Фонетика.Тіл дыбыстары.

Пәні:

Қазақ тілі

сыныбы:

5 в сынып

Уақыты:

30.11.2014

Сабақтың тақырыбы:

Фонетика.Тіл дыбыстары.

Құзыреттілікке жеткізетін сабақтың мақсат-міндеттері:

А)ақпараттық құзыреттілік

Ә) коммуникативтік құзыреттілік

Б) проблеманы шешу құзыреттілігі

Бастауышта алған білімдеріне сүйене отырып,фонетика,қазақ әліпбиі,қазақ әліпбиіндегі әріптердің жазылуы туралы меңгерту.

Оқушылар алған білімдерін ауызша және жазбаша тілде қалыптастыру.

Осы тақырып бойынша оқулықта берілген жаттығу жұмыстары мен түрлі деңгейлік тапсырмаларды өз бетімен орындай білуге дағдыландыру.

Сабақтың түрі:

Аралас сабақ

Сабақтың әдісі:

Сөздік әдіс,практикалық әдіс,фонетикалық әдіс

Сабақта қолданылатын педагогикалық технологиялар:

Білім беруді ізгілендіру,дамыта оқыту технологиясы

Пәнаралық байланыс:

Әдебиет

Көрнекілігі:

Слайд,кесте

Сабақтың барысы:

Мұғалімнің қызметі

Оқушының қызметі

Күтілетін нәтиже

І.Ұйымдастыру бөлімі

Амандасу,түгендеу,

сынып тазалығына

окушылардың сабаққа дайындығын тексеру.

Амандасу,сабаққа зейін қою, сыныпта кім жоқ екен айтады.

Оқушылар бар зейінін сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын тексеру

224-жаттығу.Мақалдарды бір бөлек,мәтелдерді бір бөлек көшіріп жазыңдар.

Мақалдар:

1)Біреу күн нұрына малынса,біреу ай сәулесіне зәру.

2)Жақсы адамға жау жоқ.

3)Еңбек етсең ерінбей,тояды қарның тіленбей.

4)Кәрі түлкі қақпанға түспес

5)Айдағаның бес ешкі,ысқырығы жер жарады.

8)Өсер елдің ақыны көп,өшер елдің әкімі көп.

9)Ұждағаны ақтың жүзі ақ.

Мәтелдер:

6)Екі қораз ен қораға сыймас.

7)Ауыртпалық ақыл қосар.

Окушылардың уй жұмысын сұрақ қою арқылы тексеріледі.

ІІІ.Өткен материалды қайталау арқылы жаңа материалды

қабылдауға дайындық

Өткен тақырыпты қалай меңгергенін сұрақтар қою арқылы байқаймыз

1)Лексика дегеніміз не?

2)Лексика грекше қандай мағынаны білдіреді.

3.Лексика нені зерттейді.

1)Тілдегі барлық сөздердің жиынтығы 2).Грекше Сөздік қор дегенді білдіреді 3).сөздік қор мен сөздік құрамды және лексикалық мағынаны білдіреді

Өтілген материалмен жаңа материалдың арасында байланыс орнайды,сол арқылы оқушы білімі бекітеді.

ІҮ.Жаңа материалды түсіндіру

Балалар! Қазақ тіл білімі үлкен 4 саладан тұрады.1.Лексика. 2.Фонетика.

3.Сөзжасам.4.Грамматика.а)морфоло-гия б) синтаксис .

Біз өткен сабақта Лексика саласын аяқтадық. Ал бүгін, тіл білімінің тағы бір үлкен саласы Фонетиканы бастағалы отырмыз.

Фонетика гректің «фоно» сөзі «дыбыс» дегенді білдіреді.Фонетика ғылымы тілдің дыбыстық жүйесін зерттейді, яғни, дыбыстардың жасалу, айтылу, естілу және буын, екпін, интонация мәселелерін қарастырады.

Адам баласының тілі –дыбыстық тіл.Тіл дыбыстары адам пайда болғалы бірге өмір сүріп келеді. Тіл дыбыстары болмаса тіл өмір сүре алмайды.Тіл дыбыстары сөз ішінде айтылады. Бір дыбыс әлденеше сөздің құрамында қайталанып қолданыла береді. Ол үш түрлі сипатта болады.

1-шісі:оның сапалық сипаты.мыс: мал, тал, қал. Бұл сөздердегі дыбыстың саны бірдей , бір дыбысы өзгерген сайын, мағыналары да өзгереді.

2-шісі:сөздердің дыбыс саны әр түрлі болады.мыс: бала ,ала, ал.

3-шісі:сөздердегі дыбыстың орын тәртібі, яғни, дыбыстардың орын ауысуы. мыс:тас-сат, қас-сақ, қош-шоқ т.б.

Әліпби сөзі араб алфавитінің алғашқы екі әрпі-алиф пен би атауларының бірігуінен жасалған.Әліпби жазуда қолданылатын әріптердің рет тәртібі дегенді білдіреді.

Орыс әліпбиіне негізделген қазақ әліпбиіне қазақ тіліне тән дыбыстарды белгілейтін 9 әріп бар (ә,ғ,қ,ң,ө,ұ,ү,h,і)

Қалғандары-орыс тілі мен қазақ тіліне ортақ әріптер.

Оқулықпен жұмыс

233-жаттығу.Төмендегі сөздердің дыбыстарын мүмкіндігінше өзгерте отырып,олардың сөз мағынасына тигізетін әсерін бақылаңдар,

Сал-

Жат-

Тас-

Тық-

Қаш-

Жан-

234-жаттығу.Сөздердің дыбыс санын көбейту арқылы жаңа сөз жасаңдар.

Ал-

Ат-

У-

Ыс-

Ас-

235-жаттығу.Метаграммаларды шешіңдер.

Егер т-дан бастасаң-

Биіктердің биігі.

Егер д-дан бастасаң,

Қиындардың қиыны.

Екеуін де алып тастасаң,

Балықшының бұйымы

Егер б-дан бастасаң-

Түтіндей боп көшемін.

Егер н-дан бастасаң-

Жап-жасыл боп өсемін.

Жеке өзімді тастасаң-

Ішкен жанға кеселмін

Г-ден баста,мен кілең

Ажарымын өмірдің.

К-ден баста,енді мен

Қалдығымын көмірдің.

К-ден егер бастасаң-

Шомыласың суына.

Ш-дан егер бастасаң-

Жазда аунайсың құмына

237-жаттығу.Мына сөздерді әліпби тәртібімен тізіп жазыңдар.

Көлбақа,шілдехана,алтыбасар,әлеумет,ғарыш,қауіп,мінбе,риза,оттық,дию,абырой,тыйым,фельетон,электр,

асық,ділмар,қайнаға,дүрбі,бояу,

әңгіме,газдандыру,шөп,ірімшік,іңкәр,шаш,эфир,январь,юбилей,эмблема,ілтипат,ыза,ықтимал,чекист,цыган,құқық,хан,үйіл,үгілмелі,ұю,ұшақ,патша,өткіз,бағбан,әшекей

Балалар! Қазақ тіл білімі үлкен 4саладан тұрады.1.Лексика. 2.Фонетика.3.Сөзжасам.4.Грамматика.

а)морфология б)синтаксис .

Біз өткен сабақта Лексика саласын аяқтадық. Ал бүгін, тіл білімінің тағы бір үлкен саласы Фонетиканы бастағалы отырмыз.

Фонетика гректің «фоно» сөзі «дыбыс» дегенді білдіреді.Фонетика ғылымы тілдің дыбыстық жүйесін зерттейді, яғни, дыбыстардың жасалу, айтылу, естілу және буын, екпін, интонация мәселелерін қарастырады.

Адам баласының тілі –дыбыстық тіл.Тіл дыбыстары адам пайда болғалы бірге өмір сүріп келеді. Тіл дыбыстары болмаса тіл өмір сүре алмайды.Тіл дыбыстары сөз ішінде айтылады. Бір дыбыс әлденеше сөздің құрамында қайталанып қолданыла береді. Ол үш түрлі сипатта болады.

1-шісі:оның сапалық сипаты.мыс: мал, тал, қол. Бұл сөздердегі дыбыстың саны бірдей , бір дыбысы өзгерген сайын, мағыналары да өзгереді.

2-шісі:сөздердің дыбыс саны әр түрлі болады.мыс: бала ,ала, ал.

3-шісі:сөздердегі дыбыстың орын тәртібі, яғни, дыбыстардың орын ауысуы. мыс:тас-сат, қас-сақ, қош-шоқ т.б.

Әліпби сөзі араб алфавитінің алғашқы екі әрпі-алиф пен би атауларының бірігуінен жсалған.Әліпби жазуда қолданылатын әріптердің рет тәртібі дегенді білдіреді.

Орыс әліпбиіне негізделген қазақ әліпбиіне қазақ тіліне тән дыбыстарды белгілейтін 9 әріп бар (ә,ғ,қ,ң,ө,ұ,ү,h,і)

Қалғандары-орыс тілі мен қазақ тіліне ортақ әріптер.

Оқулықпен жұмыс

233-жаттығу.Төмендегі сөздердің дыбыстарын мүмкіндігінше өзгерте отырып,олардың сөз мағынасына тигізетін әсерін бақылаңдар,

Сал-қал,тал, бал, шал, мал, зал,

Жат-хат,тат, сат, зат,мат,ват,дат,

Тас-қас,бас, жас, рас,мас,лас,

Тық-шық, сық, мық, жық, лық, нық,уық,,

Қаш-шаш,паш,

Жан-тан,қан,нан,сан,хан,

234-жаттығу.Сөздердің дыбыс санын көбейту арқылы жаңа сөз жасаңдар.

Ал-ала, алты, Алматы, Алатау,алма,алтыбақан,алмұрт,алтын,

Ат-ата, атақ, атарба, Атырау,атамұра,атбасар,атқыш

У-уыс, уық, уран, уылдырық,улы

Ыс-ысық,ыстық,ысырап,ысқырық

Ас-астық, аспаз, асхана, астана, асқар,асар

235-жаттығу.Метаграммаларды шешіңдер.

Егер т-дан бастасаң-

Биіктердің биігі.

Егер д-дан бастасаң,

Қиындардың қиыны.

Екеуін де алып тастасаң,

Балықшының бұйымы (тау, дау, ау)

Егер б-дан бастасаң-

Түтіндей боп көшемін.

Егер н-дан бастасаң-

Жап-жасыл боп өсемін.

Жеке өзімді тастасаң-

Ішкен жанға кеселмін (бу,ну,у)

Г-ден баста,мен кілең

Ажарымын өмірдің.

К-ден баста,енді мен

Қалдығымын көмірдің.(гүл,күл)

К-ден егер бастасаң-

Шомыласың суына.

Ш-дан егер бастасаң-

Жазда аунайсың құмына (көл,шөл)

237-жаттығу.Мына сөздерді әліпби тәртібімен тізіп жазыңдар

Алтыбасар,абырой,асық.Әлеумет,әңгіме, әшекей.Бояу,бағбан.Газдандыру.Ғарыш.

Дию,ділмар,дүрбі.Көлбақа.Қауіп,қайнаға,құқық.Мінбе.Оттық.Өткіз.Патша.Риза. Тыйым.Ұю,ұшақ.Үйіл,Үгілмелі.Фельетон.

Хан.Цыган.Чекист.Шаш.Ыза,ықтимал.

Ірімшік,іңкәр,ілтипат.Электр,эфир,

эмблема,Юбилей.Январь,

Жаңа материалды меңгеріп, тақырып бойынша оқушылардың білімі толығады.

Жаттығу орындау арқылы фонетиканы тауып, толықтай танысады.

Ү. Жаңа білімді бекіту

Сөзжұмбақ шешу.

1. Дөрекі сөздерді сыпайы, әдепті етіп жеткізу.

2.«Үрей» сөзінің синонимі.

3. Балалар әдебиетінің атасы, ұлы ұстаз

4. «Келемеж» диалект сөздің әдеби баламасы.

5. Төле бидің шәкірті, Айдаболдың баласы

6. Абайдың шын аты

7. Киіз үйдің бір бөлшегі

8. Құйрығы оның он қарыс,

Ол айбатты ……

.

Сөзжұмбақ шешу.

1. Дөрекі сөздерді сыпайы, әдепті етіп жеткізу.

2.«Үрей» сөзінің синонимі.

3. Балалар әдебиетінің атасы, ұлы ұстаз

4. «Келемеж» диалект сөздің әдеби баламасы.

5. Төле бидің шәкірті, Айдаболдың баласы

6. Абайдың шын аты

7. Киіз үйдің бір бөлшегі

8. Құйрығы оның он қарыс,

Ол айбатты ………..

Оқушылар өз бетінше тапсырмалар орындайды.Сол арқылы жаңа материал бекітіледі.

ҮІ.Үйге тапсырма. Қорытындылау.

238,239-жаттығу

Ереже жаттау

Оқушыларды сабаққа қатысуларына байланысты бағалайды.Оқушылар сабақ аяқталды.

Сау болыңыздар!

Оқушылар мұғалімнің сұрағына өз ойларын білдіреді, мұғалімнің қорытындысын тыңдайды.

Сау болыңыз!

Мұғалім сөзіне назар аударып үй тапсырмасын жазып алу.