Функциональная неграмотность

Təlim-tədris problemlərinin nəticələri: I məqalə: funksional savadsızlıq

Təlim-tədris problemlərinin nəticələri müxtəlif olsa da ən ciddi nəticə funksional savadsızlıqdır.

Funksional savadsızlıq — insanın oxuma, yazma və sadə hesab baca-rıqlarına malik olmasına baxmayaraq, bu bacarıqları gündəlik həyatda düz-gün və effektiv şəkildə tətbiq edə bilməməsidir.

Yəni belə insanlar:

• sadə mətnləri oxuya bilirlər, amma mənasını tam anlaya bilmirlər;

• təlimatları başa düşməkdə çətinlik çəkirlər;

• sadə hesablamaları real həyat situasiyalarında tətbiq edə bilmirlər; (məsələn, büdcə planlama, faiz hesablama və s.)

Qısa nümunə:

Bir şəxs elan oxuya bilir, amma oradakı şərtləri düzgün anlamadığı üçün yanlış qərar verir — bu, funksional savadsızlığın göstəricisidir.

Elmi izah:

UNESCO və OECD tədqiqatlarında funksional savadsızlıq “reading literacy” və “numeracy” bacarıqlarının real həyat problemlərinə transfer olunmaması kimi xarakterizə olunur.

Funksional savadsızlıq adətən “oxu-yazı bilməmək”dən yox, tədrisin keyfiyyətli tətbiq olunmamasından yaranır. Əsas səbəblər:

*Əzbərçiliyə əsaslanan təhsil

Şagirdlər:

--qaydaları yadda saxlayır; amma məntiqini anlamır; real həyatda tətbiq edə bilmir.

Nəticə: bilik “passiv” qalır.

*Praktiki bacarıqların azlığı

Dərslər çox vaxt:

--nəzəri izah ,test həlli şəklində olur.

Amma:

--maliyyə hesablamaları,real situasiya problemləri, layihə işləri azdır.

OECD (PISA) göstərir ki, praktika zəif olan sistemlərdə funksional savadlılıq aşağı olur.

*Qiymətləndirmə sisteminin səhvi

Əgər qiymətləndirmə yalnız:

--test əzbərləməsinə; qısa cavablara əsaslanırsa,

şagird düşünmək yox,yadda saxlamaq öyrənir.

*Müəllim yanaşması:

Bəzi hallarda:

• interaktiv metodlar azdır,fərdi yanaşma yoxdur

• “dərs demək” mərkəzlidir, “öyrətmək” yox.

* Sosial və iqtisadi faktorlar:

--evdə kitab oxuma vərdişi yoxdur,valideyn dəstəyi zəifdir ,rəqəmsal diqqət dağınıqlığı (telefon, sosial media) mövcuddur.

Funksional savadsızlığın aradan qaldırılması yolları hanslar ola bilər?

*Kompetensiya əsaslı təhsil

Təhsil:

--“nə bilir?” yox ,“nə edə bilir?” prinsipinə keçməlidir.

Şagird:

--problem həll etmə ,analitik düşünmə, qərarvermə bacarıqları qazanmalıdır.

*Praktik öyrənmə (real həyat tətbiqi)

Dərslərdə:

--büdcə hesablaması ,laborator təcrübələr ,real case study-lər
istifadə olunmalıdır.

Məsələn: faiz mövzusu → bank krediti nümunəsi ilə öyrədilir.

*Layihə əsaslı öyrənmə (PBL)

Şagird:

--problem seçir,araşdırır ,nəticə təqdim edir

Bu metod:

--düşünmə bacarığını artırır ,bilikləri “aktiv” edir.

*Qiymətləndirmə islahatı

Yeni sistem:

--yalnız test yox ,esse, layihə, təqdimat ,real situasiya tapşırıqlarını etiva edir.

*Müəllim hazırlığı

Müəllimlər:

--interaktiv metodlar ,STEM yanaşması ,rəqəmsal alətlər üzrə təlim keçməlidir.

*Oxu mədəniyyətinin inkişafı

--məktəb kitabxanaları ,gündəlik oxu saatları ,müzakirə dərsləri.

UNESCO: oxu vərdişi güclü olan ölkələrdə funksional savadlılıq daha yüksəkdir.

*Rəqəmsal savadlılıq

Şagirdlər:

--məlumatı analiz etməyi ,düzgün mənbə seçməyi öyrənməlidir.

Nəticə:

Funksional savadsızlıq təkcə fərdi problem deyil — təhsil sisteminin struktur problemidir. Onun aradan qaldırılması üçün əsas yol:

👉 əzbərçilikdən → düşünməyə
👉 nəzəriyyədən → praktikaya
👉 yaddaşdan → kompetensiyaya keçiddir.

Rəfail Əliyev,

Əməkdar müəllim, Ən yaxşı müəllim müsabiqəsinin qalibi