II Formativ qiym?tl?ndirm? "Ümumi t?hsil mü?ssis?l?rind?, pe?? liseyl?rind? m?kt?bdaxili qiym?tl?ndirm? v? ?agirdl?rin sinifd?n-sinf?, s?viyy?d?n-s?viyy?y? keçirilm?si Qaydalar?"n?n layih? variant?n?n üçüncü madd?sind? göst?rilir ki, formativ qiym?tl?ndirm? ?agirdin q?bul edilmi? standartlar?n realla?mas?na yön?lmi? ir?lil?m?l?rini v? geril?m?l?rini izl?m?k, bu zaman qar??ya ç?xan probleml?ri aradan qald?rmaq v? t?hsilalan? istiqam?tl?ndirm?k m?qs?dil? apar?l?r. Yeni v? ?n?n?vi qiym?tl?ndirm? aras?nda ?sas f?rq günd?lik r?q?mli qiym?tl?rin yaz?lmamas? v? ?agirdin t?lim f?aliyy?tinin daim izl?nm?sidir. Bu izl?m?l?r ?agirdin t?lim n?tic?l?rin? nail olmas? v? n?tic?d? summativ qiym?tl?ndirm?d? nailiyy?t qazanmas?na köm?k m?qs?dil? apar?l?r. M?hz formativ qiym?tl?ndirm? say?sind? ?agird günd?lik t?lim f?aliyy?ti ?rzind? r?q?mli qiym?t almaq üçün deyil, yax?? n?tic? göst?rm?k üçün çal???r. Qeyd ed?k ki, yeni m?kt?bdaxili qiym?tl?ndirm?nin ?sas mahiyy?ti v? a??rl?q m?rk?zi m?hz formativ qiym?tl?ndirm?nin üz?rin? dü?ür. Bu m?zmun formativ qiym?tl?ndirm?nin ad?nda da ayd?n ?ks olunub. Formativ sözü (formative) "formala?d?ran", "formala?d?r?c?" dem?kdir. Formativ qiym?tl?ndirm? t?lim n?tic?l?rinin m?nims?nilm?si il? ba?l? müt?madi m?lumat toplamaq m?qs?dil? apar?l?r. F?nni t?dris ed?n mü?llim formativ qiym?tl?ndirm?ni m?zmun standartlar?ndan ir?li g?l?n t?lim m?qs?dl?ri ?sas?nda haz?rlad??? meyarlar üzr? d?rs ili ?rzind? münt?z?m olaraq h?yata keçirir, n?tic?d? ?agirdin ehtiyaclar?n? öyr?nir, u?ur qazana bilm?m?sinin s?b?bl?rin? ara?d?r?r v? onun inki?af?n?n t?min olunmas? üçün z?ruri t?dbirl?r görür. Formativ qiym?tl?ndirm?d? istifad? olunan ?lveri?li üsul v? vasit?l?r a?a??dak?lard?r: Üsullar Vasit?l?r Mü?ahid? Mü?llimin mü?ahid? v?r?ql?ri ifahi sual-cavab Bacar?qlar üzr? qeydiyyat v?r?qi (mü?llimin istifad?si üçün) Yaz? ?mla, in?a, ifad?, m?s?l?, misal h?lli, yoxlama yaz? i?l?ri Oxu M?tnl?r T?dqiqat Ayr?-ayr? ?agirdl?rin v? ya qruplar?n haz?rlad??? layih? Test Test tap??r?qlar? Sor?u v? ya müsahib? Ayr?-ayr? ?agirdl?rin v? ya qruplar?n haz?rlad??? sor?u v?r?ql?ri Özünüqiym?tl?ndirm? Özünüqiym?tl?ndirm? v?r?ql?ri Rollu oyunlar Meyar c?dv?li Mü?ahid? Mü?ahid? üsulu v? burada istifad? olunan vasit?l?r diaqnostik qiym?tl?ndirm?d? oldu?u kimi t?rtib oluna bil?r. M?s?l?n, ??kil üzr? m?tn qurmaqla ba?l? d?rsin mü?ahid?sini mü?llim a?a??dak? meyarlar ?sas?nda apara bil?r: Meyarlar ?agirdl?rin soyad? v? ad? Sözl?rin m?nas?n? düzgün anlay?r M?tn qurur Sad? b?dii ifad?l?rd?n istifad? edir Jest v? mimikalardan istifad? edir ?ifahi sual-cavab ?ifahi sual-cavab üsulundan istifad? zaman? mü?llim qiym?tl?ndirm? vasit?si kimi bacar?qlar üzr? qeydiyyat v?r?qind?n istifad? edir v? bu qeydiyyat v?r?qi h?r bir f?nnin xüsusiyy?tl?rin? uy?un t?rtib edilir. Yaz? Yaz? üsulundan istifad? ed?r?k mü?llim h?r hans? mövzuda imla, in?a yazma??, m?s?l? v? ya misal h?llini tap??r?r v? ?agirdl?rin bacar?qlar?n? meyarlar t?rtib etm?kl? yoxlay?r. ?agirdin yaz?s?n? yoxlayan mü?llim onun n?tic?l?ri haqq?nda valideynl?ri d? m?lumatland?r?r. Oxu Mü?llim qiym?tl?ndirm? m?qs?din? uy?un olaraq müxt?lif m?tnl?rin oxusunu t??kil edir v? oxu zaman? yoxlamaq ist?diyi bacar?qlar?n ?agirdl?r t?r?find?n nec? nümayi? etdirilm?sin? diqq?t yetirir. ?agird oxuyanda mü?llim müdaxil? etm?d?n dinl?yir, onun etdiyi s?hvl?ri qeyd edir. Sözl?rin v? ifad?l?rin düzgün t?l?ffüz edilm?m?sinin s?b?bini ayd?nla?d?r?r, mü?ahid? etdikl?rini qeydiyyat v?r?qind? yaz?r v? ?agirdin portfoliosuna daxil edir. Mü?llim sonrak? f?aliyy?tini h?r bir ?agirdin portfoliosunda etdiyi qeydl?ri ?sas götürm?kl? qurur. Qeydiyyat v?r?qind?ki qeydl?ri mü?llim valideyn? bildirm?k üçün ?agirdin m?kt?bli kitabças?na da yazmal?d?r. T?dqiqat T?dqiqat üsulunun mahiyy?ti ondan ibar?tdir ki, ?agirdl?r? f?rdi v? ya qrup hal?nda t?dqiqat xarakterli sual verilir v? onlar bu sual ?traf?nda apard?qlar? ara?d?rman? layih? ??klind? t?qdim edirl?r. M?s?l?n, h?yat bilgisi f?nnind?n a?a??dak? tipli suallardan müxt?lif mövzular üzr? ara?d?rma aparmaq üçün istifad? etm?k olar: Z?lz?l? zaman? öz t?hlük?sizliyini nec? t?min ed? bil?rs?n? • Partada düzgün ?yl??m?k n? üçün vacibdir? • Heyvanlar? qorumaq üçün s?n n? edirs?n? Bu suallar ?sas?nda haz?rlanan layih? ?agirdin a?a??dak? bacar?qlar?n? yoxlamaq üçün imkan verir: M?s?l?y? münasib?t bildirm?k ??rh etm?k Toplad??? m?lumatlar? ?laq?l?ndirm?k Z?if Orta Yax?? N?tic?y? uy?un olaraq mü?llim ?agird haqq?nda qeydini q?sa ??kild? bel? yaza bil?r: "Dan???r, amma dan??d??? m?s?l?y? öz münasib?tini bildir? bilmir","M?lumatlar? toplay?r, ancaq ?laq?l?ndir? bilmir" v? s. Sor?u v? ya müsahib? Sor?u v? ya müsahib? ?agird? müst?qil ev tap??r??? kimi verilir. Bu zaman müsahib?nin kiminl? apar?laca??n? v? hans? suallara cavab axtar?laca??n? sinifd? mü?llim ?agirdl?rl? birg? mü?yy?n edir. ?agird h?min suallar ?traf?nda toplad??? m?lumat? t?hlil ed?r?k sinif qar??s?nda t?qdimat edir. Birinci sinif ?agirdi üçün bu tipli tap??r?qlar ?ifahi formada ola bil?r. Mü?yy?n bir sual ?traf?nda valideyni, dig?r f?nn mü?llimi v? ya yuxar? sinif ?agirdi il? apar?lacaq müsahib?nin bütün detallar? mü?llim v? ?agirdl?r t?r?find?n ?agirdin ya? s?viyy?sin? v? m?zmun standartlar?na uy?un olaraq diqq?tl? ara?d?r?l?r, vaxt t?yin edilir v? m?lumatlar?n sisteml??dirilm?si üçün istiqam?tl?r mü?yy?nl??dirilir. Burada ?sas ??rt veril?c?k sual?n düzgün t?rtib edilm?si v? d?qiq ünvanlanmas?d?r. M?s?l?n, ana dili f?nnind?n 20 Yanvar hadis?l?ri il? ba?l? mövzunu t?dris ed?n mü?llim ?agirdl?r? f?rdi v? ya qrup hal?nda bel? bir sual ?traf?nda müsahib? götürm?yi tövsiy? edir: -"Siz 20 Yanvar hadis?l?rini nec? xat?rlay?rs?n?z?" Bu sual h?min hadis?l?ri xat?rlayacaq ya? s?viyy?sind? olan adamlara - valideyn?, baba v? ya n?n?l?r?, dig?r mü?lliml?r? v? h?tta qon?ulara ünvanlana bil?r. Bir neç? n?f?rd?n m?lumat toplayan ?agird h?min hadis? haqq?nda fikirl?ri ümumil??dirib n?tic?y? g?lm?li v? sinf? t?qdim etm?lidir. Bu yolla ?agirdin m?lumat toplamaq, n?tic? ç?xarmaq, ümumil??dirm?k v? e?itdikl?rini ??rh etm?k bacar?qlar? yoxlan?l?r: ?agirdin ad? v? ya qrupun nömr?si: Meyarlar Z?if Orta Yax?? m?lumat toplamaq e?itdikl?rini ??rh etm?k ümumil??dirm?k n?tic? ç?xartmq u qiym?tl?ndirm?nin n?tic?sini h?r bir ?agirdin v?ziyy?tin? uy?un olaraq q?sa ??kild? bel? ifad? ed?r?k m?kt?bli kitabças?na yazmaq olar: "Müvafiq m?lumat? toplama??n yolunu bilmir", "Toplanm?? m?lumat ?sas?nda n?tic?y? g?lib, amma fikrini yax?? ifad? ed? bilmir", "?ld? etdiyi m?lumatlar? ümumil??dirib t?qdim edir" v? s. Özünüqiym?tl?ndirm? Özünüqiym?tl?ndirm? üsulundan istifad? geni? yay?lm??d?r. M?s?l?n, ana dili f?nnind?n ?lifban?n öyr?nilm?si zaman? mü?llim ?agirdl?rl? özünüqiym?tl?ndirm? keçir? bil?r. Özünüqiym?tl?ndirm? v?r?qind? göst?ril?n meyarlar üzr? ?agird özün? qiym?t verir v? bunu "+", "-" il? i?ar? edir. ?agirdin özünü qiym?tl?ndirm? v?r?qi ?agirdin ad?: ____________________ Sinif: Meyarlar Özünüqiym?tl?ndirm? H?rfl?ri tan?y?r + - Sait v? samit s?sl?ri f?rql?ndirir S?sl?ri hecalarda birl??dir?r?k oxuyur Hecalardan sözl?r düz?ldir Mü?llim özünüqiym?tl?ndirm? v?r?ql?rini d? ?agird portfoliosuna daxil edir v? ?agirdin valideyninin h?min v?r?ql? tan?? olmas? m?qs?d?uy?undur. Rollu oyunlar Rollu oyunlar jest v? mimikalardan istifad?, ?agirdin ifad?li dan?????, nitqind? b?dii ifad?l?rd?n istifad? etm?si v? dig?r bacar?qlar?n?n üz? ç?xar?lmas? üçün ?h?miyy?tlidir. Rollu oyunlar üçün ?agirdl?r? h?r hans? bir situasiya t?qdim olunur. ?agird h?min problem? dair dü?ünc?l?rini ?ks etdir?n h?ll yolunu t?qdim edir. Rollu oyunlar? mü?ahid? etm?k üçün meyarlar haz?rlanark?n bir yox, bir neç? standart?n m?zmunundan istifad? edilir. A?a??dak? standartlar qrupu buna misal ola bil?r. ?agird: 1.2.1. Mü?ahid? etdikl?ri, e?itdikl?ri v? oxuduqlar? haqq?nda dan???r. 1.2.2. Dialoqlarda v?ziyy?t? uy?un nitq etiketl?rind?n istifad? edir. 1.2.3. Nitqind? müvafiq b?dii ifad?l?rd?n istifad? edir. 1.2.4. Nitq situasiyalar?ndan as?l? olaraq dan???q prosesind? müvafiq jest v? mimikalardan istifad? edir. Meyarlar a?a??dak? kimi yaz?la bil?r: Meyarlar ?agirdl?ri n soyad? v? ad? Mü?ahid? etdiyi hadis?l?ri dan???r Oxuduqlar ?n? ??rh edir E?itdiyi m?lumat? t?svir edir Dialoq qurur Dialoqlard a nitq etiketl?ri i?l?dir Sad? b?dii ifad?l?rd?n istifad? edir mimikalardan istifad ?g?r mü?llim göst?ril?n üsul v? vasit?l?r ?sas?nda bütün mü?ahid?l?ri vaxtl?-vaxt?nda, düzgün aparmas?na baxmayaraq, ondan öz i?ini qurmaq üçün istifad? etm?zs? v? z?if ?agirdi el? z?if oldu?una gör? diqq?td?n k?narda saxlayarsa, formativ qiym?tl?ndirm?nin ?h?miyy?ti azalar v? m?zmununa x?l?l g?l?r. "Ümumi t?hsil mü?ssis?l?rind?, pe?? liseyl?rind? m?kt?bdaxili qiym?tl?ndirm? v? ?agirdl?rin sinifd?n-sinf?, s?viyy?d?n-s?viyy?y? keçirilm?si Qaydalar?"n?n layih?sind? göst?rildiyi kimi, formativ qiym?tl?ndirm?nin n?tic?l?ri sinif jurnal?nda qeyd olunmasa da, ?agirdin m?kt?bli kitabças?nda, mü?llimin ??xsi qeyd d?ft?rind? öz ?ksini tap?r v? ?agird qovlu?unda (portfolio) toplan?r, eyni zamanda ümumil??dirilmi? cüml?l?r ??klind? ?agird günd?liyi vasit?sil? valideyn? çatd?r?l?r. Qiym?tl?ndirm?nin n?tic?l?rinin qeydiyyat? mü?lliml?r?, ?agirdl?r? v? valideynl?r? a?a??dak? suallara cavab verm?y? köm?k edir: • ?agird n?l?ri öyr?nmi?dir? • Daha n?l?ri öyr?nm?lidir? • ?nki?af üçün o hans? add?mlar? atmal?d?r? ?zl?m?l?rin qeydiyyat? h?mçinin mü?llimin m?kt?b v? valideyn qar??s?nda hesabatl?l?q m?suliyy?tini d? art?r?r. Odur ki, mü?llim ??xsi qeyd d?ft?rin? "r?smi s?n?d deyildir", dey? diqq?tsiz yana?mamal? v? onun valideynl?r üçün ?sas m?lumat m?nb?l?rind?n biri oldu?unu unutmamal?d?r. Uzun ill?r övlad?n?n m?kt?bli kitabças?nda qiym?t görm?y? ad?t etmi? valideynin indi ba?qa bir v?ziyy?tl? rastla?d?qda mü?yy?n narahatl?q keçirm?si t?biidir. Lakin f?nn mü?llimi formativ qiym?tl?ndirm?nin mahiyy?tini v? m?qs?dini valideyn? düzgün izah ed?rs?, ?agirdin günd?lik r?q?mli qiym?tl?ndirilm?m?si valideyn üçün cavab? olmayan tapmacaya çevrilm?z. M?hz formativ qiym?tl?ndirm? say?sind? valideynl?r öz övladlar?n?n inki?af?n?, nailiyy?tl?rini daha diqq?tl? izl?m?y? müv?ff?q olur, m?kt?bl?, mü?lliml? daim t?mas saxlay?rlar. Valideyn bilm?lidir ki, ?n?n?vi qiym?tl?ndirm?nin prinsipl?rin? uy?un olaraq ?agird günd?lik 2,3, 4,5 r?q?ml?ri il? qiym?tl?ndirildikd? övlad?n?n çat??mayan v? ya z?if c?h?tl?ri bar?d? m?lumata malik olmur, övlad?na köm?k etm?k ist?s? d?, h?d?fi d?qiq seç? bilmir. Formativ qiym?tl?ndirm?nin n?tic?si olan t?sviri qiym?tl?ndirm? is? bu cür anla??lmazl?qlar? aradan qald?r?r. Bel? ki, övlad?n?n günd?liyind? "H?rfl?ri tan?y?r, lakin sözl?ri yazmaqda ç?tinlik ç?kir" ifad?sini oxuyark?n valideyn problemin mahiyy?tini anlay?r v? onun aradan qald?r?lmas? üçün mü?llimin köm?kçisin? çevrilir. III Summativ qiym?tl?ndirm? "Ümumi t?hsil mü?ssis?l?rind?, pe?? liseyl?rind? m?kt?bdaxili qiym?tl?ndirm? v? ?agirdl?rin sinifd?n-sinf?, s?viyy?d?n-s?viyy?y? keçirilm?si Qaydalar?"n?n layih? variant?n?n be?inci v? alt?nc? madd?l?rind? göst?rilir ki, summativ qiym?tl?ndirm? t?lim prosesind? mü?yy?n m?rh?l?l?r? (b?hs v? ya bölm?nin, yar?milin sonunda) yekun vurmaqla, ?agirdin nailiyy?t s?viyy?sini ölçm?k m?qs?dil? apar?l?r. Kiçik summativ qiym?tl?ndirm? b?hs v? ya bölm?l?rin sonunda mü?llim t?r?find?n, böyük summativ qiym?tl?ndirm? is? yar?mill?rin sonunda ümumi t?hsil mü?ssis?sinin r?hb?rliyinin v? ya orada yarad?lan müvafiq komissiyan?n n?zar?ti il? f?nni t?dris ed?n mü?llim t?r?find?n apar?l?r. içik summativ qiym?tl?ndirm?nin keçirilm? vaxt? t?dris plan?nda h?ft?d? h?min d?rs üçün n?z?rd? tutulan saatlar?n say?ndan as?l? olaraq f?rdi ??kild? mü?yy?n edilir. Bel? ki, ana dili f?nnind?n kiçik summativ qiym?tl?ndirm? üçün mü?yy?n edilmi? vaxt texnologiya v? ya musiqi f?nni il? eyni ola bilm?z. Kiçik summativ qiym?tl?ndirm? vasit?l?ri f?nni t?dris ed?n mü?llim t?r?find?n haz?rlan?r. Böyük summativ qiym?tl?ndirm? üçün vasit?l?r qiym?tl?ndirm? standartlar? ?sas?nda haz?rlan?r. Standart?n h?r s?viyy?sin? uy?un olaraq mü?yy?n sayda suallar n?z?rd? tutulur. ?agirdin düzgün cavab verdiyi suallar?n say? il? onun qiym?ti mü?yy?n olunur. Suallar?n ümumi say?n?n 10%-n? düzgün cavab ver?n "1", 10% daxil olmaqla 20%-n? düzgün cavab ver?n "2", 20% daxil olmaqla 50%-n? düzgün cavab ver?n "3", 50% daxil olmaqla 80%-n? düzgün cavab ver?n "4", 80% daxil olmaqla 100%-n? düzgün cavab ver?n ?agird "5" qiym?tl? qiym?tl?ndirilir. Summativ qiym?tl?ndirm?nin n?tic?l?ri 5 ball?q qiym?t ?kalas? üzr? (1,2,3,4,5) r?q?ml? ifad? olunur v? qiym?tl?r jurnala yaz?l?r. Summativ qiym?tl?ndirm?nin keçirilm?si üçün üsullar f?nnin m?qs?din? uy?un olaraq mü?yy?nl??ir. Ana dili, riyaziyyat, h?yat bilgisi f?nl?rind?n ?n ?lveri?li qiym?tl?ndirm? üsullar? testl??m? v? yaz?, qiym?tl?ndirm? vasit?l?ri is? test tap??r?qlar?, imla, in?a, misal, m?s?l? h?llidirs?, texnologiya f?nni üçün ?agirdin h?r hans? bir m?mulat? haz?rlamas?, musiqi üçün h?r hans? musiqi nümun?sinin ifa edilm?si, fiziki t?rbiy?d?n is? normativl?rin yerin? yetirilm?si ola bil?r. IV Qeyd Kurikulum t?tbiq olunan sinifl?rin jurnal?nda günd?lik qiym?tl?r yaz?lm?r. D?rsd? i?tirak etm?y?nl?rin ad?n?n qar??s?nda "q", d?rsd? i?tirak ed?n ?agirdl?rin ad?n?n qar??s?nda "+" qeyd olunur. Jurnalda yaln?z summativ qiym?tl?ndirm?nin n?tic?l?ri summativ qiym?tl?ndirm?nin keçirildiyi gün üçün ayr?lm?? qrafada sütun ??klind? yaz?l?r. Kurikulum t?tbiq olunmayan sinifl?rd? d?rsd? i?tirak etm?y?n ?agirdin ad?n?n qar??s?nda "q", d?rsd? olub, amma qiym?tl?ndirilm?y?n ?agirdin ad?n?n qar??s?nda "+", qiym?tl?ndiril?n ?agirdin ad?n?n qar??s?nda ald??? qiym?t yaz?l?r. Qeyd ed?k ki, ?agirdl?rin h?m fiziki, h?m zehni yükl?nm?sinin qar??s?n? almaq m?qs?dil? ibtidai t?hsil pill?sind? formativ v? summativ qiym?tl?ndirm? aparmaq üçün yaln?z T?hsil Nazirliyinin t?sdiq etdiyi, Monitorinq v? qiym?tl?ndirm? ?öb?sinin tövsiy? etdiyi qiym?tl?ndirm? vasit?l?rind?n istifad? edil? bil?r. Qiym?tl?ndirm?nin göst?ril?n qaydalar ?sas?nda apar?lmas? üçün mü?lliml?rl? yana?? m?kt?b r?hb?rl?ri d? m?suliyy?t da??y?r. M?kt?bdaxili qiym?tl?ndirm? üzr? mövcud yerli v? xarici ?d?biyyatlarla tan?? olmaq ist?y?nl?r T?hsil Nazirliyinin www.edu.gov.az sayt?n?n Monitorinq v? qiym?tl?ndirm? s?hif?sinin m?kt?bdaxili qiym?tl?ndirm? hiss?sin? müraci?t ed? bil?rl?r.
273
149 291 
