Г1алг1ай мотт хьехара наькъаш

Г1АЛГ1АЙ МОТТ ХЬЕХАРА ХАЛОНАШИ НАЬКЪАШИ.

«Моллаг1ча саго деча х1амал хьалха дош хул», -яьхад римский йоазонхочо Апулейс. Цу дешаша хьагойт вай хьадеш мел дола х1ама меттаца дувзаденна долга. Меттаца дувзаденна да вай г1улакхаш, вай уйлаш, вай сакхетам, вай эздел, истори. Цу дерригне белгалду мел лоарх1ам болаш да ший къаман мотт 1омабар а хар а.Цу хьакъаьхьа Сухомлинске В.А. аьннад: «Слово – тончайшее прикосновение к сердцу; оно может стать и нежным благоуханным цветком, и живой водой, возвращающей веру в добро, и острым ножом, и раскалённым железом, и комьями грязи…»

Тахан дийндолча метташта юкъе эггар къаьнаг1а болча меттаех ца1 ба г1алг1ай мотт, бакъда къона ба йоазонга диллача, цун х1анз а б1аь шу даьннадац. Мах баь а варгвоацаш, боккха лоарх1ам болаш, к1оарга чулоацам а болаш дизза г1алг1ай дош хьадоаг1а дукха б1аьшераш да. Из да багахбувцама дош. Мишта яьхад цох вай даьша? – Наьна дего хьаьста д1оахдаьд из дош, къахьегама хьацаро, къонахий майрало ч1оаг1даьд из, йи1иий хозало сийрдадаьккхад из, вай халкъан метто ирдаьд из. Е хоза фаьлг хиле, дувца отташ хиннад из дош, е илли хиле, ткъамал даьле декаш хиннад из, беркате мел дар хоастадеш, наьха дегашка чудужаш хиннад. Х1ара сага ший мотт хьамсара ба аьнна хет сона.

Ц1ихезача эрсий йоазонхочо А.С. Пушкина аьннад: «… Клянусь честью, что ни за что на свете я не хотел бы переменить отечество или иметь другую историю, кроме историй наших предков…» Меттах ма доаллий дика мел дар. Саго бувцача меттага хьежжа хов вайна из хьаькъал долаш е 1овдала хилар, 1имерза е г1ожа хилар, эхь – эздел долаш е эхь доацаш хилар. ¹

Цудухьа вайна ийша ца 1еш вай мотт эш лингвисташта, историкашта, кхыдола 1илмаш тохкача наха. Из ха а ховш, вай декхарийла да мотт хьехара говзал лакхъе. Воаш из нийса бувца, нийса г1алаташ доацаш бувцаргболаш д1ахьеха.

Республике цу тайпара болх беш а тохкаш а аз зийнар фу дар аьлча, дешара а яздара а лазар кхийтта моттигаш.

1. Лазар кхийттад лексиках, таьрахьдешаех, к1иран деной ц1ерашта. Таьрахьдош г1алг1ай метта оалаш наггахьа мара саг нийслац. «Малаг1а ди да, хоатте - … «Вторник, среда, пятница» - оал.

2. Харцахьа 1омадаь, харцахьа хьакхелла дукха дешаш да. Дешархой уж айпе дешаш къамаьла юкъе а кхухь, хьехархоша, дукхаг1чар, тоадац, нийсдац. Бераш тоа ца дарал совг1а хьехархой шоай лексика б1ехъенна хул. Масала, цхьааз (цкъа); укхазче (укхаза);ц1аькхаза, цхьаькхаза (ц1аькха); гаьн (га); хьани, хьане (хьан); бехктохкаме (бехктокхаме); къоарга (кlоарга);кlалдане, кlалхьадане (кlалда, кlал гlолла); шоага (шуга); тlехьле (тlехье); унахцlена тlехье; вlашагlкхийтаб (вlашагlкхийттаб); со цун книжка ле воал (дала); со гlо мегаргвий (ваха);кха (кхаъа), цхьогал (цогал), Со сай воал из де (се); лоархlхаме (лоархlаме) вожчо (вокхо);цхьане (цхьанне);дувцарга (дувцалга).

3.Дешай дlаалар нийса доацаш хул дешача хана а къамаьл деш а. Орфоэпе дlадех дешаш яздеча тайпара а доацаш нийса дlаалар:

Яздергда – яздедда, аргда – адда, дувцачарна – дувцачанна, болчарна – болчанна.

4. Дlаалар а яздар а харцахьа дола дешаш: масала. Са книжка де шоаг (шуга). Со сай воал язде (се). Цига дукха нах вlашкакхийтаб (вlашагlкхийттаб). Кха ба шоаг (кхаъа, шуга).

5. Тохар харцахьа увттаду. Из гlалат дукхагlа лоаца «а» белгалдеш дола алап ца хилар бахьан долаш а тохара деша дакъа хьалхардар е шоллагlдар хулилга бераш ца кхетадар бахьан долаш хул: говраш, хьажкlаш, къамаш, карташ.

6.Класс белгалъю алап тувладолийт: масала: Поезд бода (йода). Киловзал увттаду (увттаю) цо. Пьеса оттабаьб,оттадаьд (оттаяьй). Роман доккха да (я). Парта да, ба (я). Урок да, (я). Мазь ба, да (я).

7. Дешаш дукхален таьрахьа даха хац масала: Хувца бlоагlаш (бlоагlий) нийсденнад. Дукха хьаьшаш (хьаьший) ба вайцига хргболаш.

8.Дешхьалхенаш харцахьа лелаю. Цо согара хьадаьккхар книжка (дlадаьккхар). Согара хьаийцад цо тетрадь (дlаийцад). Хьо йолча хьайола мегаргьий со (дlаяь).

9.Хандешаи цlердешаи юкъе барт бе хац. Гаьнаш lотlаежай. Хьа дезал хьоца ц1абенабий.

10. Хандешай соттам нийса лелабац. Кхера д1ахьо (д1абахьа) беза. Д1аг1овеза (ваха веза)лакхег1олла. Со ле (дала) воал цунна книжка. Ара г1о (ваха) мегаргвий. (Д1ахо лаьрх1а бац уж болх).

11.Дешашта юкъера алапий моттиг тувлайолийт е ца доаг1а алапаш юкъе къухь: масала. Лоарх1хаме, арабаьлач, хилач, даьлач, д1аьлач.

12.Дожарий формаш Харцахьа легар: масала. К.д. цунцане (цунца). Д.д. массанаьр (массанешта). М.д. массанаьрга (массанешка).

13. Наьха доалара ц1ераш эрсий метта йоах: масала. Магомед, Ильяс, Мака, Туган, Ахмед.

14.Наьха ц1ераш даь ц1ерца йоаккхаш хилча, цхьантайпара дешаш сана хоз: масала. Мухьмад Ахьмад; Шахмарза Iаббас; Тухан Лейла; Закре Гелане.

15.Предложенеш харцахьа увттаю: масала, Из ишта миштад (мичад). Унахц1ена т1ехьле (т1ехье).

БАХЬАНАШ:

1.Берий даьша а вай а мотт тасса лелабелга да.

2.Вай уж г1алаташ ду моттигаш к1езига белгалъелга да.

3. Практически болх к1езига бу (таьрахьашца; легарца; дешаш дукхаленна таьрахье дахац; дешай ц1ераш яхийтац; даь ц1ераш, тайпан ц1ераш эрсий меттала йоах; дешхьалхенашца к1езига болх бу ( цар дар дерзаш йола оаг1ув белгалъелга д1ахьокха деза).

4. Классе доска т1а а, тетрадашта а, таьрахь яздеча хана ди а яздайта деза (цхьайттлаг1а сентябрь, оршотта).

5. Деной ц1ераш дагахьа 1омаяйта мегаргья.

Вайна хов Европе дахача къамий таьрахьий лард итт (10) йолга. 10 (десять), 20 (двадцать), 30 (тридцать, три десять).

Иберийско – кавказски меттай таьрахьа лард 20 (ткъо) я: 20 (ткъо), 40 (шозза ткъо), 60 (кхозза ткъо), 80 (йиазза ткъо).

6. Вай йоазонца массехк хала орфограммаш я. Царца лаьрх1а болх бе беза.

Дифтонг оа- (д1аьха о).

Шолха, в1аший духьала оттадаьча масалаша г1о ду берашта уж юкъе дола дешаш мишта язде деза кхетаде:

Оа о

Лоа ло

Соа со

Г1оа г1о

Доал дол

Т1оара т1ора

Коа ко

7. Р-ан т1ехьа доаг1а –х1- белгалла ца хозаш хул дуккха бераш.

Рх1- юкъе долаш дукха дешаш дац вай метта. Уж дешаш дагахьа 1омаде мегаргда: аьрх1а, морх1, марх1а, ворх1, барх1, лоарх1 (почитать), берх1а, ларх1а (сосчитать).

8. Шолха алапаш шолха отта моттиг хала хул дешархошта. Уж яздар бокъо ч1оаг1ъеш тоъал болх бе беза:

Кхкх – ккх (ц1аккха)

Къкъ – ккъ (боккъала)

Г1г1 – гг1 (ч1оаг1а)

Ч1къ – чкъ (чкъаьра)

Ц1къ – цкъ (цкъаза)

Т1къ – ткъ (ткъо)

9. Х – Г1а – чаккхенаш йолча г1алаташ хул.

Хьанах? Сенах? Малаг1а? маслаг1а?

Мишта?

Каьхатах кхоалаг1а

Г1андах хозаг1а

Сагах ц1енаг1а

Ц1енах дикаг1а

10. Деша т1ехьа доаг1а дакъилгаш -м, -кх, -те, -теш, -х.

Сонна –м, из –м, воаг1ар –кх, вий –те, воаг1ий – теш.

Лакхе вай белгаяьхача халача орфограммашта де г1о дац каст – каста кердаяхар мара, практически болх дукхаг1а бар мара. Из болх массайолча классашка бе беза.

Лингвистика кертера маьже я лексика, вешта аьлча дешаш. Теххьарча 40-60 ш. дукха дешаш доадаьд вай. Вай даьша б1арго хьа мел лоацача х1амах ц1и тилла хиннай. Вайна уж йицлуш латт:

Оакхарий ц1ераш, хьайбай, оалхазарий, гаьний, зизай, астрономически, анатомически, философско – абстрактни, т1ема г1ирсий, пхьег1ай. Х1ара урока т1а дешашцара болх бе беза.

1