Этим. къайтарыу. 4 класс

МКОУ «СОШ а. Каменномост»

Ачыкъ дерс

Этимни къайтарыу.

Къарабашланы А. М.-А.

2019-2020 окъуу джыл

Дерсни темасы.

Этимни къайтарыу.

Дерсни муратлары:

1. Къайтарыу дерс эмда билимни бир мизамгъа джыйыу.

2. Ариу билимли, халатсыз джазаргъа юретирге.

3. Адамлыкъны, ишленмекликни шартларын сингдирирге, миллетле бла келишимли, джарашымлы джашаргъа юретирге.

4. Къарачай тилге сюймекликлерин терен этерге. Миллетлени бир бирлеринден айырмайын, адамланы айырмайын джашаргъа юретирге.

Дерсде толтуруллукъ ишле:

этген ишлерин толу ангылаб, айырыу; кёллерине келгенни тюз айтыу; миллетлени айырмай джашаргъа керекни ангылау; адеб, адет, намыс джорукъланы джашауда тюз хайырландырыу.

Дерсге керекли затла:

компьютер, проектор, карточкала, окъуу китаб, дефтер, къалам, дневник, керекли таблицала компьютерде, компьютерде темагъа керекли къошакъ керек (материал).

Башха предметле бла джалгъауу: окружающий мир, адабият.

Дерсни барыуу.

I. Дерсге хазырланыу.

1. Саламлашыу.

-Салам, сабийле! Бюгюннгю дерсибиз бир кесек башха тюрлю халда барлыкъды, къонакъларыбыз барды.

2. Дерсге эслерин буруу. ( Слайд)

Чыкъгъан кюннге къарайыкъ,

Бир бирибизге ышарайыкъ,

Ашхылыкъла теджейик,

Дерсден билим излейик.

Сабийле, къарачыгъыз

Аллыгъызда столлагъа!

Хар негиз хазырмыды

Дерсибизни башларгъа?

-Сабийле, къарачай тил дерсде биз не этерге юренебиз?

(Ариу джазаргъа, сагъыш этгенинги тюз айтыргъа, сёзлени , айтымланы айырыргъа…)

II. Ариу, кирсиз джазыу такъыйкъа.

-Дефтерлеригизни ачыгъыз, тюз салыгъыз. Кесигиз да тюз олтуругъуз.

Къангагъа къарагъыз. Мени бла тенгликге ариу , кирсиз джазгъан такъыйкъагъа эс бёлюгюз.

Бюгюн февралны онсегизиди.

-Бу ай къайсынчы айды? (2)

-Ол джылны къайсы чагъыды? (Къыш)

Къолларыгъызны дефтерден айырмагъанлай джазыгъыз:

____________________________________________

-Аперим сизге!

Сезлюк иш.

-Бюгюннге сёзлюк ишге бир ариу, сейир сёзню алгъанма. Бек гитче сагъатчыгъыгъыздан бери тюбейсиз бу сёз бла.

Тилбургъуч. ( Слайд)

-Бирге окъуюкъ бу сёзню. Джазыгъыз.

-Бу сёзню магъанасын айталлыкъ бармысыз?

(Тилбургъучланы джангы сёлеше тебреген сабийни тили иги чыгъар ючюн, иги сёлешиб тебрер ючюн къурагъандыла.)

-Тилбургъучла сабийлени тиллерин ачхан, сёзлени ариу, тюз айтыргъа, эсге алыргъа юретген, миллетни тил байлыгъын билирге юретген мадарладыла. Хар миллет да сабийлеге тилбургъучланы юретирге излейдиле.

- Мен ышанама сиз тилбургъучла билгенигизге. Къайсыгъыз айталлыкъсыз , эсигизге тюшюрюб, бусагъатлай тилбургъуч?

(Сабийле тилбургъучла айтадыла)

-Бизни республикада кёб тюрлю миллетле джашайдыла. Ала бла биз да ариу шохлукъда джашайбыз. Къайсы миллетле джашайдыла бизни республикада?

(Орус, тегей, черкес, абаза, ногъай д.а.к.)

Хар миллетни культурасы, адети башха болгъанлыкъгъа, фольклор барында да болгъанды. Тилбургъучланы да юретирге сюйгендиле хар миллетде да.

Энди сиз экраннга къарагъыз. ( Слайд)

(ВИДЕО)

Сиз тынгылагъаныгъыз тилбургъучла болгъанын , тилни билмегенлей да ангыладыгъыз.

Биз болгъан миллетни да ангыласакъ ангыламасакъ да тиллерин культурасын да адабиятын да тюз ангыларгъа, сый берирге керекбиз.

III. Тема бла танышдырыу.

-Бу тилбургъучну мен айтыб, сиз джазыб барасыз. ( Слайд)

Ой , юшюдюм, юшюдюм,

Таудан алма тюшюрдюм.

Алмачыгъымы къабдыла,

Манга зыгыт атдыла.

-Ангыламагъан сёзюгюз бармыды?

(Зыгыт – росток)

-Энди тюз джазгъанмысыз, халатларыгъыз бармыды къарагъыз, тюзетигиз.

-Бу тизгинледе къайсы сёзле рифма джорукъ бла келедиле?

(юшюдюм, тюшюрдюм, къабдыла, атдыла) ( Слайд)

-Бу сёзле тилни къайсы кесеклеридиле? (Этим) ( Слайд)

-Неден билдигиз?(Сорууладан)

-Къайсы соруугъа джууаб этедиле ?

(Не этдим? Юшюдюм. Не этдим? Тюшюрдюм . не этдиле? Къабдыла. Не этдиле? Атдыла.)

-Энди дерсни темасын айталлыкъ бармысыз?

(Этимни къайтарыу)

- Бу дерсни муратларын айталлыкъ.

(Этимни къайтарлыкъбыз, заманларын, бетин, санын .) ( Слайд)

- Сабийле, этим бизни тилибизде экинчи орун алады тилде джюрюгенине кёре. Аллай бир кёб джюрютюлюнеди тилде.

- Биринчи орунну уа тилни къайсы кесеги алады дейсиз?

(Ат)

IV. Дерсни джарсыуу. (Проблемасы).

- Этимсиз биз ушакъ да этелликбизми экен? Хапар къураяллыкъбызмы? (Огъай)

Айтхан сорууларым бизни бюгюннгю дерсибизни джарсыууду.

- Бу айтхан сёзлерими сиз толусу бла ангылар ючюн, экраннга къарагъыз.

Суратла бла ишлеу.(Слайд)

-Суратлагъа къараб, меннге этимсиз хапар айталлыкъмысыз? (Огъай)

-Келигиз сынаб бир кёрейик.

Айтымла къурау. Кюнню мизамы.( Слайд)

(-Мен эртденбла 7 сагъатда уянама.

-Бетими , къолуму джууама.

Эртденнги азыгъымы ашайма.

-8 сагъатда школгъа барама.)

Эс бёлюгюз: хар айтымда да барды этим.

-Этимсиз айтымны магъанасы боллукъмуду?

(Огъай. Этимсиз айтымны да, хапарны да магъанасы болмайды)

Муну бла биз дерсибизни джарсыууна джууаб бердик, ангыладыкъ.

V. Къайтарыу. Бегитиу.

1. Этимни соруулары.

-Этим деб тилни къайсы кесегине айтабыз.

(Этим деб ишни этилгенин кёргюзген, не этеди ? не этерикди? Не этгенди ? деген соруулагъа джууаб этген тилни кесегине айтабыз.)

Этимни сорууларындан сора несин билебиз?

(этимни соруулары, этимни заманлары, этимни бети бла саны, этимни айтымда къуллугъу)

Багъа салгъан къагъытыгъызда кесигизге багъа салыгъыз

2. Этимни заманлары. (Къауумла бла ишлеу. ГРУППОВАЯ РАБОТА) ( Слайд)

Этимни заманын къалай билгенибизни кёргюзейик. Сабийле, 3 къауумгъа юлешинигиз. Хар къауумну аты заманны атычады. 1-чи бёлюм-озгъан заман, 2-чи -бусагъат заман, 3-чю -боллукъ заман.

Берилген къагъытлагъа къарагъыз. Хар команда кесини атына келишген заманны сайлайды хар ишде да. Ишни этиб бошагъандан сора, хар къауумдан биригиз толду джууаб берликсиз. Ишни этерге 2 такъыйкъа береме.

Озгъан заман . Бусагъат заман. Боллукъ заман.

1. Озгъан заман :

а) ишни бола тургъанын билдиреди;

б) ишни этилиб бошагъанын билдиреди;

в) ишни энди этиллигин билдиреди.

2. Озгъан заманны этимлери бу соруулагъа джууаб этедиле:

а) б) в)

Не этгенме? Не этеме? Не этерикме?

Не этгенсе? Не этесе? Не этериксе?

Не этгенди Не этериксе? Не этерикди?

1. Озгъан заманны этимлери:

а)окъуйма, келеме;

б)ойнарыкъма, келликме;

в) тепсегенме, келликме.

-Заманыгъыз бошалды. Къаламланы орунларына салыгъыз. Хар бёлюмню тамадасы джууаб берирге къангагъа чыгъыгъыз.

Джууаб бередиле сабийле. ( Слайд)

-Аперим сизге!

Багъа салгъан къагъытыгъызда кесигизге багъа салыгъыз

VI.Керилиу такъыйкъа. (Музыкальная физминутка)

(Слайд)

3. Этимни бети бла саны.

Заманны билесиз. Къайтардыкъ. Энди биз этимни бети бла санын къайтарайыкъ.

Китаб бла ишлеу. Экеулен ишлеу. (Работа в парах) ( Слайд)

Сан бла бетни эсибизге тюшюрейик.

-Ненча саны барды этимни?

(2. Бирлик сан бла кёблюк сан.)

-Этимни бетлерин эсигизге тюшюрюгюз.

(1-чи бет, 2-чи бет, 3-чю бет)

-Санларын айтыгъыз.

(Кёблюк сан, бирлик сан)

-Сабийле, китабны 83 бетинде суратха къарагъыз. 6-7 айтымы болгъан хапарчыкъ къурагъыз. ( ХАПАР КЪУРАУ . 83 БЕТ). Хапарыгъыз къайсы бет бла сан тюшген эсе сизге ол бетде ол санда болургъа керекди.

Сёз ючюн. ( Слайд)

1. Мен къышхы каникуллада Москвагъа баргъан... . Анда Кремлни кёрген...

2. Сен ара шахарда тенглеринг бла айланнган… . Красная площадны ариулугъуна бек сейирсинген… .

3. Ол къышхыда Кремлни къалай джасагъанларына сюйюб къарагъан… . Нызы терекни анда къалай ариу болгъанын кёрген… .

4. Биз Кремлни аллында бузда учаргъа бард… . Барыбызда учаргъа юренд… .

5. Сиз хоккей ойнагъанны бек джаратдыгъ… . Кесигизда дженгил юрендиг… ойнаргъа.

6. Ала бизни бузда ойнагъаныбызны джаратыб къарайды… . Сабийле бу каникулларын унутурукъ тюлдю… .

7. Мени да барыр… келеди аллай ариу джерлеге. Эндиги джыл мен барыргъа кюреширик… .

8. Суратчы бу суратны ачыкъ бояула бла джазгъан… . Кеси да кёб тюрлю бояуну хайырландыргъан… .)

-Хар стол кесине тюшген бет бла саннга кёре экишер айтым джазыгъыз.

Багъа салгъан къагъытыгъызда кесигизге багъа салыгъыз

4. Айтымда къуллугъу. (Деформированное предложение.) ( Слайд)

-Мен да бу суратха айтым этиб келген эдим. Алай а узакъдан келеме да, къатышхандыла да къалгъандыла сёзлери.

Къангагъа сёзлени салыу.

къышхы Москвада бардым Кремлге каникуллада Мен

Мен къышхы каникуллада Москвада Кремлге бардым.

-Айтымны синтаксис айырыу этигиз.

(Мен къышхы каникуллада Москвада Кремлге бардым.

Бу айтым хапарлаучу айтымды. Бош айтымды. Джайылгъан айтымды.

Ким? Мен – башчы, ат.

Не этдим? Бардым -хапарчы , этим.

Къайры бардым? Кремлге – болум, ат.

Къайда? Мосвкада –болум, ат.

Къачан бардым? Каникуллада-болум, ат.

Къаллай каникуллада? Къышхы- ачыкълаучу, сыфат).

Энди бу айтымда этимни табдыкъ. Айтымны къайсы члени болады?

(-Хапарчы.)

-Кремль деген сёзню аягъында не саллыкъсыз? (ь)

Кремлге деген сёзде нек джокъду да джумушакъ белги?

(Тыш тилден келген сёзлеге аффикс салынса ызындан джумушакъ белги салынмай къалады).

Бу этимни морфология айырыу бла айырайыкъ.

(Бардым –(не этдим?)этим, озгъан заман, бирлик сан, биринчи бет, хапарчы.)

Багъа салгъан къагъытыгъызда кесигизге багъа салыгъыз

VII. Рефлексия.

Сёзлюк иш. (Словарный диктант)

- Биз бир иги ишледик. Келигиз энди бу ишибизни ойнай этейик.

Оюн «Тынгылауукъ».

-Мен сизге затны не этгенин кёргюзюрюкме, сиз а сёлешмегенлей, меннге джууаб бермегенлей, не этгеними ангылаб, ол этимни дефтеригизге джазыгъыз. Мени ызымдан сиз да кёргюзюрюксюз ишни. Бирлик санда биринчи бетде джазыгъыз.

(Джазама, чалама, окъуйма, ашайма, къычырама, тепсейме)

(Слайд)

VIII. Дерсни тамамлау.

Багъа къагъытларыгъызны алыгъыз, кесигизге багъа салыгъыз.

- Нени юсюнден сёлешдик бу дерсде? (Этимни)

-Этимни къайсы шартларын билдик? (соруулары, заманы, бети, саны, айтымда къуллугъу)

-Бу дерсде , сабийле, бет джарыкълы болдукъ. Кесигиз салгъан багъа бла мени сизге берген багъам бир бирине келишедиле. Мен да сизге ол багъаланы салама.

-Энди ишибизни тамамлайыкъ. Къагъытыгъызны тюбюнде Рефлексиягъа соруула бардыла. Аланы окъуб, кесигизге келишген джууабланы табыгъыз, тюблерин сызыгъыз. ( Слайд)

Юй иш. Тилни кесеклерини къайсысына сюйсегиз анга синквейн къураб келигиз.

Былайда этим деген сёзге синквейн этейик, юйде уа тилни башха кесеклерине къураб келирсиз. ( Слайд)

( этим. этим

керекли, багъалы сейир, къыйын

айтады, ангылатады, билдиреди тюрленеди, джегиледи, джазылады

ишни этилгенин кёргюзеди айтымны баш члениди

сёз хапарчы

Озгъан заман .

1. Озгъан заман :

а) ишни бола тургъанын билдиреди;

б) ишни этилиб бошагъанын билдиреди;

в) ишни энди этиллигин билдиреди.

2. Озгъан заманны этимлери бу соруулагъа джууаб этедиле:

а) б) в)

Не этгенме? Не этеме? Не этерикме?

Не этгенсе? Не этесе? Не этериксе?

Не этгенди Не этериксе? Не этерикди?

3. Озгъан заманны этимлери:

а)окъуйма, келеме;

б)ойнарыкъма, келликме;

в) тепсегенме, келликме.

Боллукъ заман.

1. Боллукъ заман :

а) ишни бола тургъанын билдиреди;

б) ишни этилиб бошагъанын билдиреди;

в) ишни энди этиллигин билдиреди.

2. Боллукъ заманны этимлери бу соруулагъа джууаб этедиле:

а) б) в)

Не этгенме? Не этеме? Не этерикме?

Не этгенсе? Не этесе? Не этериксе?

Не этгенди Не этериксе? Не этерикди?

3. Боллукъ заманны этимлери:

а)окъуйма, келеме;

б)ойнарыкъма, келликме;

в) тепсегенме, келликме.

Бусагъат заман

1. Бусагъат заман :

а) ишни бола тургъанын билдиреди;

б) ишни этилиб бошагъанын билдиреди;

в) ишни энди этиллигин билдиреди.

2. Бусагъат заманны этимлери бу соруулагъа джууаб этедиле:

а) б) в)

Не этгенме? Не этеме? Не этерикме?

Не этгенсе? Не этесе? Не этериксе?

Не этгенди? Не этериксе? Не этерикди?

3. Бусагъат заманны этимлери:

а)окъуйма, келеме;

б)ойнарыкъма, келликме;

в) тепсегенме, келликме.

Кесиме багъа салыу.

Тилбургъучла.

Джуу-джуу, джуу ала,

Эки чычхан суу ала,

Амма боза бишире,

Акка отдан тюшюре,

Босагъада абына,

Сакъалчыгъы къабына.

Дыгъы-дыгъы-дыгъы-дыгъы!

Дуркъу-дуркъу, дуркъу,

Дуркъу ичи ёгюз.

Ёгюз ичи семиз,

Бу урлады,бу сойду, бу биширди,

Бу ашады, бу айгъакъ чыкъды.

Муну да тюйюгюз,

Муну да тюйюгюз,

Муну да тюйюгюз!

Балачыкъны эшикге атыб ийигиз.

Бирден –билеу,

Экиден – эгеу,

Ючден – ючгюл,

Тёртден –тёнгек,

Бешден – бешик,

Алтыдан – ашыкъ,

Джетиден – къашыкъ,

Сегизден – сенек,

Тогъуздан – токъмакъ,

Ондан – оймакъ, буздан – таймакъ.

Абил билим,

Чыкъсын тилинг!

1. Мен къышхы каникуллада Москвагъа баргъама. Анда Кремлни кёргенме.

2. Сен ара шахарда тенглеринг бла айланнганса. Красная площадны ариулугъуна бек сейирсингенсе.

3. Ол къышхыда Кремлни къалай джасагъанларына сюйюб къарагъанды. Нызы терекни анда къалай ариу болгъанын кёргенди.

4. Биз Кремлни аллында бузда учаргъа бардыкъ. Барыбызда учаргъа юрендик.

5. Сиз хоккей ойнагъанны бек джаратдыгъыз. Кесигизда дженгил юрендигиз ойнаргъа.

6. Ала бизни бузда ойнагъаныбызны джаратыб къарайдыла. Сабийле бу каникулларын унутурукъ тюлдюле.

7. Мени да барырым келеди аллай ариу джерлеге. Эндиги джыл мен барыргъа кюреширикме.

8. Суратчы бу суратны ачыкъ бояула бла джазгъанды. Кеси да кёб тюрлю бояуну хайырландыргъанды.

Джазама, чалама, окъуйма,ашайма, къычырама, тепсейме.