Г.Менделдин закондору

Г.Менделдин закондору

Менделдин биринчизакону

Ар түрдүү таза сызыктарга тиешелүү жана белгинин жупталган альтернативдик кѳрүнүшү боюнча бири - биринен айырмалангангомозиготтук организмдерди аргындаштырууда гибриддердин (F1) бардык биринчи муундары окшош болуп калат жана ата - энесинин бирөөсүнүн белгисинин кѳрүнүшүн алып жүрѳт. Бул закон “белгилердин басымдуулук закону”катары дагы белгилүү.

Менделдин экинчизакону

Бѳлүнүү –гетерозиготтукжандыктардын аргындаштыруусу муундардын пайда болуусуна алып келген кубулуш, анын бир бөлүгүбасымдуулук белгини, ал эми экинчи бөлүгү – рецессивдикбелгини алып жүрѳт.

Бѳлүнүү закону же Менделдин экинчи закону: биринчи муундагыэки гетерозиготтуктукумдардынаргындаштыруусунда экинчи муунда ѳз арабелгилүү сандык мааниде бѳлүнүү байкалат: фенотип боюнча 3:1, генотип боюнча 1:2:1.

Гаметалардын тазалык закону: ар бир гаметага ата-эне жандыгынын ушул гендик аллелдеринин жубунан бир гана аллель түшѳт. Гамета нормасында жупталган аллелдин экинчи генинен дайыма таза. Бул факт Менделдин учурунда дагы так такталган эмес, аны азыркы учурда гаметалардын тазалык гипотезасы деп аташат. Кийинчерээк бул гипотеза цитологиялык байкоо жүргүзүүлѳр менен далилделген. Мендель тарабынан ачылган тукум куучулукмыйзам ченемдүүлүктөрдүн арасынан бул “Закон” ѳтѳ жалпы мүнөздө (ѳтѳ кенири шарттарда аткарылат).

Биринчи муундун бирдейлигинин жана экинчи муундун касиеттеринин бѳлүнүүнүн цитологиялык негизи гомологиялык хромосомалардын ажырашынан жана мейоздогу гаплоиддик жыныстык клеткалардын калыптануусунан турат.

Гаметалардын тазалык гипотезасы (закону) тѳмѳнкүдѳй: 1) жыныс клеткалары пайда болгондо ар бир гаметага аллелдердин жубунан бир гана аллель түшѳт, башкача айтканда гаметалар генетикажагынан таза; 2) гибриддик организмде гендер аргындашпайт (кошулушпайт) жана ал таза аллелдик абалда болот.

Бѳлүнүү кубулуштарынын статистикалык мүнөздөмөсү

Гаметалардын тазалык гипотезасынан улам бѳлүнүү закону ар түрдүү гендерди алып жүргөн гаметалардын кокустук айкалышынын жыйынтыгы. Гаметалардын биригишинин кокустук мүнѳзүнүн жалпы жыйынтыгы мыйзам ченемдүү болот.Ушундан улам, моногибриддик аргындаштырууда 3:1 (толук басымдуулук болгондо) же 1:2:1 (толук эмес басымдуулук болгондо) мамилесинстатистикалык кубулуштарга негизделгензакон ченемдүүлүк катары караса болот. Бул полигибриддик аргындаштыруу учуруна дагы тиешелүү. Бѳлүнүүдѳ сандык мамилелерди так аткаруу изилдеген гибриддик жандыктардын кѳп санында мүмкүн болот. Мына ошентип, генетиканын закондору статистикалык мүнѳздү алып жүрүшѳт.

Тукумун талдоо

Аргындаштырууну талдоо басымдуулук ген боюнча организм гомозиготтук же гетерозиготтук экендигин аныктоого мүмкүндүк берет. Ал үчүн генотиби аныктала турган жандыкты рецессивдик ген боюнча гомозиготтук жандык менен аргындаштырат. Көп учурда ата-энесинин бирѳѳсүнүнтукумунун бири менен аргындаштырышат. Бул аргындаштыруу кайтарым деп аталат.

Генетика закону боюнча моногибриддик аргындаштырууда рецессивдик белги биринчи муунда кѳрүнбѳгѳндүгү белгилүү. Экинчи муундарда гана ал жандыктардын 1/16 бөлүгүндө байкалат. Рецессивдик белги биринчи муундунжандыктарынын генотибинде сакталат, бирок алардын сыртынанкөрүнбөйт. Мына ошентип, генотибинде рецессивдик белгиси бар биринчи муундунжандыгы фенотиби боюнча басымдуулук белгиси боюнча моногибриддик жандыктан айырмаланбайт. Басымдуулук жандыктын гомозиготтукучурунда бѳлүнүү жүрѳт. Талданган аргындаштыруу генотипти аныктоо үчүн селекция жана генетикада кенири пайдаланылат.

Менделдин үчүнчү закону

Менделдин үчүнчү закону же көз карандысыз тукум куучулук закону - бири - биринен бир же бир нече жуп альтернативдик белгилер боюнча айырмаланган эки жандыктарды аргындаштырууда гендер жана аларга ылайыктуу касиеттери бири - биринен көз карандысыз тукумга берилетжана мүмкүн болгон бардык айкалыштарда комбинацияланат (моногибриддик аргындаштыруудай).

Көз карындысыз комбинациялардын цитологиялык негизи болуп гомологиялык хромосомалардын башка жуптардан кѳз карандысыз мейоз процессинде ар бир жуптун гомологиялык хромосомаларынын клетканынар түрдүү уюлдарына таралышынын кокустук мүнөзү эсептелет. Бул закон ар түрдүү белгилердин өнүүгүсүнө жооптуу гендер ар башка хромосомаларда жайгашкан учурда гана иштейт. Чиркелешкен тукум куучулук учурунда гана башкача мүнөздөлөт.

Дайыма эле басымдуулук ген рецессивдик гендитолук үстѳмдүк кылбайт. Мындай кубулуш толук эмес басымдуулук деп аталат. Толук эмес басымдуулуктун мисалыболуптүнкү сулуу гүлүнүн түсүнүн тукум куучулугу эсептелет.

Дигибриддик аргындаштыруу – ата - энеси эки белги боюнча айырмаланган аргындаштыруу.

Полигибриддик аргындаштыруу -ата- энеси бир нече белгилер боюнча айырмаланган аргындаштыруу.