Тема : Г1алг1ай халкъа иллеш .
Лоарх1ам: г1алг1ай иллей тайпаш довзийтар дешархошта,иллей чулоацам - хинна дикахетар,кхаьча бала,г1айг1а хилар белгалдаккхар,илли традицен поэтически торонех хилар гучадаккхар.
Гойтара г1ирс : Сборник"Г1алг1ай багахбувцам"
Вай илли ца аьлча,вай са ца къийрдача,
Села Сата мисара маха баьккхабац.
Вай илли ца аьлча,вай са ца къийрдача,
Пайхамарий гота а йолаеннаяц.
Г1алг1ай илли.
Урока никъ :
I. Кийчо ю ха .
II.Ц1аг1ара болх тахкар :
1).Г1алг1ай багахбувцамах ховр дувцийт дешархошка.
2).Шоашта дезаденна фаьлгаш,шира дувцараш,ховлий-довзалеш дувцийт дешархошка.
III. Урока темацара болх :
1) Хьехархочун дош
...Дикка моттиг д1алоац г1алг1ай багахбувцама юкъе халкъа иллеша.Уж тайп-тайпара да.Багах даха в1ашаг1дехкаш хиннад иллеш.Царца адамаша шоай уйлаш,шоашта дезар,шоаш т1акхувшдар,дегай хетамаш,шоашта 1аткъар,шоай дегаг1оз,нах безар,моас-таг1ашца бола цабезам,царцара гоамал ювц. Вешта аьлча,иллешца адамаша шоашта дезар хестаду,бала кодабу.
Шоай чулоацамга а формага а диллача,багахбувцамцара иллеш дуккхача тайпара хул.Царна юкъе да балха иллеш,турпала иллеш,лирически иллеш,Г1алг1ашта юкъе шерра даьржа а дезаш а хиннад дика-во денача даьха иллеш,белхамаш. Балха иллеши лирически иллеши турпала иллеш санна до-ккха дац,х1аьта а илле дувца х1ама цун чулоацам гучабоаккхаш да уж. Балха боахкаш а илли оалаш хиннад г1алг1аша,саг йодача-йоаг1ача ловзарга болхаш мехкараша шоаш бу никъ лоацаг1а хилийтар духьа иллеш доахаш хиннад.Саг велча,таьзета болхараш а,къаман илле хьисапе в1ашт1ехьадаьхе белхамаш деш,хьош хиннаб шоай никъ.Х1ана аьлча,иллешца ювцаш хиннай наха шоай уйлаш, шоаш-та дезараш,шоай дега хетамаш.Иллешца хестадеш хиннад цар дикадар,иллеца шоамдеш хиннад водар. Хинна дикахетар,дог г1оздалар,кхаьча бала,г1айг1а - долла х1ама дувцаш хиннад г1алг1ай иллеш.
Вай урок д1ахохьош,шун торо хургья халкъа иллей тайпаш техкача шоай новкъосташка ладувг1а а цхьаццадола иллеш довза а .
IV. Хьалхара дешархо. " Балха иллеш "
Иллешта юкъе къаьнаг1а йолча формах да къахьегама иллеш.Геттара ширача хана денз дахаш да уж наха юкъе.
Болх,къахьегам массаза а адамий керттера г1улакх хиннад. Ч1оаг1а къахьегама т1ера долча г1ал-г1ай къаман а хиннад балха иллеш.Бакъда,уж кхыча иллеел к1езигаг1а да.Фольклор гулъеш хиннача 1илманхоша укх жанрах дола иллеш к1езигаг1а яздаьд шоай ханнахьа д1а,аьнна хеталу. Ховш ма дий,адамаш балхаца хьахинналга,балхо адамий говзал,низ совбаьхалга.Цудухьа нах массаза а балха сий деш,хам беш хиннаб.Тайп-тайпара иллеш доахаш хиннад г1алг1аша гота боахкаш,кхай т1а бал-хаш деш,шу-ра лувсаш.Шоай самукъадоаккхаш,шоаш беча балхах лаьца,ха сихаг1а д1аяхийтар ду-хьа,хало лаьг1йолийташ доахаш хиннад балха иллеш.Цул совг1а,иллей чулоацамо хьахойт вайна наха шоашта дагадоаллар,шоай уйлаш кхоачашхилар,баь болх а,хьийга къа а эри ца довр,беш бола болх ираз долаш,беркате,хьурмат долаш хилар.
Масала:кхалнаха топпара гиба чу шура лувсаш,х1ара дош массаза ала цун боарамах гиба теркаеш хиннай. Дош оалаш шийгахьара д1атотташ,дош оалаш шийгахьа хьат1ао-заш.Цу тайпара дешайи ашареи ритма къоастам беш хиннаб хьедара ритмо.Ер ба илле чулоацам :
Кувра,кувра,кувра я,
Тиркал боккхаг1а налха ба,
Шолжал доккхаг1а шар да,
Лувса,лувса,шура лувса,
Боккха налха тхона баккха.
Революци ялалехьа хи хьайра ца хиннача е ца тоъаш к1езига хиннача хана ги охьаш хиннад кара кхестаеча хьайраца - калхьарца.Низкъала го боахача кхерт1он татага хьежжа яьхад меллашха :
Ма - гац, ма - гац, ма - гац !
Сиха кхестача ритмага хьежжа оалаш хиннад,калхьар аттаг1а кхеста йолаелча ( сихха ):
Сайга битал, сайга битал !
Цхьаькха да калхьар кхестаеш даьха илли : Кхаста,калхьар,кхаста,калхьар,
Бетта мажарг буаргба,
Хьовза,калхьар,хьовза,калхьар,
Бетта мажарг буаргба.
Х1ара ши дош ала го боаккхийташ хиннаб калхьарга.Иштта цу иллеца из хала болх кхоачашбеш хиннаб.
Тахан,уроках кийчо еш,аз кхы а массехк балха илли лехад.Хьажк1а д1аювш оалаш хиннад ер илли :
Д1атоссача хана гердах юсте а ,
Чуэцача хана вордех юстийла.
Герда т1ехьа ворда хийла,
Боала т1ехьа боал мел боалл,
Ворда т1ехьа ворда хийла,
Барттайна дезал хилба.
К1омала къенжаш кийчъеш даьха илли : Кура коакош увттадеш,
Йоккха къенжаш еш,
Гоамача п1ендаца ц1ендеш,
Моажа царгаш еш,
Кха йокъаца тоадеш,
Д1аьха мовхараш хилда,
Б1аьстан готанна
Хоза б1оржаш хийла.
Хьовла кегадеш даьха илли: Хьовла,хьовла,хьовла да,
Хьовла чаме кхача ба.
Хьовла бурка яй биза,
Хьовла дахчана песка диза.
Хьовла,хьовла,хьовла да,
Хьовла чаме кхача ба.
Бурка яьна й1айха ц1и еза,
Дахчана песка жур,даьтта деза.
Хьовла,хьовла,хьовла да,
Хьовла чаме кхача ба.
( Уж иллеш хоам беча цхьаннега дувцийта а мегаргда е х1ара илли къаьст-къаьсттача
дешархочо ала а мегаргда )
V. Шоллаг1а дешархо : " Турпала иллеш "
Г1алг1ай багахбувцама юкъе дика доккха дакъа д1алоац турпала иллеша.Уж ил-леш,формага диллача,доккха да.Цкъаза ах сахьат а доаккх турпала илли оалаш волчо.
Турпала иллей жанр йолаенна дукха ха яц - XIX -ча б1аьшере баьха нах ба цу иллей турпалхой : Таймий Байболат,аьла Къахьарма,Автурински Ахьмад,Маде Жамарза,Ади Сурхо,кхыбараш.Цу иллей чулоаца истореца хинна х1амаш белгалдоахаш ба.Дуккха да "Сийрда фос"яккха ихарашта хьалха лаьттача"баьччаех"даьха.Цар т1а хестаду камаьршал,майрал,денал."Баьччаех"долчаиллеш т1а ч1оаг1а во лоарх1"х1ама яккха г1ертар",яьккхача фесах в1аьхий хила,рузкъа 1оаде г1ертар.
Дукха иллеш да къамашта юкъерча доттаг1алах даьха.Иштта да"Авгурински Ахьма-дах","Казакий к1антах","Жерочун во1ахи гуржий к1антахи"дола иллеш.
Са доаладе безам ба"Майра к1ант"яха илл : Дына к1алхара ланаш
Дото а долаш,
Ла къувса хьастамаш
Дошо а долаш,
Тиркал дехьа йоахка
Уж аьлий кхалаш
Б1аьхача г1уракхаца
Хьалха лаьхкар.
Б1аьсти шура санна,
Гурахь дота Тирк,
Тиша кетар санна,
Ураг1 этт1адеш,
Т1еххьарча оарцанца
Лаьг1а ладувг1аш,
Хьалхарча фесага
Сийрда б1арг кхоабаш,
Мецача берташа
Кхалаш 1ехаеш,
Берза к1аьзаша
Бакъий ц1увзаеш,
Наькъа новкъост воацаш,
Хина т1ий доацаш,
Волавенна воаг1а
Из майра к1ант.
Хинна т1ий деций
К1алхара из гила,
Наькъа новкъост вецийт
Качара из мажар.
Т1ехьара из оарц
Мажарца чувхадеш,
Хьалхара из рема
Шокарца лехкаш,
Дог1анна бу оацаш,
Маьлха 1ы доацаш,
Волавенна воаг1а
Из майра к1ант.
Дог1анна бу я хьона
1аьржа 1андий ферта,
Маьлха 1ы да хьона
Из к1ай палчакх !
( Хрестомате т1ара"Революцен т1ема хана цу т1ем т1а латаш хинначарна даьха илли"яха илли дешийта мегаргда шаьра,къоастадеш дешача дешархочунга )
VI. Саг йодача - йоаг1ача даьха иллеш.( Болх бу ерригача классо )
- Дешархоша шоаш ц1аг1а кийчдаь иллеш 1одеш,къоастаю цу иллей белгало(уж ший тайпарча диалогах латтар хилар,царна юкъе дукха эпитеташ,дустараш хилар,дош ира-г1а мел оал,цох сакъердам боалаш хилар...)
- Оаг1ув 8. ( Диалога хьисапе 1одеша уж ши илли )
VII. Урока 1омадаьр ч1оаг1дир .
VIII. Болх баь дешархой белгалбахар,царна йоаг1аш йола оценкаш оттаяр .
IX. Ц1аг1а : "Берий иллеш "; боккхача нахага хаьтта а хаьтте,къаьнара зоахалол д1аязде. О. 8.
26 435
1 166 
