.

«Етим Эмин марфадин циферикай анжах са к/ус хкатнавай ракъиниз ухшар я. Цифер – булутар алайла, ада чаз мадни зурба эквни чимивал гуда. Ада жуван хайи халкьдин кьил мадни виниз хкажда.» --- лагьанай Агьед Агъаева, лезги алимди ва шаирди.

1. Етим Эминан, балаяр, « Билбил» шиир к/елин ва веревирд ийин. Суалар ва жавабар чна чи тетрадра кхьида.

А) шиирдин тема вуч я?

Б) эсердин кьилин фикир квекай ибарат я?

В) шаирди билбилдин къамат ачухарун патал гьихьтин ч/агунардай гафарикай менфят къачузва?

1) эпитетар : сегьер вахтунда, гьайван бахтавар, цуькверивди дигай гатфар, цуьквер тахтунал ва масабур;

2) метафораяр : хуп/ рахада билбил, нагъма к/елда ви назди, гьар са тегьер рахаз гьар са аваздив, амай ничхиррин из дуван ва масабур.

3) Гафарган.

Ц/ийи, манаяр чин тийизвай гафар авани квез, балаяр?

Жува-жуваз к/ела шиир са сеферда ва таниш тушир гафар лугьун т/алабда. Чна абур веревирд ийида.

Сегьер—пакама; дигай –безетмишай , гуьрчегдиз туьк/уьрнавай;

Нагъма – аваз, мелодия; дуван – суд, гъам-гьижран –фикир , дерт.

1. Рефлексия .

Къецин тарсуна, балаяр, чаз ц/ийи вуч чир хьанат/а, вуч вердишвилер хьанат/а, давамара фикир.

Заз къе чир хьана ….

За тикрарна….

За к/валахна….

VII . К/валин к/валах.

Гьуьрметлу балаяр, Эминан ирс гьар са лезгидиз чир хьун чарасуз я. Иниз килигна, азизбур, суьгьбетиз чира куьне шаирдин биография. «Билбил» шиир хуралай устаддиз к/елиз.

1. Нетижаяр кьун ва тарсунин эхир.

Чи тарс куьтягь жезва, чан балаяр. Къенин тарсунин нетижаяр чаз ибур я : тарсуна иштиракай аялриз къимет «5».

Чна и тарс, Етим Эминаз, бажарагълу шаирдиз , вафалу инсандиз, ватанпересдиз, бахшнавай, акьалт/арна. Къуй Эминар хьтинбур чи халкьдин арада бул хьурай.

Чна лагьанай хьи, Эминан ч/алариз гьаваяр, яни музыка, кхьена. Ша, чна «Гуьзел Тамум» манидиз яб гун. Ам лугьуда чаз чи классдин ученикди. Буюр, яб акала.

Аялди «Гуьзел Тамум» мани лугьуда.

Куьн сагърай, чан балаяр, заз и тарс тухуз куьмек гайи.

Квехъ агалкьунар хурай! Сагърай куьн!