Физикалык ыр майрам

ФИЗИКАЛЫК ЫР МАЙРАМ

Гр: Ф(с)-1-12

Аткарган: Марсбек кызы Рахат

Текшерген: Исаева Р.У

• Физика сабагын окутууда, физиканы башка предметтер менен байланыштыруу. Мисалы, физиканын, химия жана математика предметтери менен болгон байланышы айныксыз нерсе. Ал эми физиканы кыргыз поэзиясы менен байланыштыруу окуучулардын физика предметине болгон, физиканын закондорун жана жаратылыштын кубулуштарын таанып-билүүсүнө болгон көз-караштарын өзгөртөт. Атап айтсак, атомдук физиканын кыскача тарыхын окутууда, электронго, анын ачылышына, зарядына жана массасына токтолууга туура келет. Ошол учурда төмөнкү "Электрон" деген ырга токтололу.

Электрон

"Электрон, электрон, электрон,  Өңүң кандай, жытың кандай билинбеген.  Ток булагы жана чынжыр болбосо эгер,  Бир багытта такыр эле жүгүрбөгөн" .

• Ыр ар бир ойду так, жагымдуу жана уккулуктуу кылып берүүчү бирден бир каражат болуп эсептелет. Себеби,  "Сөз атасы - ыр,   Сөз катасы чыр" ,  - деп айтылгандай жагымдуу ыргактар уккулуктуу келип, кабыл алууга жеңил болот. Бекеринен көлөмү боюнча дүйнөдө биринчи орунда турган "Манас" эпосу жана башка майда эпос жана дастандар ыр түрүндө берилбесе керек. Ыр түрүндө берилген маалымат таанып билүүдө болобу, кайсы бир закон же кубулушту өздөштүрүүдө болобу, өзгөчөлүккө ээ. Ошондуктан ар бир мугалим өзү өткөн сабактарда таамай айтылган, философиялык ойду камтыган ырларды колдонсо, сабак натыйжалуу болот деп ишенем.

"Кванттык механика "  

• Анда эмесе,  "Кванттык механика"  деп аталган класстан тышкаркы иштин жүрүшүнө көңүл бөлөлү. Сахнага алып баруучулар чыгып кечени баштайт.

• 1-алып баруучу:  - Саламатсыздарбы, урматтуу агай-эжелер жана физикалык кеченин катышуучулары! 2-алып баруучу:  - Ошондой эле кара кылды как жарган калыстар! (Мектеп дирекциясынын өкүлү баш болгон үч же беш адам калыстык кылышат жана алып баруучулар калыстар тобун күйөрмандарга, б.а. көрүүчүлөргө тааныштырышат). 1-алып баруучу:  - Бүгүн сиздердин назарыңыздарга "Кванттык механика" деп аталган физикалык кечени тартуулайбыз. 2-алып баруучу:  - Кечеге "Электрон" (11-а класс) жана "Фотон" (11-б класс) командалары катышат.

• 1-алып баруучу : Сахнага эки команданы чакырабыз (Музыканын коштоосунда "Электрон" жана "Фотон" командалары сахнага чыгат).
• 2-алып баруучу:  - Эки команда "Физиктер гимнин" ырдоо менен кечени баштайт (Кыргыз Республикасынын гимнинин обону менен төмөнкү текстти эки команда тең ырдайт жана залда олтургандар ордуларынан туруп, коштоп турат.

• 1-алып баруучу:  - Урматтуу кеченин катышуучулары жана күйөрмандары! Тапшырманы аткаруу үчүн командалардын капитандарын чакырабыз. (Алып баруучу капитандар менен биргеликте биринчи "Электрон" жана экинчи болуп "Фотон" командалары сахнада өз өнөрлөрүн көрсөтөөрүн аныктайт). 2-алып баруучу:  - 1-тапшырма: "Саламдашуу" деп аталат дагы, командалар өз атын коргойт. 1-алып баруучу:  - Эмесе кезекти "Электрон" командасына беребиз ("Электрон" командасы сахнага чыгат).

• 1-окуучу:  - Кванттык механиканын ачылышында электрондун ээлеген орду бар (Эки электрон чыгып, ядрону айланып, төмөнкү ырларды окушат). 1-электрон:  - Башка атомдун терс зарядын көбөйтүп, Терс ионго айланта алам, күчтүүмүн, Теңелгенде оң менен терс кез келип, Зарядсыз атом менен бүтчүмүн.

• 2-электрон:  - Заряды, массасы бар өлчөнгөн, Электрон эң кичине бөлүкчө. Де Бройль окумуштуу ойлогон, Электрон кээде толкун көмүскө. ("Электрон" командасы менен төмөнкү ырды ырдап, саламдашууну аяктайт). Электрон, электрон, электрон, Өңүң кандай, жытың кандай билинбеген. Ток булагы жана чынжыр болбосо эгер, Бир багытта такыр эле жүгүрбөгөн .

• Кошуп койсо ток булагын чынжыр менен, Өзү кетип көзөнөктөр кала берет. Көздөрүн бажырайтып көзөнөктөр, Тез-тез жылып катодго бара берет. (Электрон командасы сахнадан кетет).

• 1-алып баруучу:  - Күйөрмандар эки команданы тең колдоп, кол чаап олтурсак. Кийинки кезек "Фотон" командасында ("Фотон" командасы сахнага чыгат. Юнг, Гюйгенс, Ньютон, Френель жана Эйнштейндин кейпин кийген, фотондун электромагниттик жана бөлүкчө түрүндө тартылган сүрөттөрүн окуучулар көтөрүп алган).

• 1-окуучу:  - Юнг, Гюйгенс, Френель, Толкун дешип караган, Ньютон бабам баш болуп, Мени бөлүкчө деп санаган. Капитан:  - Атомдун татаал экендигин кайсы тажрыйбалар көрсөтөт? 1-окуучу:  - Фотоэффект кубулушу. 2-окуучу:  - Радиоактивдүүлүк. 3-окуучу:  - Газдардагы электр тогу. Команда ырдайт: - Атом татаал, аны кимдер көрүшкөн? Фото эффект деп электронду бөлүшкөн. Альфа, бета, гамма нурлар атомдон Өз алдынча учуп чыгып көнүшкөн.

Капитан:  - Атомдун татаал экендигин ким далилдеген? Команда жалпы хор менен: - Резерфорд! Капитан:  - Атомдун нурдануу теориясын ким түзгөн? Команда: - Нильс Бор! Команда жалпы:  Резерфорд көп тажрыйба жүргүзүп, Далилдеген атомдордун түзүлүшүн. Нильс Бордун постулаты айкындайт го Атомдогу нурлардын үзүлүшүн.

• Капитан:  - Атомдун татаал экендиги жана анын бөлүнүшү - кванттык механиканын башаты. Капитан:  - Салыштырмалуулук теориясын ким ачкан? Команда: - Альберт Эйнштейн! Капитан : - Фотоэффект кубулушунун кванттык теориясын ким түзгөн? Команда: - Альберт Эйнштейн!

• (КРнын гимнинин обону менен "фотон" командасы төмөнкү ырды ырдап саламдашууну бүтүрөт). Фотон толкун. Фотон кээде бөлүкчө. Бири чагылып, бири кетет көмүскө. Жутулат ал түшүп металл бетине Электронго энергиясын беришке. Кайырма:  Алгалай бер физиктер, Квант, мехтин жолунда. Тынчтык үчүн иштеткин, Атом сенин колуңда. (Бул ыр ырдалганда фотоэффект үчүн жазылган hv=A+mv2/2 Эйнштейндин формуласы көтөрүлүп турат).

• 1-алып баруучу:  - Урматтуу калыстар! 1-тапшырманын жыйынтыгы чыкканча музыкалык тыныгуу. Кезекти "Электрон" командасына беребиз (Электрон командасынан бир жигит жана бир кыз төмөнкү ырды ырдашат).

• Кыз : Жоодураган Ай менен Күн мен болсом, Жигит:  Жете албаган жалооруган мен болсом. Экөө бирге: Кантип жетем кантип барам дебестен, Бабам Ньютон формуласын колдонсом. Жигит:  Өтүп жаткан электрон сен болсоң, Кыз:  Өткөрбөгөн каршылыгың мен болсом. Экөө бирге: Чыналуусу эмне болот дебестен, Чынжыр үчүн Ом законун колдонгун.

• Кыз:  Когеренттүү жарык нуру мен болсом, Жигит:  Чагылдырган жалпак күзгү сен болсоң. Экөө бирге: Сынган нуру эмне болот дебестен, Брюстердин формуласын колдонгун.

• 2-алып баруучу:  - Кийинки музыкалык тыныгуу "Фотон" командасында (эки окуучу чыгып физикалык терминдерди пайдаланып, төмөнкү акыйнекти айтышат). 

Акыйнек

• 1-окуучу:  Сураганда билбестен, Экини көп аласың. Сабактан көп кечигип, Кээде келбей каласың. 2-окуучу:  Уй кайтарып, кой жайып, Билбей жүрөм сабактан. Көп кечиккен себебим, Кала элекмин тамактан.

• 1-окуучу:  Кабар тарап кетиптир, Директорго жетиптир. Ала берсе экини, Айдайбыз деп чечиптир. 2-окуучу:  Пейилимди оңдоймун, Такай окуп сабакты. Мындан ары кечикпейм, Азыраак жеп тамакты.

• 1-2-окуучу:  Айтышпастан акыйнек, Дайым бирге бололу. Бешке окуп биз дайым, Экилерди жоёлу.

• 1-алып баруучу:  - Эмесе экинчи тапшырмага өтөлү. Экинчи тапшырма капитандардын мелдеши. Сахнага эки капитанды чакырабыз. Физик мугалим электрон жана фотонго байланышкан табышмактарды капитандарга берет, жоопторуна баа берилет.

Физикалык табышмактар  Боштукта да чөйрөдө да таралуучу, Же бөлүкчө, же толкун деп каралуучу. Атын таап, формуласын жазып койгон Мыктылардын мыктысы деп саналуучу.  (жарык, E=hv)

• Ток болбосо өзү жалгыз жашабаган Пайда кылуучу заряды аталбаган. Кандай талаа, аты кандай аталат? Кол көтөрүп атын кимдер айталат? (магнит талаасы)

• Металлдардын ичинде жүгүрүшкөн, Ток булагы кошулса чынжыр менен. Зарядга, эң кичине массага ээ, Атын айтып, чоңдуктарын жазчы кенен. (электрон)

• Өзү жука айнек сындуу туптунук, Бири томпок, бири иймек түзүлгөн. Кээ биринен жарык өтсө бурулуп, Кээ биринен изи калат үзүлгөн. Оптикалык бул куралды атагын, Чечип коюп табышмактын чатагын. (Линзалар).

• Калыстар баалап бир команданы жеңүүчү деп жарыялап, дипломду тапшырышат. Кечеге катышкан окуучулар мактоо баракчасы менен сыйланышат. "Электрон" жана "Фотон" командалары физиктер гимнин ырдап, кечени аякташат.