Евразиянын климаты жана дарыялары

Евразиянын климаты жана дарыялары

Климаты Оңдоо

Евразиянын климатына жыл бою өкүм сүргөн Азор, Гавайи антициклондорунун, Исланд, Алеут депрессияларынын, ошондой эле сезондук Азия антициклонунун таасири зор. Азия антициклонунун борбору кышында Моңголиянын, жайкы депрессиясы Түштүк Азиянын үстүндө жайгашат. Евразиянын аянтынын өтө зордугу жана рельефинин татаалдыгы анын климатынын өтө ар түрдүү болушуна шарт түзөт; башка материктерден континенттик типтеги климаттын кеңири таралышы менен өзгөчөлөнөт. Суук, мелүүн жана ысык климаттык алкактардын ортосундагы кеңдик айырмачылык өтө зор. Арктикада жана субарктикада жыл бою – арктикалык, мелүүн кеңдиктерде – уюлдук, салыштырмалуу төмөнкү кеңдиктерде – тропиктик фронттордун (тайфун) циклондору аракетте болот. Тропиктик тайфун толкун менен коштолгон өтө катуу шамалды пайда кылат. Атм. жалпы циркуляциянын мезгил боюнча өзгөрүүсү субтропиктик алкактын батыш секторунда жайы кургакчыл, кышы нымдуу – жер ортолук деңиздик климатты пайда кылат. Мындагы кышкы жамгыр уюлдук фронттун циклондору менен байланыштуу. Тропиктик алкак Европада жок, ал эми Азияда анын Түштүк-батыш бөлүгүн – Араб жарым аралын жана Тхар (Тар) чөлүн камтыйт. Анда тропиктик чөл климаты өкүм сүрүп, чыгышта субэкватордук климатка өтөт. Экватордук алкакта түндүктөн жана түштүктөн соккон аба массалары кошулуп (конвергенция процесси жүрүп), жыл бою жаан-чачынды арбын жаадырат. Климаттын сектордук айырмачылыгы да даана байкалат: материктин ички бөлүгүнө мүнөздүү континенттик жана өтмө климат чет-жакаларын карай океандык климатка өтөт. Океандын климатка тийгизген таасири айрыкча Батыш Европада даана байкалат; анда батыштан соккон аба массасына Азор антициклонунун чет-жакасынан келген аба кошулат. Ушул эле багытта Исландия депрессиясынан пайда болуп, арктикалык жана уюлдук фронттор аркылуу соккон циклондор аракеттенет.

Атлантика аба массасы чыгышты карай жылган сайын акырындап нымын жогото баштап, континенттик абага өтөт. Ал эми Тынч океан менен Инди океанынан соккон аба массалары циклон жана муссон түрүндө кургактыктын ички бөлүктөрүнө айрым сезондордо гана кире алат. Түндүктөн соккон арктика абасы кургактыкка тоскоолсуз кирип, аны материктин ички бөлүгүндө кеңдик багытта жайгашкан тоолор гана тосуп калат. Евразиянын ички аймактарында кыш мезгилинде атмосферанын жогорку басымы үстөмдүк кылып, абанын төмөн чөгүп токтоп калышына, жылуулуктун өтө нурлануусуна, жер бетине жакын төмөн болушуна шарт түзөт. Анда кышкы континенттик муссондор пайда болуп, чыгышты жана түштүктү карай согот. Абанын жайкы температурасы, тескерисинче, ысык болот. Сектордук климаттык айырмачылыкты деңиз агымдары ого бетер күчөтөт. Жылуу агымдар Европанын Түндүк-батыш жана Япон аралынын жээктеринде – кышкы жана жылдык оң температуралуу аномалияны, муздак агымдар Азиянын чыгыш жээктеринде – жайкы жана жылдык терс аномалияны пайда кылат. Тоолуу аймактарында климаттык бийиктик алкактуулугу жана анын тоо капталдарынын экспозициясына карата алмашуусу даана байкалат. Евразиянын ички аймактарынын туюктугу менен нымдуулуктун контрасттуулугу байланыштуу. Ири тайпак тоолордун үстүндө муздак аба туруп калат, атмосферанын жергиликтүү борборлору түзүлүп, өзгөчө бийик тоо климаты (мисалы, Памир жана Тибеттеги бийик тоо чөл климаты) пайда болот. Арктикалык климаттан экватордук климатка чейин өзгөрөт. Чет-жакаларында океандык климат (Түштүк жана чыгыш жактарына муссондук), ички аймактарына континенттик жана кескин континенттик климат мүнөздүү. Түндүк-Чыгыш Сибирдеги Верхоянск менен Оймякон – Түндүк жарым шардын суук уюлу, анда –70°Сге чейин суук болот. Араб жарым аралы – Жер шарындагы эң ысык жана кургакчыл жерлердин бири; анда жылына 44 мм гана жаан-чачын жаайт; азиялык бөлүгүндө Түштүк-батыштан Түндүк-чыгышты карай чөл тилкеси созулуп жатат, мында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 200 ммден ашпайт, ал эми Чыгыш Индия Жер шарындагы эң жаанчыл жер (Черапунжиде жылдык жаан-чачындын өлчөмү 12 000 ммге чейин).

Дарыялары Оңдоо

Евразиянын дарыялары 4 океандын алабына кирет. Европанын эң ири дарыялары (Волга, Дунай жана башка) Азиянын Лена, Енисей, Амур, Обь, Янцзы сыяктуу чоң дарыяларынан өлчөмү боюнча кыйла артта турат. Негизги дарыялары: Янцзы (Е-дагы дарыялардын эң чоңу, узундугу 5800 км, суусунун жылдык орт. чыгымы 34 миң м3/сек), Обь, Енисей, Лена, Амур, Хуанхэ, Меконг, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат, Волга, Дунай. Булардын көбү маанилүү транспорт жолу, гидроэнергиянын ири булагы болуп, сугатка кеңири пайдаланылат. Евразияда дүйнөдөгү эң ири туюк облустар (Каспий менен Арал деңиздеринин, Балкаш жана Лобнор көлдөрүнүн алаптары) жайгашкан. Суу агып чыгуучу ири көлдөрү – Байкал (дүйнөдөгү эң терең көл, анын тереңдиги 1620 м), Ладога, Онега.