Эволюцияның салыстырмалы-анатомиялық дәлелдемелері. Гомологтық жөне аналогтық мүшелер

Cабақтың тақырыбы: Эволюцияның салыстырмалы-анатомиялық дәлелдемелері. Гомологтық жөне аналогтық мүшелер

Сабақтың мақсаты:

1. Оқушыларды эволюцияның салыстырмалы-анатомиялы дәлелдемелерімен аныстыру.

2.Оқушылардың дүние танымын артыру, тірі организмнің дамуы туралы ғылыми көзқарас қалыптастыру.

3. Оқушылардың тіл байлығын дамыту, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру.

Сабақтың түрі : өздігінен меңгеру

Сабақтың пәнаралық байланысы: география,экология.

Сабақтың әдісі: перфокартамен жұмыс

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақ .

ІІІ. Бекіту

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Бағалау.

І. Амандасу,оқушыларды түгелдеу,сабақ мақсатымен таныстыру.

ІІ Қазба қалдықтары табылмаған, каңқасы жоқ организмдердің дене кұрылысын салыстырып, туыстығын салыстырмалы анатомия аркылы дәлелдейді.

Салыстырмалы-анатомиялық зерттеулер арқылы кейбір омыртқалы жануарлардың алдыңғы аяқтарының әр түрлі қызмет аткарғанымен кұрылыстарының ұқсас екендігі дәлелденді Мысалы, киттің ескек "аяғы", көртышқан мен крокодилдің алдыңғы аяқтары, құстар мен жарғанаттың қанаттары, адамның қолы жене т.б. Атқаратын қызметіне карай аяк қаңқасындағы кейбір сүйектер жойылып немесе бір-бірімен бірігіл тұтасып кетеді. Мөлшері жағынан үлкенді-кішілі болып келгенімен ұқсастық белгілері шығу тегінің бір екендігін көрсетеді.

Үрық бастамасынан дамитын құрылысы мен шыгу тегі бірдей, ал атқаратын қызметі әр түрлі мүшелерді гомологтық мушелер дейді.

Жарғанаттың қанаты мен көртышқанның алдыңғы аяғы жануарлардағы гомолоғтық мүшелердің мысалы.

Өздеріңе жарғанаттың қанаты ұшуға, ал көртышканның алдыңғы аяқтары жер қазуға бейімделгені жануартанудан мәлім. Атқаратын қызметі әр түрлі болуына карамастан, сүйектерінде көп ұқсастық бар. Екеуінде де жауырын сүйек, иык белдеуі, тоқпан жілік, кәрі жілік, саусақ сүйектерінен құралған. Айырмашылықтары — жарғанаттың көрі жілігі нашар дамыған, көртышқанның саусақ сүйектері қысқа. Сүйектеріндегі осы болар-болмас айырмашыльщтарына қарамастан негізгі сүйектері бір-біріне өте ұқсас.

Көртышкан

Кит

Крокодил

Адам

28-сурет. Күрлыктағы омыртңалылардын алдынғы аяктарының

эволюциясы

Өсімдіктердегі гомологтық мүшелер. Жапырактьщ гомологиясына сарыағаш (бөрікаракат), кактус, итмүрынның тікенектері мен асбұршақтың мұртшасы жатады.

Сарыағаш, итмұрын бұталарының тікенектері қабығынан оңай сылынады (малдын жеуінен қорғану үшін түрін өзгерткен жапырақтар). Кактус шөлді жерде өсетіндіктен суды аз буландыру үшін жапырактары түгелдей тікенекке айналып, ылғалды үнемдеуге бейімделген. Асбүршақтың жапырақ сағағының ұшындағы мұртшасы әлсіз сабақтарын жарыққа қарай жоғары көтеру үшін басқа өсімдікке оралады. Бірі тікенек, екіншісі мұртша түрінде бір-біріне сырттай ұқсамай тұрғанымен шыққан тегі бір.

Сабактың гомологиясына — қырыкжапырак, інжугүл, құрткашаш, бидайыктың тамырсабактары, картоптың түйнегі, пияздың пиязшығындағы түбіртегі (катты бөлімі) жатады. Долананың сояуы түрін өзгерткен сабаққа жатады. Атқаратын қызметіне байланысты әр түрлі түр өзгерістерге ұшырағанымен шығу тегі — өркен болып есептеледі.

Аналогтық мүшелер гомологтық мүшелерге, керісінше сырттай Караганда бір-біріне ұқсас келетін мүшелер. Мысалы, көбелек пен құстың қанаттары ұшу қызметін атқарса да құрылысы бөлек. Қанаттарыньщ болуы — сыртқы ұқсастықтары (дамуы) тіршілік ету ортасына бейімделуіне байланысты. Бұлардың шьну тегінде ешкандай туыстық. жоқ.Құрылысы мен шыгу тегі әр түрлі, бірақ, ұқсас қызмет ат қаратын мушелерді аналог ты қ мүшелер дейді.

.

Көртышкан мен бұзаубастын аяқтары

Адам мен сүткоректілердщ тістері акуланың қабыршағына ұқсас. Өте ертедегі омыртқалы жануарлардың тістері қабыршактарының ауыз қуысына енуінен пайда болған. Сол сияқты сүткоректілердің ортаңғы құлағындағы балғашық сүйек балық, космекенділер, бауырымен жорғалаушылар мен кұстардың астыңғы жақсүйектерінің құрамына кірген. Бүл — барлық омырткалы жануарлардың шықкан тегінің бір екендігінін,ә.

Аралық форма. Ірі жүйелеу топ-тарьшың арасьшда органикалық дүниенің біртұтас екендігін көрсететін аралық формалары болады. Мысалы, төменгі сатыдағы сүткоректілер — үйректұмсык пен түрпінің жүмыртка салып көбеюі, клоакасының болуы бауырымен жорға-лаущыларға үксастығын дәлелдейді.

ІІІ. Зертеу бөлімі.

ІV. § 19

V. Бекіту

1.Макроэволюция қандай процесс, микроэволюциядан қандай айырмашылығы бар?

2. Палеонтология нені зерттейтін ғылым?

3. Жылқы ата тегінің тіршілік ортасынын озгеруіне кандай жағдайлар себебі болды?

4. Жылқының эволюциясын зерттеген ғалым. Ол қандай деректерге сүйенді?

5. Жылкы эволюциясында болған өзгерістерді сызбанұска аркылы сипат таңдар.

6. Әр ғасырда тіршілік еткен жылқылардың арғы тектерінің ерекшеліктерін талдаңдар.