Halk arasyndaky yrymlar

TÜRKMENISTANYŇ MILLI MEDENIÝET «MIRAS» MERKEZI

TÜRKMENBAŞY ADYNDAKY TÜRKMENISTAN
MILLI GOLÝAZMALAR INSTITUTY

TÜRKMEN HALK YRYM-YNANÇLARY

Çapa taýýarlan

Gurbanjemal Ylýasowa

AŞGABAT «MIRAS» 2005

UOK 391/395

T90

T90 Türkmen halk yrym-ynançlary. A.: Türkmenistanyň milli medeniýet «Miras» merkezi, 2005 — 224 s.

REDAKTOR

Annagurban Aşyrow, dil-edebiýаt ylymlarynyň doktory

Türkmen halk döredijiliginiň iň gadymy görnüşlerinden biri bo­lan yrym-ynançlary öz içine alýan bu ýygyndy Türkmenistanyň Il­kin­ji we Ömürlik Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň howan­dar­ly­gynda Halk döredijiligini öwreniş ylmynyň taryhynda ilkinji ge­zek neşir edilýär. Dana gojalarymyz, mährem ejelerimiz öz dowa­mat­lary bolan perzentlerini halal ojakly, arassa ahlakly, päk kalply, ynsaply, ygrarly, lebzi halal, pähim-paýhasly ynsanlar edip terbi­ýe­le­mek maksady bilen öz ynançlarynyň esasynda uly terbiýeçilik ähmiýeti bolan kämil yrymlary döredipdir­ler. Şeýlelikde, türkmen halkynyň özboluşly terbiýeleýiş usullary – türkmen halkynyň ahlak ýörelgeleri emele gelipdir. Durşy bilen pä­him-parasata ýugrylan yrym-ynançlar Beýik Garaşsyzlygymyzyň ýyl­lary içinde hem ýaş nesil dowamamyza ýol görkezip gelýär.

T MMMM №39

TDKP №54 2005 KBK 63.5(Tü)

© Türkmenistanyň milli medeniýet «Miras» merkezi, 2005 ý.

Türkmen halk yrym-ynançlary, 2005 ý.

G .Ylýasowa, çapa taýýarlama, sözsoňy 2005 ý.

Garaşsyz we baky Bitarap Türkmenistanyň
Ilkinji we Ömürlik Prezidenti

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň

howandarlygynda neşir edilýär.

GEÇMIŞIŇ ÝAŇY — GELJEGIŇ DAŇY

Türkmeniň ykbal asmanyndan nur saçýan Garaş­syzlyk halkymyza diňe bir Altyn eýýamyň altyn gapysyny açyp bermän, eýsem onuň asyrlaryň jümmüşinden gözbaş alýan ýol-ýörelgelerini, däp-dessurlaryny, edim-gylymlaryny täze­den dikeltmek­lige, medeni we ruhy miraslarynyň il-günüň köňül ganatyna öwrülmegine hem giň mümkinçilik berdi. Bu bolsa häzirki türkmen döwletiniň berk taryhy binýat esasynda gurulýandygyny alamatlandyrýar.

Türkmen topragy müňlerçe ýyllaryň dowamynda dünýä medeniýetiniň umumy taryhy üçin ähmiýetli wa­kalaryň mesgeni boldy. Bu toprak ekerançylyk, maldar­çylyk, ylym, medeniýet we sungat sallançagy boldy. Alymlar biziň eýýamymyzdan 6 müň ýyl öň türkmenleriň ata-babalarynyň öňdebaryjy bilimleri özleşdirendigini nygtaýarlar. Irki ekerançylyk zamana­syndaky türkmen jemgyýetleri Garadepe, Göksüýri, Ýylgynly ýaly oturymly ýerleri — ajaýyp ýady­gär­likleri miras goýdy. Gadymy oguz-türkmen döwleti, Parfiýa zamanasy, seljuk türk­menleriniň döreden onlarça döwletleri, osman türkmen­leriniň soltanlyklary we beýleki türkmen döwletleri adamzadyň syýasy taryhynda özboluşly adalat baýdagy bolup pasyrdady. Hut şonuň üçin hem Türkmenistany dünýä taryhynyň ösüşinde Hytaýyň, Mesopotamiýanyň, Müsüriň hata­rynda goýýarlar. Ata-babalarymyz dünýä gymmat­lyklarynyň arasynda özboluşly, milli öwüşgin bilen lowurdaýan ruhy we medeni baýlyklary bize miras galdyrdy.

Medeni miras — bu perzendiň üstünde kökenek gerýän türkmen enesiniň hüwdüsidir, agras türkmen gojasynyň pendi-nesihatydyr. Mukaddes topragy gany bilen goran gaýduwsyz gerçegiň iň soňky demdäki wesýetidir, naçar doganyň gerçegiň jesedini ýuwýan ajy gözýaşydyr.

Medeni miras — bu türkmeniň şan-şöhratdan doly geçmişine buýsanjydyr, şu gününe söýgüsidir, ertirine ynamydyr.

Medeni miras — bu gadymy hem müdimi halkymyzyň asyrlaryň dowamynda hoşalap çöplän paýhas hakyda­sydyr, şu gününe ygtybarly yna­mydyr, ertirine ýol çelgisidir. Mahlasy, medeni miras türkmeniň geçmişidir, barlygydyr, dowamatydyr.

Türkmen halkynyň gadymdan gözbaş alyp gaýdýan edebi akabalarynyň, sungat däpleriniň adalaty, erkin­ligi, agzybirligi, mertligi we bitewiligi wasp etmedik döwri bolan däldir. Bu gün şol asylly däpler biziň beýik Garaşsyzlygymyzyň beren süýji miweleri, röwşen ertiriniň mukaddes umytlary bilen birleşip, türkmen abraýynyň, mertebesiniň has-da belende göterilmegine hyzmat etmelidir.

Ruhnamada belläp geçişim ýaly, «Biz türkmen halkynyň mirasdüşerleri hökmünde ata-babalary­myzyň taryhyň gatlarynda galan medeni, edebi gymmat­lyk­laryny tapmalydyrys, täzeden jana getir­me­lidiris. Bu ata-babalarymyzyň öňünde biziň ogul­lyk borjumyzdyr». Biz ata-babalarymyzyň öňündäki şol ogullyk borjumyzy berjaý etmek maksady bilen hem Türkmenistanyň milli medeniýet «Miras» merkezini döretdik.

Asyrlaryň gatlaryna siňen medeni mirasymyzy düýpli öwrenmek, Ruhnamanyň ruhunda ylmy esasda özleşdirmek, dünýäniň dürli künjeginde beýik döw­letleri döreden halkymyza degişli miraslary tapmak, olary täzeden jana getirmek, ajaýyp kitaplara öwrüp, gaýtadan halkymyza hem-de dünýä ýaýmak «Miras» merkeziniň işgärleriniň öňünde duran gaýragoýulmasyz borçdur!

Eziz halkym!

Siziň eliňizde «Miras» merkeziniň taýýarlan kitaby. Bu kitabyň biziň ata-babalarymyzyň döreden ruhy we medeni gymmatlyklaryna teşne kalbyňyza teselli berjekdigine ynanýaryn. Käbelerimiz hem kyblalarymyz hakyndaky ýüreklerimiziň töründäki gyzgyn söýginiň oduny alawlandyrjakdygy mende ýakymly duýgy döredýär.

«Miras» merkeziniň çykarjak kitaplarynyň höwrüniň köp boljakdygyna ynanýaryn we oňa ak ýol arzuw edýärin.

I şiň rowaç, ýollaryň ýagty bolsun!

Türkmenistanyň Prezidenti

Saparmyrat TÜRKMENBAŞY.

BEÝIK SAPARMYRAT TÜRKMENBAŞYNYŇ MUKADDES RUHNAMASYNDAKY
YRYM-YNANÇLAR

Garaşsyzlyk eýýamynyň bagtyýar per­zendi!

Sen pederleriň ruhy dünýäsini içgin öwren, şonda dünýäňe älemgoşar ýalkymy düşen ýaly bolar, köp zatlary öwrenersiň. Ada­ma gowulyklara öýkünmäge çalyşmak mah­susdyr.

* * *

Daňdanakan söweş meýdanynda tylla tagt goýýarlar, emma ilçilik, «Edil bu ýerde tagt goýmaly däl, bu gün sähet däl» diýen hem tapylýar. Şonda Mäne baba:

― Allanyň saýlan ýerinde ýaramaz ýer bolmaz, Allanyň ýaradan günleriniň sähet däli bolmaz! Döwletiňiz halk döwleti bolup, Hakyň ― Allatagalanyň ýoly bilen, türkme­niň halallyk, adalatlylyk ýoly bilen git­seňiz, almajak galaňyz bolmaz ― diýipdir.

* * *

Geçmişde türkmeniň bir kowçumy oba tutunjak bolsa, göçüp barlaýjak ýerleriň birnäçesinde bir küýze suw bilen uzyn sy­rygy ýere dikip, oňa el ýaly eti daňyp go­ýup­dyr. Göçmeli wagt gelenden soň, oba kethuda­sy­nyň, hut, özi birki sany goja bilen aýlanyp görýär. Nirede et porsap, suw sadyr atan bolsa, şol ýerde mesgen tut­ma­ýarlar.

* * *

«Ýurt düşmedi, ýer kabul etmedi» diýen düşünjeler hem türk­meniň ýeriň peýdaly hem zyýanly zolaklaryny bilendigine kepil geçýär.

* * *

Geçmişde ata-babalarymyz ýap gazjak bolanlarynda bir baýtalyň boýnuna halta doly çägäni basyp, ony suw akdyryl­maly ugra tarap kowupdyrlar. Boýny agyr ýükli baýtal ýeriň iň peselip gidýän ugruny saýlapdyr. Ata-babalarymyz baýtalyň ýörän ugry boýunça, her ýerräkde - her ýerräkde gazyk kakyp, soňra ýap, kanal gazypdyrlar.

* * *

Ata-babalarymyz myhman garşylamagy häsiýetine siňdi­rip­dir. Her gün nahar bi­şirende, «myhman paýyny» goşup bişi­ripdir.

* * *

Ata-babalarymyz öýüne gelen kişä üç gije-gündiz hyzmat edip, soň habaryny alar ekenler.

* * *

Ilimiz gadymdan bäri: «Myhman ataňdan uly» diýen paý­hasa eýerip gelýär.

* * *

Bir ýere gitjek bolnanda, bir işiň başy tutuljak bolnanda, kesp-hünär öwre­nip, işe başlajak bolnanda halypadan, ýaşulu­dan ak pata alynýar.

* * *

Türkmençilikde kyýamatlyk dogan okaşylsa, süýtdeşden aýry görülmeýär.

* * *

Biziň ata-babalarymyz köp işleriň başyny geňeş bilen tu­tup­dyr. Şol geňeş­lerde ýa bir adamyň, ýa-da tutuş iliň ykbaly çözülipdir.

* * *

Myhmany törde oturt. Tör – töräniň ornudyr. «Tör», «töre» sözleri bir kökdendir. Örän gadymy eýýamlarda ata-babalary­myz törde tumar-heýkellerini saklapdyrlar. Ýekehudaýlylyk­dan öň olara çokunypdyrlar. Soň-soňlar tör töreleriň – sol­tan­laryň, ýaşulularyň orny bolupdyr.

* * *

Türkmen urşa uruş diýmändir, «toý» diýipdir. «Toýda özüňi nähili howpsuz-ha­tar­syz, erkin duýşuň ýaly, söweşde-de özüňi toýdaky ýaly alyp barmaly, gorky-ürki ýat bolmaly, al­jyramaly däl» diýen niýet bilen batyr ýigitler söweş meý­danyny özleri üçin toý meýdany hasaplapdyrlar.

* * *

Harby sungatda-da türkmen ogly halk pähiminden ugur alypdyr. Halk pähiminde bolsa şeýle diýilýär: «Ýatana ýylan hem degmändir».

* * *

Ok-ýaý türkmenleriň ilkinji milli ýaragy bolupdyr. Ok-ýaý olaryň gündelik durmuşynda esasy orun eýeläp, yrymlaryna, däp-dessurlaryna mäkäm ornaşypdyr... Türk­men ok-ýaýa sim­woliki many beripdir. Maş­ga­lada ogul bolmagyny arzuw edip, öýüň töründen ok-ýaý asyp goýupdyr.

* * *

Hatda ir zamanlarda erkek adamlar dün­ýäden gaýtsa, ola­ryň başujundaky mazar daş­larynyň ýüzüne ok-ýaýyň şekilini çek­mek däp bolupdyr.

* * *

Öý – öwlüýädir. Allanyň guran mukaddesligini öz eliň bi­len haraplama!

* * *

Ata öýeren ogluna öý gurup berip, ak pata bilen özbaşdak durmuşa atarýar. Türkmen­çilik düzgünine görä, ata ýurdy kör­pe ogla galdyrylýar.

* * *

...öý gurmagyň ilkinji adamkärçilik hem edep şerti ata ýur­dunda ýaşamak, eger jaý lagşan ýa könelen bolsa, hut, şu ýurtda täzeden jaý gurmakdyr.

* * *

Ata ýurdunda bolsun, ýa başga täze mellek ýerinde bolsa, öý gurmak işi ata-babalaryň ruhuna aýat-doga okamakdan başlanypdyr. Bu mundan beýläk hem şeýle bolmalydyr. Mu­nuň ata-babalaryň özboluşly ruhy ak pa­ta­syny almak manysy bardyr.

* * *

Türkmen howlularynyň derwezesiniň ýokar­synda dürli ke­ra­matly zatlar dakylyp goýulýar.

* * *

... «Akpamyk» ertekisinde ýedi dogan awa gideninde ene-atasyna: «Gyz jigimiz bolsa, işigiň ýokarsynda gurjak, oglan bolsa, ok-ýaý asyň» diýip sargaýandyrlar.

* * *

Biziň ähli welaýatlarymyzda derwezäniň ýokarsynda, köplenç, dag goçunyň ýa-da teke­siniň şahy, kämahal hem atyň naly kakylýar. Şah kämahal elde-de ýasalaýýar. Bular türk­meniň dürli eýýamlardaky ruhy oňon­la­ry­dyr.

* * *

Özge öýe baranyňda, gapyny kakman, ar­dyn­jyraman, gir­me! Bu meselede atalary­myzyň özboluşly dessury bolupdyr. Olar öýüň daşynda durup, «Habarlaş!» diýip, gygyrýan eken­ler. Her bir jaýa gireniňizde – öý bolsun, edara bolsun – salam berip gir! Salam – öýüň ilkinji hormatydyr.

* * *

Öýe gireniňde, ilki sag aýagyňy ätläp gir! Erkek adam bilen elleşip görüş, aýal maş­gala ýakynyň bolmasa, eliňi uzatma! Türk­mençilikde erkek bilen salamlaşmagyň düz­güni aýallaryň­kydan, ýaşuly bilen salamlaş­magyň şertleri ýaşkiçileriňkiden, tanyş bilen salamlaşmak nätanyşyňkydan tapa­wut­lanýar. Şu tapawutlar hem türkmeniň salamlaşmak edebiniň gadymy hem inçe, kämil işlenip düzülendigini görkezýär.

* * *

...düýe arassa mal, ýüňü-de halallygyň, päkizeligiň alamaty hasaplanýar. Öz öýüňde namazlyk, düýe ýüňünden dokalan sa­çak, kündük we beýleki zatlar saklamak parzdyr.

* * *

Türkmen göwreli aýala «Toýly aýal» diýýändir. Bi­ziň bu milli garaýşymyzda türkmeniň adamzat dowama­tyna bolan gu­wanjy ýüze çykýar.

* * *

Türkmençilikde göwreli aýaly aýratyn naharlar bilen na­har­laýarlar, agyr hem ownuk-uşak zähmetden gorap sakla­ýarlar. Geljekki perzendiň owadan we görmegeý bolmagyny isleseň, göwreli aýalyňa saýlap-seçip alan miweleriňi iýdir!

* * *

Türkmen oglunyň elini halallatdyranyndan soň, ýagny sün­net etdireninden soň naharyny onuň bilen bir tabakdan iýip başlaýar.

* * *

On üç ýaşa çenli bolan çagalyk müçesi perzende has ünsli, has eserdeň garalýan döwürdir. Ýedi ýaşa çenli oňa şulary ba­gyş et:

Doglanda toý edip, uly iliň maslahaty bilen gözel at dak!

Bedenini mata gundagy, kalbyny hem akylyny edep gun­dagy bilen gundagla!

* * *

Oguz han Türkmeniň öz ogullaryna dakan atlarynda onuň dünýä bolan garaýşynyň alamatlary görünýär: Asman gözelli­gin­den – Gün han, Aý han, Ýyldyz han, Ýer gözel­li­ginden – Dag han, Deňiz han, Gök han. «Iki älemi – Asmany hem Ze­mini aldym» diýýän Oguz han Türkmen älemler bilen sazla­şyk­ly, ylalaşykly we arkalaşykly ýaşamak isläpdir. Alty ogul – älemiň bitewiligini kemala getirýär.

* * *

Her eýýamyň adam atlarynda şol eýýamyň adamlarynyň ruhy ahwalaty görünýär. Türk­meniň oňony bürgüt bolan üçünji eýýamynda Togrul, Çagry ýaly bürgüt atlary ýörgünli bolupdy. Ýöne türkmeniň oňony goç bolan dördünji eýýamynda adam atlarynda naçar­lyk güýçli duýulýardy: Allaberdi, Öwlüýä­gu­ly, Hojageldi, Ýowbasar.... biziň Garaşsyz­lyk, baky Bitaraplyk eý­ýamymyzda eýýäm beýle atlar möwritini ötürip barýar. Bu günki çagalara dakylýan atlarda ertirki güne umyt-ynam duýulýar, atlarda adamlaryň ruhy ahwalatynyň belentligi gö­rünýär!

* * *

Salamlaşmak edebiniň şertleri:

ula salamy ilki ber, kiçä eliňi uzadyp, sa­lam­laş! Oturan ýeriň­den däl, aýak üstüne ga­lyp, salamlaş! Salamdan soň, uly saglyk-amanlyk soraşýandyr.

Gürrüň gutarandan, soň, sagbollaşman gidibermek edep­siz­likdir.

Nahara uly başlar, ilki çörekden döwüp, soň kiçilere ge­çirer. Töwir galdyrman, na­hardan turulýan däldir. Rysgal-bere­ket gider. Nahar başynda köp gürlemejek bol, ylaýta-da ulu­lar­dan köp gürleme!

* * *

Türkmenler sypaýylygyny, myhmansöýer­lik däbini ähli dö­wür-zamanalarda saklap­dyr. «Myhman – Ýaradanyň iberen adamy» diý­lip, hasap edilipdir. Şonuň üçin biziň ilde dil biten çagadan başlap, bakyýet ýoluna taýýarlanýan gojalara çenli hem­meler: «Myh­man – ataňdan uly» diýen nakyla eýerýär.

* * *

Türkmen asylzadalygy, sypaýylygy, edep-ekramy, salyhaty müňlerçe-müňlerçe ýyllaryň dowamynda kämilleşendir. Tary­hy tejribesi ýetik halkymyz atlaryndan itine çenli «tohum mal», «arassa mal» diýen ýaly düşünjeleri ulanypdyr, adamlar barada bolsa ata-babasyna, tohum-tijine seredip, «adam çykýan ýer», «han çykýan ýer» diýen ýaly düşünjelere berk uýupdyr.

* * *

Biz ak mermerden türkmene laýyk jaýlar gurýarys. Men siziň şol jaýlaryň içinde türkmen bolup, türkmeniň milli ahlak-ruhy edebini berjaý edip, ýaşamagyňyzy isle­ýärin.

* * *

Gatnaşyk açyldygysaýyn, dostluk, do­ganlyk açylýar. Gat­naşyk açyldygysaýyn gözýetim açylýar, rysgal-döwlet açylýar.

* * *

Türkmen toý tutar: «Oglum boldy», «Gyzym boldy» diýip, toý tutar, çileden çykdy diýip, toý tutar, gülüp berdi diýip, toý tutar, çagajygyň galpagyny daýysyna syrdyryp, toý tutar, inji berip, toý tutar, ýörjen-ýörjen boldy diýip, toý tutar, diş çykdy diýip, nogul-nabat seçip, toý tutar, sünnet etdirdim diýip, toý tutar, ata çykdy diýip, toý tutar, garaz, türkmeniň toýy-baýramy köpdür, gaty köpdür...

Türkmeniň baş dilegi: «Gazananyň toýuňa ýarasyn!» diý­mekdir.

* * *

Gyz durmuşa çykyp, baş salnanda, şaý­ly tahýasy baldyzyna berilýändir. Ýedi gün geçýänçä, kürteli gelniň ýanynda baldyz­lary oturýandyr.

* * *

Çaganyň diş toýunda daýy-daýzalary kö­ke-süýji seçýändir.

* * *

Bir zady unutmaly däl, türkmen halky islendik nysagyny, kada-kanunyny, däp-dessuryny uzyn taryhyň dowamynda oý­lap-ölçerip, pähim-paýhas eleginden geçirip, taraşlap-taraşlap kämil döretdi, özem zerur bolandan soň döretdi.

* * *

Türkmençilikde şejeräňi – nesil daragtyňy oňat bilmek, ýedi arkaňa belet bolmak her bir perzendiň borjy hasaplanyl­ýar, çünki ýedi arka – arkalylyk, asyllylyk seniňem il sanyn­dadygyňyň güwänamasydyr.

* * *

«Mukaddes Watanyny janyndan artyk söýüp, il-ulsuny ke­ramat bilip, Watanyna howp abanan güni ata atlanyp, söweşde şirin janyny gurban berýän gerçekler göni jennete barar» diýip, ata-babalarymyz ynanypdyr.

* * *

Beýik Taňry Älemi ýaratjak bolanda, ilki bir dür ýasaýar. Dürden suw, suwdan Älemi, Ýeri ýaradýar. Taňry ilkinji derýa döredende suw Hudaýyň ýüzüni görüpdir. Şonuň üçin ol mydama: «Hakyň ýüzüni ýene bir görsem» diýip, asman şe­kilini bagryna basyp, şol akar durarmyş. Suwuň keramat saýylandygy «Gorkut ata» kitabynda şeýle beýan edilýär: «Ga­zanyň öňünden bir suw çykdy: «Suw Hakyň didaryny görendir, men suw bilen habarlaşaýyn» diýip, oňa ýüz­lendi».

* * *

Dessanlarymyzda-da suwdan salam iber­mek, suwdan ýary­ny soramak ýaly ýagdaýlar beýan edilýär.

* * *

Suwy keramat saýmak ynanjy il ara­synda entegem sak­la­nyp galypdyr. Käbir ýerlerde «Suw almaga bimahal barmaly däl» diýen düşünje bar. Eger barlaýsa-da: «Essa­lawmaleýkim, suw aga! diýlip, suwa ýüz­le­nilýär.

* * *

Ýagşyň ýagmagy bilen güýçli tozanyň ýatýandygyny gö­rüp, gadymy ata-babalarymyz suwa gara güýjüň öňüni alyp bilýän gudrat hökmünde garapdyrlar.

* * *

Tüweleýiň turanyny gören çarwalaryň: «Howul bela, sowul bela!» diýip, tüweleýiň gelýän ugruna suw sepmekleri hem suwa ynanylmagy bilen baglanyşyklydyr.

* * *

Halk arasynda: «Ýeliň piri – Mirhaýdar, ýagyş-ýagmyryň piri – Burkut, sygryň piri – Zeňňibaba, ekiniň piri – Baba­daýhan, oduň piri – Oraz, düýäniň piri – Weýis baba, dem­riň piri – Dawut, goýnuň piri – Musa» diýen düşünjeleriň bolmagy hem türkmenleriň dürli ynançlarynyň bolandygyny aňladýar.

* * *

Ata-babalarymyzyň Hudaýy zenan şeki­linde göz öňüne getirip, şoňa sejde eden halatlary-da bolupdyr. Sopuçylyk tag­lyma­tynda Hudaýy gözel ýar hökmünde göz öňüne getirmek däbi öz gözbaşyny şol ynanç­lardan alyp gaýdypdyr.

* * *

Şol döwürlerde adamlar gökde Güne, ýerde Günüň bir bölegi hökmünde oda çokunyp­dyrlar. Ýyldyrym çakanda Hu­daý gaharlan­ýan­dyr öýdüpdirler. Şeýdip, Güne salam ber­mek, Aýy ýüzüňe sylmak, gelin gelende, baý­ramçylyklarda şaman oduny ýakmak, aýry-aýry aýlarda tütün çykarmak, otdan towus­mak, näsagyň daşyndan ot aýlamak, şamanyň dem salan suwundan içmek, suwy Taňry, gud­rat hasaplamak ýaly ynançlar türkmenleriň däp-dessuryna siňipdir, yrymlaryna girip­dir. Tüýtatyn, Gaýtarmyş ata, gökde ýagyş ýagdyrmak üçin sanajyny kakýan Garry mama baradaky, suw, ýagmyr bilen baglanyşykly ynançlar otparazçylyk eýýamynda dörän ynançlardyr.

* * *

Türkmeniň yslamy parahatçylykly ýol bilen kabul etme­gin­de öňki ynançlary, adat­lary, däp-dessurlary uly orun eýeläpdir. Özleriniň ozalky ýol-ýörelgeleriniň iň gowy taraplaryny yslam bilen utgaşdyryp biljek ýagdaýynda halk yslamy kabul etjekdigini yslamyň wagyzçylaryna dü­şün­diripdir.

* * *

Yslamy ýaýradyjylar türkmenleriň aňyr­dan gelýän ynanç­larynyň-da, däp-des­sur­larynyň-da täze dine zyýanynyň ýok­du­gyna göz ýetirip, halkyň yslama erkin ýagdaýda girmegini gazanypdyrlar.

* * *

Türkmen halky yslam dinine kalby bilen, köňli bilen, ýüre­gi bilen ynanyp, ony özüniň ozaldan gelýän ynançlary bilen, adaty, däbi-dessury bilen utgaşdyryp, ruhuna siňdiripdir.

* * *

Türkmen Gurhanyň, hadyslaryň ähli oňatlyklaryny ýörelge edinen halk. Ol bir Taňra uýýar. Ol ýeke-täk Allanyň gudratyna ynanýar:

– Kimiň guly bolarsyň?

– Allanyň guly bolaryn!

– Kimiň ymmaty bolarsyň?

– Muhammet ymmaty bolaryn!.. – diýip, türkmen çaga­sy­na-da dil bitip ugranda şony gaýtaladyp, bu dini nesillerine wagyz edýär.

* * *

Egsilmez güýç-kuwwat ynançdadyr. Ynam bu dünýäde ýaşap ýören her bir adamyň ýaşaýşynyň, şahsy durmuşynyň mizemez binýadydyr.

* * *

Türkmen doganyny ar-namysy yzlaşýan, ner-bugra dek dyzlaşýan, garşydaş bilen gala-gala sözleşýän hatardaş hasap­laýandyr.

* * *

Türkmenlerde doganlar şol bir eşigi geýip ulalýandyrlar. Bu ýeter-ýetmezlikden däl, munuň manysy dogany dogana mäh­riban etmekden ybaratdyr. Mähriň bir ýüpüne daňylan doganlar hakyky doganlar bolup ýetişer. Şonda ini: «Agam bar – ne gamym bar?!», aga-da: «Inim bar – ilim bar!» diýer.

* * *

Türkmende ýigit agraslygy, gyz alçaklygy oňat görül­ýän­dir. Ýigit suwjuklygy gyz ýeňlesligindenem ýaramaz görülýär. Gyz haýasy agraslyk bilen alçaklygyň utgaşygydyr.

* * *

«Mal eýesine çekmese, şumluk» diýýändir türkmen.

* * *

Durmuş çylşyrymly, hatda Görogly bol­saň hem, senden rüstem geljek şer güýç­ler bar. Şeýle ýagdaýda diňe özüňe yna­nyp, maňlaýyňy diwara urup durman, has beýik Güýje – Hudaýa ynanmaly! Ynanç – Güýç! Ynanç – ýeňip bolmaýan Güýç!

* * *

Çaga garaşýan, göwreli aýala toýly aýal di­ýilýär, çünki, çaganyň dünýä inmegi bilen bäbek toýy tutulýar. Munda azan okalyp, bä­bege at goýlup, pişme, nogul-nabat seçilýär. Täze doglan çagany türkmen tutumly toý bi­len garşy alýar. Munda uly many bar, munuň özi ýaşaýşyň gözelligini, adama berlen ömrüň bagtlylykdygyny ykrar etmekdir.

* * *

Çaganyň saçyny syryp, türkmen galpak toýuny toýlaýar. Bäbegiň galpagyny daýysyna syrdyrýarlar. Oňa halat-engam ýapýarlar. Çün­ki türkmende «Är – daýa» diýen ynanç bardyr.

* * *

Çaga ilkinji diş çykanda, diş toýuny toýlaýarlar. Munuň özi çaga dogumlylygy, rys­gallygy we garadangaýtmazlygy arzuw et­mek­dir.

* * *

Oglan çaga ekabyr çykansoň, sünnet toýy edilýär. Sünnetiň manysy çaganyň elini halallamak, erkek kimin mertligi arzuw etmekdir.

* * *

Türkmen toýlarynyň içinde iň ulusy durmuş toýudyr. Toý diýlende türkmen dü­şün­jesinde, adatça, durmuş toýy göz öňüne gelýär. Bu tebigy ýagdaýdyr. Türkmen gym­mat­lyklarynyň için­de maşgala uly orun eýele­ýär. Her bir durmuş toýy bolsa, täze maşgalanyň dörändigini buşlaýar.

* * *

Türkmen gelin edinjek bolanynda gyzyň ýedi arkasyny, dogan-garyndaşlaryny yzarlar: gana gatyljak gan niçik gan? – Anyklar!

* * *

Durmuş toýy bilen baglanyşykly türk­meniň özboluşly dessurlarynyň, öz ähmiýet­li düşünjeleriniň birgiden ulgamy ke­mala gelipdir. Durmuş toýuna, adatça, ogul öýermek diýilýär. Sebäbi toý tutulmagy arkaly ge­lin alnyp berlen oglana özbaş­dak öý tutup­dyrlar. Munuň özi müňlerçe ýyllar mundan ozal dörän oguz däbidir. Öýlenmekçi bolýan ýigit türkmen sährasy­nyň bir ýerine ýaý atypdyr, onuň düşen ýerinde gerdek gurlup, ýurt tutulyp, toý toýlanypdyr.

* * *

Gudaçylyga gelenleriň sözi alynmajak bolsa, myhmanlaryň öňüne çörekli saçak açyl­man goýlupdyr. Eger gyzyň ata-ene­si­niň garşylygy beýle kesgitli däl bolsa, bu meselede, garaz, bir umyt bar bolsa, onda saçak açylyp goýlupdyr. Sawçylyga ba­ran­­lar saçakdaky öň döwlen çörekden datman, onuň içindäki bitin çöregiň gyrasyndan gädip, duz dadypdyrlar. Şondan soň olar öz matlabyny açyk aýdypdyrlar. Bu, köplenç, «Şu tarap­lar­da biziň ýitigimiz bar, şony idäp geldik» diýen manyda aňla­dy­lyp­dyr. Gyz tarapy gelenleri göwnemakul görse, pikirlenmek, maslahatlaşmak üçin birnäçe gün puryja soraýarlar.

* * *

Türkmeniň toý edebinde durmuşa çykýan gyza ata-enesiniň sargytlary, ündewleri uly orun tutýar. Enesi gyzyna öý işlerini dü­zetmek, hojalygy alyp barmak, geljekki hos­sarlary we goň­şy-golamlary bilen oň­şuk­ly gatnaşmak barada wesýetler etse, ata­sy gaýynlary sylamak, adamsyny hormat­lamak barada ýagşy öwüt-ündewleri edýär.

* * *

Toý güni gelnalyjy gelip, gyzyň ba­şyna kürte atyp, ony oglanyň öýüne alyp gidýär. Gyzyň atasy öýünden çykarylmagy birgiden dessurdyr. Şonda gyz alnyp çykylanda, gapy tutulýar, diňe gapy tutýanyň serpaýy berlenden soň, gelinligi daşary çykaryp bolýar. Şol ýerde gyzyň üstüne dürli seçgiler seçilýär.

* * *

Gelnalyjyny garşylamak toýuň iň şow­hunly we bagtly pursatlarynyň biridir. Gelniň gelýänini ilki bilene buşluk haky berilýär. Gelnalyjy ýörite ýakylan ýüzär­lik­leriň arasyndan geçi­ri­lipdir. Täze ge­len gelni garry aýallar maňlaýyna sylýarlar. Oňa bagt arzuw edýärler.

* * *

Nika gyýmak üçin kazy, pyýadakazylar we eli gaýçyly aýallar ýygnanyp, öýde oglan bilen gyza nika gyýýarlar. Nika gyýlanda, olara ýörite taýýarlanylan süýjülik su­wun­dan içirýär­ler.

* * *

Durmuş toýunda ýigidiň hem gyzyň edep kadalary türk­men­çilikde takyk işlenip dü­zü­lendir. Nika gijesiniň ertesi gelin öz gaýynlarynyň ýanyna salama barýar. Gelin kürtesini aýyr­man, ilki gaýyn atasy bilen, soňra gaýyn enesi bilen tagzym edip salam­laşýar. Ol öz ýany bilen olara, beýleki hos­sarlaryna ge­tiren sowgatlaryny ýanyndaky gyzyň kömegi bilen gow­şu­ryp­dyr.

* * *

Nika gyýlanda «süýji durmuşda ýaşa­syn» diýip, süýjülik suwy paýlanýar.

* * *

Gelin gaýdyp gelende gaýyn ata – gaýyn enä, gaýyn aga - gaýyn ekejä sowgatly gel­ýän­dir.

* * *

«Gelin ýanýoldaşynyň hyzmatynda bol­sun» diýip, oňa gu­şak çözdürmek, ädik çy­kart­mak dessurlary ulanylýar.

* * *

Türkmen gonamçylygy dolup, täze gonam tutunjak bola­nyn­da çem geleni gonambaşy edäýmeýär. Gonambaşy bolup, ýagşyzada ýaly adam ýatmaly, onuň uly molla, ahun, işan bol­magy hökman däl, ýöne ajaýyp adam bolmagy weli hökman bolupdyr.

* * *

...Türkmeniň gadym paýhasy kömege gelýär: skeletleri ― ystyhanlary setir ýatyryp, kerwende süňk garyndaşy gyrlan ýigit­ler ýeke-ýekeden goşaryny hanjary bilen dilip, ganyny ystyhanyň çakyr atyp ugran süňklerine damdyrýarlar. Daman gan süňk garyndaşynyňky bolmasa, süňküň ýüzünden akyp ötä­gidýär, kimiň garyndaşy bolsa gan süňke edil çägä siňen ýaly siňýärmiş ...

* * *

Ynsanyň ýogalanyny adamlara ur-tut ha­bar bermek gerek­dir. Türkmençilikde «Pyla­ny öldi» diýen ýaly gödek sözler bi­len ýas habary berilýän däldir. Oňa derek «Ýurduny täzeledi», «Amanadyny tabşyrdy», «Eýesine gowuşdy», «Hak jaýyna gitdi» diýen sypaýy hem gynançly sözler bilen aýdylýandyr.

* * *

Türkmen dessurynda ýogalan bendäni müm­kin boldugyça, tiz topraga tabşyrmak esasy kadalaryň biridir. Emma, bu he­mişe mümkin bolup durmaýar. Süňk hossarlaryň bary hoş­laş­maga gelip ýetişýänçä, jesedi birnäçe wagtlap saklamaly bol­ýar. Muňa türkmen­çi­likde «Merhumy myhman almak» dessury diýilýär, çünki «Jan çykan jeset indi bu dünýälik däl, ony diňe wagtlaýyn myhman alyp bolar» diýen düşünje gaty gadym eý­ýamlardan saklanyp galypdyr.

* * *

Merhum ýeke goýulmaly däldir, onuň ýanyn­da hökman adam oturmaly. Onuň ruhy ýekelikde, ýalňyzlykla ynjamasyn, howatyr­lan­masyn! Garaňky gijeler ýanynda şem ýa elçyra ýakyp goýulmalydyr.

* * *

«Ata-babalarymyz neresse çaganyň ruhy öý - öwlüýäni her hili belalardan goraýandyr» diýip hasaplapdyrlar. Olar «Neres­se çaga­nyň ruhy ata ýurdundan çykyp gitmek islemeýär» diýip düşünipdirler.

* * *

Bu dünýäde arassalyk we päklik bilen ýaşalyşy ýaly, o dünýä-de arassa barylýan­dyr. Jesedi ýuwmak işi-de diňe ýüregi arassa, niýeti päk adamlara ynanylýandyr. Merhum erkek kişi bolsa, ony erkek adam, merhum aýal maşgala bolsa, aýal adam ýuwmaga haklydyr. Jesedi ýuwup-artmak örän uly sogapdyr. Özem muňa, ilkinji nobatda, öleniň süňk hossarlary hukuk­lydyr.

* * *

Söweşlerde şehit bolan kişiler jen­nete öz gany bilen bar­ýandyr.

* * *

Ata-babalarymyz «Merhumyň ruhy bir ýyllap saklanýar, bir ýyldan soň ruh ýurduny täzeleýär» diýip ynanypdyrlar. Merhu­myň ruhy bir ýyllap, özüniň ýatlanylmagyny küýseýär. Merhumyň ruhy hoş bolar ýaly juma agşamlary öten-geçenleri ýatlap, aýat-doga okamagy durmuşyňyza giriziň!

* * *

Aş sadakasy berlenden soň, ýogalan bende merhumlar dün­ýäsinde gutarnykly orun aldy hasaplanylypdyr.

* * *

Merhumyň mazaryna zyýarat etmek sogapgünleri, anna hem-de ruhgünleri belle­nip­dir. Gonamçylyga barlanda ähli mer­humlara salam berilmelidir.

* * *

... gabrystanda ýatmak, mazarlary depeläp ýörmek, üstünde oturmak, ahy-nala bilen uludan ses etmek edepsizlikdir.

* * *

Ýasda erkek adamlaryň telpek geýmek däbi otparazlar döwründen bäri dowam edip gelýär. Ol «başymda gam bar» di­ýen manyny aňladýar. Ýasda aýallar bürenjek atynýar. Ölen ada­myň hossarlary kyrk gün geçýänçä, aýdym-saz diňleme­ýär­ler, belli günleri geçýänçä, toý tutmaýarlar.

TAGAM, ÇÖREK, BEREKET,
RYSGAL-DÖWLET BILEN BAGLY YRYMLAR

Çöregi bir eliň bilen döwseň, döwletiň gaýdar, iki ýerinden (dürli-dürli ýerinden) döwseň, rysgalyň gaýdar. Çöregi ikä böl­mek bilen iki döwlen ýerini birleşdirmeli.

* * *

Ýerden çörek tapsaň, alyp üç gezek maň­laýyňa degrip, bi­rinji gezek ýere taşlan adamynyň günäsini geçmegi Beýik Taňrydan dilemeli. Ikinji gezek ony görüp, ýerden götermedik adamynyň günäsini geçmegi dilemeli, üçünji gezek öz günäňi geçmegi Beýik Taňrydan diläp, çagalaryňa rysgal-döwlet, bereket, jan saglyk dilemeli.

* * *

Çöregi arka ýüzüne goýmaly däl, çörege sarpa goýma­dy­gyň bolar, rysgalyň gaýdar­myş.

* * *

Çöregi bir eliň bilen döwseň, döwletiň gaýdarmyş.

* * *

Nahar bişirmäge, hamyr ýugurmaga baş­lanyňda «Iýlen-içilen Hudaý ýoluna sadaka bolsun!» diýip, duz atmaly.

* * *

Nahar iýip otyrkaň, eliňi ýere diräp otur­maly däl. Alla­ta­ga­lany sylamadygyň bolar.

* * *

Öňüňe äberilen nahary wagtynda iýmän saklasaň, nahar tit­rär­miş we rysgal göte­rilermiş.

* * *

Agşamara pul sanamaly däl, rysgalyň gaýdarmyş.

* * *

Myhmana tagamy üç gezekden artyk hödür etmeli däl. Bi­rinji gezek – Hudaýyň haky üçin, ikinji gezek – myhmanyň haky üçin, üçünji gezek – özüň (öý eýesi) üçin hödür etmeli.

* * *

Esgerlige giden ýigide bir çörejigi (kökejik) dişledip, asyp goýýarlar. Şol çöre­jik: «Eýäm sag-aman gelsin» diýip, dileg edip durarmyş. Esgerlikden sag-aman gelen­de, şol çörejikden bir bölejigini özüne iýdirmelimiş.

* * *

«Hamyrmaýany hergiz rysgaly aýra öýe başybütin berip goýbermeli däl. Ujundan biraz bölüp berip goýbermeli, rys­galyň gidýär» diýen düşünjä eýerilipdir. Eltiňe, gelniňe, rysgy bir adamlara berseň bolýar. Ýatlara berlen hamyrmaýa üýt­gemek bilen bolýar, ýa syrylyp çöregiň gaçar, ýa-da güllär.

* * *

Rysgal adamynyň ömründe ýigidiň gapysyny ýedi gezek kakarmyş. Şo­laryň birini hem tutup bilmeseň, gaýdyp gel­mez­miş, birini tutjak bolmaly. Eger birini tutup bilseň hem, «dep­seň, yranmaz» diýilýäni bolar.

* * *

Tamdyryň başynda çörek bişirilende, ilkinji çörekden özüň datman, ile hödür­lemeli däl. Rysgalyň gaýtmagy ahmalmyş.

* * *

Ir säher bilen puly birine bermeklik gowy görülmeýär. Rys­galyň gidermiş.

* * *

Çörek bişirip durkaň, ilki oňa bir suw berilýär, çalarak gyzaryp başlanda, gyzyl suwy¹ berilýär. Soňra bolsa, goparyp, suw sepe­lemeli. Oňa «sogap suwy» diýilýär.

* * *

Çörek bişirip durkaň, çörege sepeleýän suwuňdan içseň, sogap bolar. Ol perişde nazary düşen suwmuş.

* * *

Çörek bişireniňde, kiçijik kökeler etmelimiş. «Şonda çagaň bolar, köpelip gi­dersiň» diýlip, yrym edilýär.

* * *

Myhman gelende öňünden duz-çörek bilen çyksaň, mer­te­bäň artarmyş.

* * *

Iýlip-içilende saçagy ýeňse tarapda goý­maly däl.

* * *

Çörek almak üçin saçaga iki adam birden el uzatsa, myh­man gelermiş.

* * *

Naharlanyp otyrkaň, aýna seretseň, gör­küň gaçarmyş.

* * *

Iki adam birden okara-çemçä el uzatsa, oňat habara garaşy­bermelimiş.

* * *

Nahar iýlip bolnanda «doýdum» diýil­meýär. «Nahardan bol­dum», «Nesip edenden iýip bildik» diýmelimiş.

* * *

Myhman bilen iýip-içip otyrkaň, ol doýýança, nahardan çekilmeli däl. Eger myh­man­dan öň nahardan çekilseň, edep­siz­lik hasaplanylýar.

* * *

Tabagyň düýbünde az-owlak nahar galdyr­mak­lyk günä bolarmyş. Şeýtana paý goý­dugyň hasaplanylýar.

* * *

Goňşokara dadyrylanda, öňi bilen goňşa ibermeli. Ýöne ilki özüň dadyp, soňra iberilmeli.

* * *

Nahar iýlip bolnandan soň, tabagy ýala­maklyk sogap. Jen­neti syrdygyň hasapla­narmyş. Tabagyň içinde nahar galsa-da, gyralaryna eliňi aýlamalymyş.

* * *

Ýatylýan jaýda saçak beýikde goýulmaly däl.

* * *

Saçagy depäňde götermeklik ýaraşmaz.

* * *

Çöregi syňragyň¹ bilen döwmeklik külli günädir.

* * *

Nahar edinip otyrkaň, dawa-jenjel et­meli dälmiş. Dawa-jen­jel kyrk günki rysga­lyňa zeper ýetirermiş.

* * *

Nany oda söýäp, gyzdyryp iýmeli däl­miş. Nan: «Meniň ýüzümi oda tutup ýylat­jak bolsalar, ozaly bilen öz ýüzlerini oda tutup görselerdi, onda meniň ýüzümi oda tutmazdylar» diýer­miş.

* * *

Saçagy boş goýmaly dälmiş, iň bol­man­da bir döwüm çörek bolmalymyş, ýogsam saçak gahatçylyga garaşarmyş.

* * *

Unaş bişirilip, gaýnap durka, gyzaryp köpürjikleýändir. Şo­ny üç gezek aýyr­ma­ly­myş.²

* * *

Çöregiň üstünden ätleseň, rysgalyň ke­me­lermiş.

* * *

Anna güni kir ýuwsaň, döwletiň keme­lermiş.

* * *

Tamdyr çöregini pyçak bilen bölüş­di­rip kesmeli dälmiş.

* * *

Çöregi ýeke eliň bilen döwmek, bir eliň bilen äbermek, üs­tünden ätlemek, basmak günä hasaplanylýar.

* * *

Ak zady (süzme-aýran çal, süýt) ýere dök­mek, üstünden bas­mak günädir.

* * *

Ýazda ýaba ilkinji suwlar gelip baş­landa, ýaba (suwa) duz sepseň, rysgal-bere­ket inermiş.

* * *

Hamyr syçrasa, öýe myhman gelermiş.

* * *

Ir turan rysgal paýlaşygyndan ýetdik paýyny alarmyş.

* * *

Ojaga, tamdyra münmek günä hasap­lanyl­ýar.

* * *

Hamyr ýugranyňda, çörek bişireniňde ýa-da toý tutanyňda iniň halal bolmalymyş.

* * *

Hamyr ýugranyňda: «Meň elim däl, ha­myra-suwa ökdeleň eli» diýip, hamyr ýugurmaga başlamaly. Hamyra duz atanyňda diňe ýagşy dilegler etmelimiş, şonda dilegleriň kabul bo­lar­myş.

* * *

Ertir bilen çörek bişirseň, dürtgüji ortadan urup başlamaly.

* * *

Öýleden soň çörek bişirseň, gyradan orta tarap dürtgüç urup başlamaly.

* * *

Çörek bişirmek üçin hamyry böleniňde, deň bölüp bil­me­seň, dostuňy-duşmanyňy tana­maýanlygyňdyr.

* * *

Hamyr ýugranyňda, hamyrçanagyň gyra­sy arassa bolmasa, gü­nä bolar.

* * *

Hamyr edilip bolnandan soň, hamyrçanak ýuwlan suwy aýak basmaz ýaly ýere dök­meli.

* * *

Döwen çöregiň bölegini goýsaň, rys­galyň kemeler.

TOÝ DÄBI BILEN BAGLANYŞYKLY DÖRÄN YRYMLAR

Uly gyz çöregiň gyňagyny iýmegi gowy görse, ýat ýere durmuşa çykarmyş.

* * *

Gyz maşgalanyň eli, aýagy tüýlek bolsa, baý ýere durmuşa çykar.

* * *

Gazandan nahar iýseň, toýuňda gar ýagar­myş.

* * *

Naharyň kesmegini gowy görseň, toýuňda gar ýagar.

* * *

Gyz maşgalanyň sagrysyna, maňlaýyna urmak gowy gö­rülmeýär, garamaňlaý bolar­myş.

* * *

Uly gyzyň etegine gyzgan ýapyşsa, oňa myjabat atyldygy hasaplanylýar.

* * *

Gyz maşgala ýanyp duran ody yza çekmeli däl, toýunyň yza süýşmegi ahmal.

* * *

Köp ýatagan ýigitler ýaramaz gylykly gyzlara öýlenermiş.

* * *

Gyz maşgala nahar iýilýän saçagyň çüňkünde otursa, yzyna eplemeli, ýogsa toýy yza çekilermiş.

* * *

Dört örüm saçyň yzky ikisi uzyn bolsa, onda gaýyn öýüň baý bolar, kelte bolsa garyp bolar. Eger-de deň bolsa, ikisiniň baýlygy deň bolar.

* * *

Saçyň bir bölegi örülmän galsa, ýetişen gyzyň bolsa, gu­daçylyga gelner ýa-da gyzyň jorasy durmuşa çykar.

* * *

Käsäniň düýbünde çaý galsa, gyz maşgala üstüne çaý guý­maly däl, eger guýsa, durmuşa çykmasy yza çekilermiş.

«Perzendiň gaşy çatyk bolsa, öz garyndaşyň bilen guda bo­larsyň» diýilýär.

* * *

«Eger-de oglanyň ýa-da gyzyň kellesinde iki-üç burma bol­sa, onda şonça gezek öýlener ýa-da durmuşa çykar» di­ýilýär.

* * *

Uly gyz tikin tikende, sapagyny uzyn sapsa, daş ýere, gys­ga sapsa, ýakyn ýere durmuşa çykarmyş.

* * *

Durmuşa çykýan gyzyň eşikleri tiki­lende, sapagyň ujuny düwmän başlamaly. Bu «onuň maşgala durmuşynda düwün bol­masyn, agzybir ýaşaşsynlar» diýen ýagşy arzuwlar bilen edilýär.

* * *

Gyza gudaçylyga barlanda, hoşgüni ýa-da ruhgüni gidilse, gowy bolýar.

* * *

Gudaçylyga gidilende «ak zat alnyňa ýagşy» diýlip, sawçylaryň gabagyna ak pagta ýelmeýärler.

* * *

Gyzly öýe gudaçylyga barlanda, eger guda bolmak niýet­le­rin­de bolsa, eltilen saçagy açýarlar we öz çöreklerinden salyp, duz çalşygyny edýärler. Eger guda bolmak niýet­lerinde bol­masa, onda saçaga el degir­me­ýär­ler.

* * *

Gyza gudaçylyga barlanda, düwünçekli barmaly. Düwün­çegi çalşyryp berseler, guda bolaýmaklarynyň ähtimaldygyny aňladýar. Eger düwünçegi çalşyrman yzyna berseler, guda bo­lun­majagynyň alamaty.

* * *

Gudaçylyga barlanda ýedi gezek baranyň­dan soň, gyz be­ril­mese, onda gaýdyp bar­ma­ly däl. Türkmen halkynda «Gyz­ly öý – näzli öý», «Gyzly öý – gyzylly öý» diýlen nakyl­lar hem bar. Gyz tarapyň näzini çekip, ýedi gezek sawçylyga gatnasaň-da, bermeseler, onda ýazylmadygydyr.

* * *

Gyza gudaçylyga barlanda, gyzyň öýün­den bir bölejik çöregi bildirmän, alyp gaýtmaly. «Guda bolsunlar» diýen niýet bilen ýerine ýetirilýän yrym.

* * *

Käbir welaýatlarda gyz durmuşa çykary­landa, ata-enesi tarapyndan gyza ak kündük (gummon, gulpsuz ýasalan kün­dük) berilýär. Kündügiň içine bir çümmük duz, tüwi atylýar. Bu «Perzentleri köp bolsun, rysgally-döwletli bolsunlar» diýen niýet bilen ýerine ýetirilýän yrymdyr.

* * *

Käbir ýerlerde gyz durmuşa çykarylanda «bagt çyrasyny» ýakyp, eline berýärler, «ýol­lary ýagty bolsun» diýlip, edilýän yrym. Şol çyra gaýyn öýüne barýança sönmän dur­sa, gowuly­gyň alamaty hasaplanylýar. Diý­mek, ýaşlar agzybir bolarlar, tutan işleri şowly bolar, ýollary mydama ýagty bolar.

* * *

Gyz durmuşa çykarylanda oňa bir jübüt tabak, bir jübüt çemçe we ş.m. zatlar ber­ýär­ler. Ähli berilýän zatlar jübüt-jü­büt­den bolmaly.

* * *

Gyz durmuşa çykarylanda gyzyň ejesi oňa bir jam ber­me­li­miş. «Gyz o dünýäde ejesiniň beren jamy bilen suw içermiş» diýen ynanç halk arasynda ýaşap gelýär.

* * *

«Gyz durmuşa çykansoň, gyzyň ene-atasy oňa göle, sygyr ýa-da başga bir mal bermese, gyzlary o dünýäde başýuwlugy gözläp ýö­rermiş» diýilýär.

* * *

Gyz durmuşa çykarylanda ýany bilen süýji-köke, kişmiş, erik ýaly zatlar sa­lynýar. Geçmişde muňa «gelniň jübüsi» di­ýilýärdi. Häzirki döwürde bu yrym many­sy­ny üýtgedip, uly gap doldurylýar. «Süýjülikde ýaşaş­synlar» diýlip, gabyň içine her hili ir-iý­mişlerden salynýar, şol iýmişleri ýaşlar bilelikde iýmeli, dogan-garyndaşlaryna hem dadyrmaly.

* * *

Käbir ýerlerde gelinlige dokuz jübüt ha­lat salynýar, «do­ku­zy düzüw» diýilýär. «Dokuzyň dü­züw bolmagy» diýen düşünje hem şondan galypdyr.

* * *

Gyzyň adyna ozal hudaýýoly mal aýdy­lyp, ol hem beril­me­dik bolsa, gyzyň toýy bolan wagtynda ýa-da gyz gaýdyp giden­de şol mal berlip goýberilýär.

* * *

Gyz durmuşa çykanda joralary, deň-duşlary «ogly bolsun» diýen ýagşy niýet bi­len her hili oýunjaklar, «gyzy bolsun» diýen niýet bilen bolsa gurjak berýärler.

* * *

Geçmişde şa gyzlaryna ýigit saýla­danla­rynda alma bilen ur­du­rar ekenler. Bu yrym edebiýata-da giripdir. Mollanepesiň «Zöh­re-Tahyr» dessanynda «Tahyr Zöhre jany, Zöhre Tahyry alma bilen atyp urdy köşgünde» diýen setirlere gabat gelýäris. Monjugatdy bentlerinde-de şeýle setirlere duşmak bolýar:

Gyzyl gül dek ýigitleri

Alma atyp saýlalyň!

* * *

Geçmişde gyzdyr oglany ýaşlykdan adag­lapdyrlar. Olary ulalandan soň birleşdi­ripdirler. Şonda gyz ýigide ýaglyk, guşak ber­meli bolupdyr. Adaglysyny halamasa-da, «Le­bi­zem agyz­dan çykar, janam» diýilýär ekeni. Gyz şonda närazy bolup, şeý­leräk setirleri aýdypdyr:

Gaýrada atlar boşandy,

Öňüne güller düşendi,

Haýp, meniň ýaglygym

Perman ogly guşandy.

* * *

Käbir ýerlerde gyz durmuşa çykarylanda atasy pata berýär. Eger gyz ene-atanyň diýenini etmese, ters pata beripdir. «Ene-ata­nyň gargyşyna galsa, durmuşy gowy bolmaz» diýlip, yrym edilipdir. Gyza ýagşy pata berlende sanawaçlar sanalyp, abraý bilen ugradylypdyr:

Baran ýeriňde bagtyň bolsun,

Tylladan tagtyň bolsun,

Tylladan tagtyň bolýança,

Iki barmak bagtyň bolsun,

Goşulanyň bilen goşa garra!

* * *

Toý başlanmazyndan birnäçe gün öň goňşy-golamlar «oň bolsun-a» gelip başla­ýarlar. Köplenç saçakly gelýärler. Saçaga jübüt çörek bilen üstüne süýji zatlar goýýarlar. «Toý süýjülik bilen tutulsyn, gelin gelen ýeri bilen agzybir, süýjülikde ýaşaş­syn, tutan toýy oň bolsun, jübüt bolsunlar» diýlip, arzuw edilýär.

* * *

Käbir ýerlerde toý başlananda nahar çekilse, çorbanyň içine nan dogralyp iýil­ýär. Munuň «Gelin ýumşak bolsun, gelen ýeri bilen agzybir bolup, garylyp-gatyşyp gitsin» diýen manysy bar.

* * *

Toý başlanmazyndan birnäçe gün öň «oň bolsun!» diýlip gelinýän wagtlary saçak ýyg­nal­maly däl, gelene-gidene hödür-kerem et­meli.

* * *

Saçagyň üstünde çörek jübüt-jübütden go­ýulýar. Täze myh­man gelende çörek täzele­nil­ýär.

* * *

Toý saçagynda iki çörek saçagyň üstünde duran wagty aşa­ky çöregi sogrup alyp döw­meli däl, edepsizlik hasapla­nylýar. Üst­ki çöregi döwmeli.

* * *

Toýda duz datmak üçin äberilende çöregi iki gezek – jübüt döwmeli.

* * *

Käbir ýerlerde toýuň öň ýanyndaky gün­ler­de gyz tarapy «ýorgan tikdi» ýygnanyşy­gy­ny edýär. Şoňa ýigit tarapdan hem ýeňňeler gitmeli. Baryp ýorgan tikişmeli. Bu yrym «iki tarap agzybir bolsun, gowy garyşyp gitsin» diýlip edilýär. Şol ýerde guda taraplar «süýjülik bilen gatnaşylsyn» di­ýip, oýunjak seç­ýärler. Gyz tarapa ýörite saçakly, gatlama bişirilip barylýar.

* * *

Käbir ýerlerde nahar çekilende sylag-hormat bilen ýörite aýlanylyp, el ýuwdu­rylýar. Eger eliňi ýuwan bolsaň hem ýuw­maly, çünki bu yrym naharyň hormatyna edil­ýär. Ýedi ädim ätlän bolsaň, eli täzeden ýuwdurma­ly­myş.

* * *

Gelnalyja gidilende ýyldyz bolmadyk ugra gidilýär. Öňüň­de Myrryh ýyldyzy bolsa gowy görülmeýär¹.

* * *

Gelnalyja ugraljak bolnanda, «süýjü­likde ýaşaşsynlar» diý­lip, aýdym-sazly, raks (tans) oýnalyp ugralýar.

* * *

Gelnalyja gidilende, türkmen halky­nyň yrym-ynanjyna gö­rä, ulaglara atgulak dakylýar. Yryma görä, atgulaklar jübüt-jü­bütden bolmaly. Näme üçin «atgulak» diýil­ýärkä? Geçmişde gel­nalyja at, düýe bilen gidiler ekeni. Atlaryň gulagyndan jübüt ýüpek ýaglyklar asypdyrlar. Şonuň üçin hem, «atgulak» at ga­lyp­dyr.

* * *

Käbir etraplarda gelnalyjy ugranda iki tegelek çörek alnyp gidilýär, ýolda ilkinji gabat gelen adama berilýär. Munuň «Çi­le­den gorap saklasyn, gelnalyjy sag-aman gidip gel­sin!» diýen manysy bar.

* * *

«Maňlaýy ak bolsun!» diýen niýet bilen, gelin mündüriljek ulag ak bolsa, ýagşylyga ýorulýar, gara, sary bolsa gowy görül­meýär.

* * *

Toýa gara reňkli sowgatlar edilse, gara at­gulak asylsa, go­wy görülmeýär. Umuman, türk­men halky toýda gara reňkli zat­lary ulan­magy gowy görmeýär.

* * *

Geçmişde türkmen halkynda giň ýaýran yrymlardan biri hem «gelni palasa mündür­mekdir». Ýeňňeleri gyzy palasa mün­dürip, onuň bilen oturypdyrlar, tä pul berilýänçä, pa­lasdan düşmändirler. Munuň gyzyň alnyp gidilmegine garşylyk gör­kez­mek manysy bar.

* * *

Gyz alnyp gidilende gyzyň zatlary üçin «bukja haky» diýlip, pul alynýar. Täze-täze yrymlar hem döräp gelýär. Ula­gyň agzyny, gapyny tutýarlar, bukjalaryny saklap hem pul alýarlar. Garaz, «toýdan topukça», «yry­myna ýagşy» diýip, bir zat aljak bolýarlar. Gelnalyjy tarap pul paýlaýar. Süýji, oýun­jak, pul seçilýär.

* * *

Gelnalyjy ugradylanda öz obasynyň gy­zynyň alnyp gidil­megine garşylyk hök­münde ýetginjek oglanlar gelnalyjyny «yrym-yrym» edip kesekleýärler.

* * *

Gyza gelnalyjy barlanda, gizlinlikde kesewi alnyp gaý­dyl­ýar. Munuň «Gelniň tamdyry my­dama otly, rysgal-döwletli bol­sun!» diý­len ýagşy manysy bar.

* * *

Toýda gyz tarapda öldürilen malyň bag­ryny, ýüregini bişi­rip, gelnalyja berip goýberýärler. Ony ilkinji gije gyz bilen ýigi­de iýdirmelimiş. «Çatynjalaryň ba­gyr­­lary badaşsyn, ýürek­leri bir bolsun!» diýlip, şeýle edilýär. Käte bolsa bagyr, ýü­rek çigligine salnyp goýberilýär, gaýyn öýün­de bişirilip, gyz bilen ýigide iý­di­rilýär.

* * *

Gyzyň atasy öýünde öldürilen malyň iki öň aýagy «gyzymyz ýüwrük bolsun, gaýyn­larynyň hyzmatyny edip, ýüwrüp ýör­sün!» diýen niýet bilen bişirilip, gelnalyja ber­lip goýberilýär. «Atasy öýünden hem örküni üzmesin!» diýip, art aýaklaryny alyp galýar­lar. «Ýaşlar ata-enelerini hem ýatdan çykar­masyn­lar» diýlen ýagşy niýet bilen edilýär.

* * *

Ýoldan gelýän gelnalyjylar bölek matalary ýoldan geçip bar­ýan adamlara, çagalara oklaýar ekenler. Bu «Size-de gelin almak miýesser et­sin, size-de ýokuşsyn» diýen manyny berýär. Muňa geçmişde «ýol ýaglygy» diýlipdir. «Ýol ýaglygy» gyz tarapa eltilen atgulakdan (iki jübüt atgulak yzyna salynýar) ýyrtylýar. Häzirki döwürde «ýol ýaglygy» deregine pul hem seçilýär.

* * *

Köçeden gelnalyjy geçip barýan bolsa, eliň bilen maňla­ýyňa sylmalymyş. Bu: «Bize-de Hudaý ýetirsin!» diýmekdir.

* * *

Käbir ýerlerde gyz durmuşa çykarylanda atasy öýünden iki sany gazyk hem çymyl­dy­ryk (tuty) berip goýberýärler. Iki ga­zy­gy ýere kakyp tutyny tutýarlar. Şol tutynyň aňyrsynda nika gyýyp, gelin bilen oglany oturdýarlar. Nika gyýlan gününiň er­tesi gyz päk çyksa, süýtlaş bişirip, obadaş­la­ry­ny çagyrýarlar. Olar hem: «Gazygynda garra­syn!» diýşip, gelni ýüzlerine syl­ýar­lar. «Ga­zy­gynda garrasyn!» diýen alkyş sözi şondan galyp­dyr.

* * *

Käbir ýerlerde gelinligiň ýany bilen ýeň­ňesi gidýär. Gyz päk çyksa, ertesi «unaş to­ýy» edilýär, hemmeler toýa gelip unaş içýär­ler. Eger ýaramaz çyksa, beýle edilmeýär. Bu yrym ösüşleri başdan geçirip, däbe öwrü­lip gidipdir. Soňra kyrk sany gatlama bişirilýär. Eger gyz päk çykan bolsa, şol gatlamalaryň ýüzüne her hili oýunjaklaryň şekili ýasalýar. Atasy öýüne ir bilen «gyz gowy çykdy» diýlip, habar edilýär, halat-serpaý, süýji zatlar iberilýär. Eger päk çykmasa, biabraýlyk hasap­la­nyl­ýar.

* * *

Toýdan: «Bize-de ýokuşsyn» diýip, iý­lip-içileninden soň, eliňi ýuwman gaýt­ma­ly.

* * *

Toýa jübüt nan äkidilýär. Munuň «Çatynjalar mydama jübüt bolsunlar, bagtly bolsunlar» diýlen manysy bar.

* * *

Toýda nahar dadyrylanda, «Bize-de toý­dan ýokuşsyn!» di­ýen ýagşy niýet bilen, tabagy ýuwman yzyna bermeli.

* * *

Toýda cörek hamyrmaýaly bişirilýär. Munuň «Hamyr çişip, köpe­lip gidýär, toý hem köpelip gitsin, toý yzyna toý bolsun» diýen manysy bar.

* * *

«Eşigimizi mydama toýa geýmeli bolaly» diýen ýagşy ni­ýet bilen, täze eşigi ilkinji gezek toýa geýseň, gowy görülýär.

* * *

Toý üçin çörek bişirilende, dürtgüji ortadan urup başlap, «Toýlar köpelip git­sin» diýen manyda gitdigiçe köpeltmeli.

* * *

Gelni töre geçirip oturdanlarynda, käbir ýerlerde aşagyna düşekçe ýazýarlar, eger gelin düşekçäniň üstünde baryp otursa, akylly gelin hasaplamaýarlar, gelin düşek­çäni aýryp oturmaly­myş. Emma häzirki döwürde bu yrym manysyny üýtgedipdir, tersine, «ýumşak durmuşda ýaşasyn» diýip, gelinleri düşekçede oturdýarlar. Gaty ýerde oturtmaklyk bolsa, «ähli gatylyklary çydamlylyk bilen çeksin» diýen manyny berýär.

* * *

Käbir ýerlerde gelin oduň daşyndan aýla­nylýar. Eger şeýle edilse, gelne «göz degmezmiş, arwah-jyn daramazmyş».

* * *

Käbir ýerlerde gelin bosagadan ätlände, «ak­lyk üçin, gowy günler görsün» diýen ýagşy niýet bilen, aýagynyň aşagyna ak mata ýazylýar. Soňra şol matadan ýyrtylyp, toýa gelen märekä paýlanylýar.

* * *

Gelni öýe salyp, düşekçä oturtmakçy bolan­larynda, yrym edip, öňi bilen rysgal-döwletli ýaşuly aýaly şol ýerde oturdýar­lar. Soňra ol aýala serpaý ýapyp, turan ýerinde gelni oturdýar­lar. Munuň «Şol ýaşuly, rysgally-döwletli aýalyň döwletinden ýokuşsyn» diý­len manysy bar.

* * *

Käbir ýerlerde gelni bir-iki günden soň goňşy-golamlara salama aýlaýarlar. Olar hem boş goýbermezlik üçin, halat-ser­paý ýapýar­lar.

* * *

Köp ýerlerde gelin çörege çagyrylýar, boş goýberilse, hala­nyl­maýar. Yrym üçin bir zat bermelimiş.

* * *

Toý ýerden yrym edilip, görkezilmän, çäýnek-käse alynýar. Bu: «Toýdan bize-de ýokuş­syn» diýlen ýagşy niýetli yrym.

Gelnalyjy ugralanda käbir ýerlerde ýag­şy­lyga ýorup, «Be­la-beterden, howpdan-hatar­dan özüň gorap sakla, Huda­ýym!» diýlip, jäç döwülýär.

* * *

Ýaş gelne «Göz degmesin!» diýen ýagşy niýet bilen saçy­na, köýneginiň goltugyna düýe ýüňi dakylýar.

* * *

Käbir ýerlerde gelni synap görmek üçin ýumurtga börek bişirip, gelne iýdirer eken­ler. Eger gelin dökmän, damdyrman iýip bilse, iş başarjaň hasaplanylypdyr.

* * *

Käbir ýerlerde gelniň oturdyljak ýeriniň dört burçuny tutup durýarlar. Ýeri tutup du­ran­lara pul berip, şol ýeri «satyn al­ýarlar».

* * *

Gelnalyjy gelni alyp gelende gelne, ýi­gide göz degmezligi üçin ýüzärlik tüte­dil­ýär. «Ýüzärlik ähli bela-beterden goraýar» diýlen ynanç halk arasynda ýaşap gelýär.

* * *

Gelin gapydan gelende, ilki bilen sag aýagyny ätläp gir­meli. «Eger çep aýagyny ätläp gapydan girse, mydama ga­ýyn­lary bi­len çepleşip ýörermiş» diýen gorky adamlaryň aňyna ornaşypdyr. Eger-de maş­ga­lada şowsuzlyklar ýüze çyksa, «Ge­lin sag aýagy bilen ätläp öýe girmändir, gelniň aýagy düşmedi» diýilýär.

* * *

Gelin getirilende gaýyn ene ilkinji bolup görüşýär (egnine kakýar) ýüzüni açyp, ýüzüne sylýar.

* * *

Gaýynene «gelne göz degmesin» diýen yrym­dan ugur alyp, oňa alaja, göz monjugy, düýe ýüňi, dagdan agajy ýaly zatlar dakýar.

* * *

Gelin gapydan gelende, gaýyn ene bil­mezlige salyp, gelniň sag aýagyna çalaja basmalymyş. Şonda gaýyn ene gelinden rüstem bolarmyş, gelne diýenini etdi­rer­miş.

* * *

Gelin getirilende gaýyn ene ýa-da başga bir ýaşuly aýal bir elini sary ýaga, bir elini bala batyrýar. «Ýaşlar bal bilen ýag ýaly bolup garyşyp gitsinler» diýlen manysy bar. «Sag eli sary ýagda, sol eli ak unda» diýlip, bolçulykda ýaşamaklary arzuw edilýär.

* * *

Täze gelin gelende «aklyga bolsun» diý­lip, gelniň maňlaýyna un çalynýar. «Bolçu­lykda ýaşamak miýesser etsin!» diýlen ýagşy niýet bilen gelniň sag elini kendirige sokup çykarýarlar.

* * *

Nika iki taraplaýyn razyçylyk bolma­sa, hakyky nika bol­maz­myş. Ýaşlaryň ikisi hem «men razy» diýip, üç gezek gaýta­la­ma­lymyş. Ony ýanyndaky şaýatlaryň eşitmegi hökmanmyş.

* * *

Nikalaşylanda öýlenýän ýigit we gyz kämillik ýaşynda bolmaly. Şaýatlaryň hem ýaşy ýeten, akyly dury bolmaly.

* * *

Nika gyýlanda ýaşlaryň atlaryny tutma­lymyş, şaýatlaryň hem atlaryny eşitdir­melimiş.

* * *

Nika gyýlanda «Gelin süýji dilli, my­laýym bolsun, ýaşlar süýjilikde ýaşaşsyn» diýlip, şerbet (nika suwy) paýlanylýar, nika suwundan ilki bilen ýaş­lara içirmelimiş.

* * *

Nika gyýlanda taýýarlanylýan süýjülik suwuna kümüş at­saň, ýaşlar rysgal-döwletli bolarmyş.

* * *

Nika gyýlanda ýüp düwülse, nika ýaramaz täsir edermiş.

* * *

Nika gyýlanda gaýçyny açyp-ýapyp dur­maly, ýogsam nika­nyň bagly bolmagy ahmal.

* * *

Nika gyýlandan soň, yrym edilip, gelin her hili synaglardan geçirilýär. Guşak çözdürilýär, ädik çykardylýar, köýnege ilik çat­dyrylýar. Ýigidiň ädigini çykaryp, ge­lin özüniň ýigide (ýan­ýol­daşyna) hyzmat etmäge mydama taýynlygyny duýdurýar.

* * *

Nika gyýlanda ýedi ädimlikde ak, gara, sary mata ýedi bö­lege bölüp gyrkylsa, şol gelne çile düşýärmiş. Ýaman niýetli adam­laryň şeýle etmeginden çekinilýär. Şonuň üçin hem nika iň ýakyn adamlaryň gatnaşmagynda gyýylsa gowy görülýär.

* * *

Nika gyýlanda biri bosaganyň üstünde otursa, ýagşylyga ýorul­maýar.

* * *

Nika gyýlanda bir adam ellerini bir-biriniň içinden geçirip otursa, gowy gö­rül­meýär. Nikanyň bagly bolmak ähtimallygy bar.

* * *

Nika gyýlanda ýigit bilen gelniň ara­synda oturmaklyk go­wulyga ýorulmaýar.

* * *

Nika gyýlanda ýigit bilen gyzyň haky­ky ady soralýar. Käte söýlüp dakylýan atlar bolýar, çyn ady hem ýalan ady diýilýär. Ha­ky­ky ady aýdylmasa, hakyky nika bolmaýar.

* * *

Nika düşeginiň burçuna aşyk ýa-da şaýlyk salnyp tikilýär, tutulýan täze maş­ga­lanyň ogully-gyzly, döwletli-rysgally bol­ma­gy arzuw edilýär.

* * *

Gelin gutlamaga gelenler: «Gelniň başy aşak, dili ýumşak bolsun, aýagy düşümli bol­sun, gazygynda garrasyn!» diýip, sa­na­waç setirlerini sanaýarlar.

* * *

Gelin edinilende, ilkinji gelen güni «Goý, ilkinji perzendi ogul bolsun!» diý­len ýagşy niýet bilen goltugyna ogul bäbek berilýär.

* * *

Täze gelen gelin bilen ýigidiň ýorgany­nyň içinden, ikisiniň arasyndan ogul bäbek geçirilýär.

* * *

Köp çagaly, rysgally, döwletli aýal ýaş gelne we ýigide ýagşy dilegler edip, ak pata berýär we şeýle sanawaç sanaýar:

– Oň (sag) ýanyňda ogluň bolsun,

Sol (çep) ýanyňda gyzyň bolsun,

Bir goluň maýda (ýagda) bolsun,

Bir goluň balda bolsun,

Gala-gala sözlemegin!

Gaýyn eneňi duzlamagyn!

Ulyny uly bilgin,

Kiçini kiçi bilgin,

Ýüzüň aşak bolsun,

Göwnüň açyk bolsun!

Käbir ýerlerde bolsa:

– Ak-gök geýdirme,

Arpa çörek iýdirme,

Öň ýetene gapdyrma,

Toýnakla depdirme...

diýip, ýigidiň ýeňňesi tarapyndan sana­waç sanalyp, ikisiniň eg­nine gezekleş­dirilip kakylyp, nika gyýlandan soň ge­lin ýigidiň ygtyýaryna tabşyrylýar. Ýanýol­daşy gelniň ikinji (ýerdäki) Hu­daýy hasap­lanylýar.

* * *

«Gelin bilen ýigit agzybir bolsun» diýlen ýagşy niýet bilen ikisine bir tabak­dan nahar iýdirilýär.

* * *

Eger-de maşgalada biri ýogalan bolsa, kyrky geçýänçä şol öýde nika gyýmak bolmaýar.

* * *

Bir sebäp bilen nika gyýlanda çile dü­şen bolsa, nika täze­den gyýylsa, çile açy­lyp gidermiş.

* * *

Aýbaşyly aýal täze gelinli öýe barmaly däl, çile düşermiş.

* * *

Täze gelni gije kürteli daş çykarmaly däl, al-arwah kak­ma­gy ahmal, «bagtyny ýi­tir­digi bolarmyş».

* * *

Gelne baş salmak däbi ýerine ýetirilende, «Gelniň tiz çaga­jy­gy bolsun» diýlip, gelniň goltugyna çaga berilýär ýa-da ete­gine aşyk salynýar.

* * *

Täze gelne baş salnanda, saçy ýeňsesine atylanda gaýyn enesi saçbagy bermese, gelniň saçy düşermiş.

* * *

Gelin saçyny hernäçe dogry açyp örse-de, onuň sag tarapy ýogynrak, çep tarapy inçeräk bolýar. «Sag tarapky saçyny ejesi berermiş, çep tarapyny bolsa gaýyn enesi berermiş. Onsoň ejesi-ä: «Gyzym owadan bolsun, saçyna göreniň gözi gitsin!» diýip dileg edermiş. Gaýyn ene bolsa: «Gelnimiň saçy ýogyn bolsa, ýuwup-daramasy kyn bolar-da, güýmenip, agtyjagymy agladar, şonuň üçin inçeräk bolsun!» diýermiş.

* * *

Täze gelne baş salnanda, gelniň etegine «Gaýynlary bilen süýjülikde ýaşaşsyn» diýlip gant, her hili süýji zatlar salynýar. Gelin hem etegini silkip goýberýär welin, oturanlar çöple­ýär­ler.

* * *

«Her hili hapalyklar çykyp gitsin, al-arwah daşlaşsyn» di­ýip, gelin bilen ýigidi oduň daşyndan aýlaýarlar.

* * *

Toý gününiň ertesi gelin gaýyn atanyň, gaýyn enäniň otu­ran öýüne baryp, eglip salam berýär. Öýde hiç kim ýok bolsa-da, öýe salam berýär. Bu düzgün käbir ýerlerde bäş-alty aý do­wam edýär.

* * *

Gelin atasy öýüne gaýtarylyp äkidi­len­de, bildirmän, başbo­gusynyň ujuna «çagasy bolsun!» diýlen ýagşy niýet bilen aşyk daňylýar.

* * *

Gyz atasy öýünden gaýynlaryna gaýtary­landa, kesewi hem: «Meni alyp gidäýmesin!» diýip gymyldarmyş.

* * *

Gyz gaýyn öýüne gaýdyp gidende gyzyň enesi gaýyn ta­raplaryna sowgat-salam iber­meli, aýal maşgalalara ýaglyk, köý­neklik, erkek adamlara tahýa, köýnek, elýaglyk, gaýyn atasyna don berilse, gowy görülýär.

* * *

Geçmişde «Saçyň bir tarapyny çözüp, ikinji tarapyny dara­saň, äriň üstüňe güni getirer» diýlip, yrym ediler ekeni.

* * *

Eger aýagyň başam barmagy süýem bar­mak­dan gysga bol­sa, adamsy aýalynyň diýeniňi edermiş, eger başam barmagy süýem barmak­dan uzyn bolsa, onda adamsy aýalynyň diýe­nini etmezmiş, eger ikisi hem deň bolsa, maşgalada elmydama agzybirlik bolarmyş, ikisi biri-biriniň diýenini edermiş.

* * *

Giýew tä gaýyn tarapy çörege çagyryp, halat-serpaý ýap­ýan­ça olara görünmeli däl­miş. Birnäçe wagt geçenden soň, ga­ýyn tara­py giýewini çörege çagyrýar, şonda iýlip-içilip bol­nan­dan soňra, giýew iýlen ta­baga pul salýar, ýanyndakylar hem pul sal­malymyş.

* * *

Türkmen yrym-ynanjyna görä, nikadan soň är-aýal biri-biriniň adyny tutmazak bolýarlar. Olar biri-birlerine «öýdäki», «çagalaryň enesi», «çagalaryň atasy», «og­lan­laryň kakasy» «pe­rim», «halalym», «ho­ja­ýyn», «kempir», «goja» diýip ýüzle­nip­­dirler.

* * *

Gyz maşgala durmuşa çykansoň, atasy öýünden iňňe, süb­se, pyçak alyp gitmeli dälmiş, iňňe alyp gitseň, iglärsiň, sübse alyp gitseň, süllerersiň, pyçak alyp gitseň, ara agzalalyk dü­şer­miş.

* * *

Gelin getirilende «öňünden önelgesiz aýal çyksa, çile dü­şer» diýlip yrym edilýär.

* * *

Täze gelin edinilende, türkmen halky gelni ähli bela-beter­lerden gorap saklamaga çalyşýar. «Hudaý gorasyn!» diýilýär. Hapa ýerlere gelni eltmeýärler. Täze doglan çagajyk täze gel­niň üstüne eltilmeýär. «Çile düşer» diýlen gorky bar.

* * *

Merhum jaýlap gelýän gölegçiler gelna­lyjynyň öňünden geç­se, gowy görülmeýär. «Öliniň çilesi düşer» di­ýil­ýär.

* * *

Iki goňşy gelin edinse, derrew duz çalşygy edilýär. Ol öý­den ol öýe duz eltilýär.

* * *

Bir obada iki gelnalyjy gabat gelse, çörek alyşmaly, ýog­sam çile düşermiş.

* * *

Iki gelnalyjy biri-birine gabat gelse, gelinler elýaglyklaryny çalyşmaly­myş, ýogsam çile düşmek ähtimallagy barmyş.

* * *

Käbir ýerlerde gelin gaýyn öýüne geti­rilende, rysgally bolmagy arzuwlany­lyp, «gelin aşy» bişirilýär. Gelin tarapdan biri, gyz tarapdan biri göreş tutýarlar. Eger oglan tarap ýeňilse, onda olar ejiz hasaplanylýar.

ÇAGA DOGULMAGY BILEN BAGLY DÖRÄN YRYMLAR

Çagasy bolmaýan aýalyň kellesine ýolbar­syň bir bölejik tüýüni daňyp goýma­ly­myş.

* * *

Çagasy bolmaýan aýaly ilkinji gezek täze köprüden geçirmelimiş.

* * *

Çagasy bolmaýan aýal iki sany gurjak ýasap (biri-gyz gurjak, biri oglan gurjak), bir garry aýal bilen öwlüýä aýlanyp, ol ýerden toprak getirip, bir çümmük duz bilen garyp, dogajyk edip, alaja işip, gurjagyň boýnuna dakyp, öýüň bir ýerinden asma­lymyş.

* * *

Çile düşen aýalyň çagasy bolmaýarmyş. Çile düşende dürli sapakdan aýalyň boýuna deňme-deň kesip, ýola zyňmalymyş ýa-da öwlüýäde bir agaja ildirip goýmalymyş. Ol sapaklar ýedi dürli bolmalymyş.

* * *

Çile düşüp, çagasy bolmaýan aýal täze doglup, çileden çy­ka­rylan çaganyň çile suwuna ýanýoldaşy bilen suwa düş­melimiş.

* * *

Merhum jaýlanylyp gelnende, ýaş gelinli, ikigat gelinli öýe gölegçi gelip girse, şol gelinlere çile düşýärmiş. Şon­da ýaş gelne çile düşse, çagasy bolmazlygy ahmalmyş. Ikigat gelniň çagasyna çile düşse, şol çaga dünýä inenden soň hem hiç eýik­mezmiş. Şonuň üçin, cagasy bolmaýan aýal maşgalany ýa-da eýikmeýän çagany öwlüýä barýan gölegçiniň öňünden geçirip­dirler.

* * *

Eger-de bir gelin çörege çagyrylsa, öýde ýaş gelin (kyrk gün bolmadyk) ýa-da kyrk çileden çykmadyk çaga bar bolsa, olar ilki daş çykmaly, çagyrylan gelin öýe girenden soň, olar girmelimiş, ýogsa çile düşmegi ahmal. «Çile düşen gelinden çaga önmez» diýilýär. Çile 3, 5, 7, 14 ýyllyk düşüp bilýärmiş.

* * *

Aýal adam, aýratyn hem ýaş gelin kir suw, kül, hapa dö­külen ýerlerden geçmezlige ça­lyş­maly. «Ol ýerlerde arwah-jyn gezermiş, bu ýagdaýlar çaga bolmazlygyna sebäp bolup biler» diýilýär.

* * *

Merhum öýden çykarylmanka, şol öýe hamyla gelin girse, çile düşüp, çaga bolmazlygy ahmal.

* * *

Çile düşen aýal maşgala böwet basylgy akar suwuň öňün­den böwedi aýran wagtlary ylgap geçmelimiş.

* * *

Eger-de çaga çile düşüp eýikmese, tereziniň bir tarapyna çagany salyp, beýleki tarapyna duz goýup çekmelimiş.

* * *

Çile düşüp, wagtynda ýöräp bilmedik çaganyň aýaklaryna gur­banlykda öldürilen malyň içegesini orap kesmelimiş.

* * *

Täze edinilen iki ýaş gelin biri-biriniň öňünden çyksa, çile düşüp, gelinleriň biriniň çagasynyň bolmazlygy ahmal. Şonuň üçin hem, gelinleri ýolda gabat getirmejek bolup çalyşmaly. Her hili çilelerden gorap saklamaly. Eger täze gelin öňünden gelýän bolsa, beýleki gelin başga tarapa sowlyp gitmeli.

* * *

Çagasy bolmaýan aýal täze gelen gelniň öňünden geçse, ýaş gelne çile düşermiş, şol gelniň çagasy bolmazlygy ahmal.

* * *

Çagasy bolmaýan aýal öwlüýä gidip, çile agajynyň daşyn­dan aýlansa ýa-da aşagyndan geçse, çilesi açylarmyş.

* * *

Çagaly gelin öwlüýä barýan gölegçileriň öňüni kesip geçse, çile düşer, gelniň çagasynyň bolmazlygy ahmal, eger çaga çile düşse, çaga eýikmezmiş.

* * *

Çagasy durmaýan aýal iki sany gurjak (gyz we oglan gurjak) ýasap, bir garry aýal bilen öwlüýä gidip, bir gara towu­gyň damagyny çaldyryp, onuň ganyndan gurjaklara çalyp, öwlüýäde goýup gaýtmaly. «Şeýle edilse, çaga durarmyş» di­ýil­ýär.

* * *

Çagasy durmaýan aýalyň çagasy bolanda, enesi ýa-da atasy göbegini kesse, şol çaga durýarmyş.

* * *

Çagasy durmaýan aýalyň çagasy bolan wagty, onuň depe­sin­de bir gara towugyň damagyny çalyp, şol çaganyň ýoldaşy bilen bilelikde ýere gömmelimiş. Şeýle edilse, çaganyň duraý­magy ahmal, towuk onuň başy­nyň sadakasy bolup, onuň ýol­daşy bilen ýere gömülýär, ýerine çaga ýaşar.

* * *

Çaga durmaýan bolsa ýa-da çaga bolmaýan bolsa, her hili yrymlar edilipdir. Eger maşgalada öň bir çaga bar bolsa, şon­dan soň çaga durmadyk bolsa, şol çaganyň maňla­ýyna, aýagy­nyň aşagyna, syrtyna «yrym-yrym, ýom-ýom» edip, çalaja ot degräýme­li­miş.

* * *

Çagasy durmaýan aýalyň çagasy bolanda, yrym edip, başga bir aýala «ogurladan» bolup, soňra şol çagany ol aýaldan «sa­tyn alan» bolup, adyna «Satlyk, Satlykgül, Satlykgylyç, Satlyk­dur­dy» diýen atlar dakylýar.

* * *

Çagasy durmaýan aýalyň çagasy bolsa, ony gundap, itiň öňünde goýýarlar, eger-de it çagany ysgap gidiberse, «Bu çaga­ny it hem almady, ite-de gerek däl ekeni, indi muny ölüm hem almaz» diýşip, çaganyň adyna Italmaz dakypdyrlar.

Çagasy durmaýan maşgalalar, çagany göz-dilden gorar ýaly, adamynyň mertebesini peseldýän atlary dakypdyrlar. Mysal üçin: Çörli, Porsy, Kürre, Eşekguly we ş. m.

* * *

Çagasy durmaýan adamlar «Köpelip, tirkeşip gitsinler» diýen niýet bilen doglan çagalarynyň adyna «Hemra, Tirkiş, Tir­keş, Jora, Joraguly» ýaly atlary dakýarlar.

* * *

Çagasy durmaýan aýalyň ogly bolsa, ony gundapjyk taga­nyň aşagyndan geçirýärler-de, adyna «Tagan, Tagandurdy, Ta­gan­geldi, Tagangül, Taganbibi» ýaly atlar dakýarlar. Umuman, Tagan bilen utgaşdyrylan atlar çaganyň ömrüniň uzak bolmagy arzuwlanyp hem dakylýar. Halk arasynda «Tagan aýagy üç bolar, biri-birine güýç bolar» diýen nakyl hem bar.

* * *

«Biri-birine daýanç bolsun» diýlip, Daýanç, Güýç ýaly at­lar dakylýar.

* * *

Çagasy durmaýan adamlar yrym edip, çaganyň göbegini orak, palta, kerki bilen kesen bolup, ömrüniň uzak, janynyň sag bolmagyny arzuwlap, adyna Orak, Palta, Kerki ýaly atlary dakypdyrlar.

* * *

Çaga entek dünýä inmänkä, onuň ogulmy-gyzdygyny yrym arkaly bilmäge çalşyp­dyrlar. Köýnek biçip otyrkalar, ýakasyny oýup, keçäniň etegine salýarlar ýa-da kelle­sindäki ýaglygyna gysdyrýarlar. «Şol wagt gapydan erkek adam ýa oglanjyk gel­se, ogul, aýal adam ýa-da gyzjagaz gelse, gyz bolar» diýlip çaklanylýar.

* * *

Goýun öldürileňde, kellebaşaýak arassa­lap otyrkalar, äňini ýazdyranlaryňda, ogul­my-gyzdygyny bilmeklige çalşyp yrym edýärler. «Eger äň arassa bolup çyksa ogul, äň etli gopsa, gyz bolar» diýlip çaklanylýar.

«Çaga wagtynda dogulmasa, düýe etini iýendir» diýlip çak­lanylsa, hamyla gelni düýäniň aşagyndan, düýe bolmadyk ýer­de düýe ýüňünden dokalan saçagyň ýa-da düýe ýüňünden edi­len ýorganyň aşagyndan geçirmelimiş.

* * *

Hamyla gelniň çagasy wagtynda bolmasa, gelin heläk bo­lup barýan bolsa, tüpeň atylýar ekeni. Tüpeň sesine tisginen gel­niň çagasy aňsat doglup, eli-aýagy gowşarmyş.

* * *

Toýly aýalyň saçy guraklanyp, tarlary ýognaberse, doglan çaga öýkelek, gaharjaň bolarmyş.

* * *

Hamyla aýal merhumyň jynazasyna barsa, oňa ýogalanyň kepeniniň sapagyndan ýolup berýärler, eger şeýle edilmese, bo­lan çaganyň boýny boş bolarmyş (kellesini tutup bilmezmiş).

* * *

Hamyla aýal, çaga dogmakdan galmadyk aýal, aýbaşysy gelýän aýal merhumy ýuwmaklyga gatnaşmaly dälmiş.

* * *

Hamyla aýal saçuzyn (saçöser) iýse, doglan çaga saçlak bo­lar­myş.

* * *

«Aýalyň burgusy tutup başlanda, ony näçe köp adam eşitse, şonça-da burgusy kän tutar» diýilýär. Şonuň üçin-de, burgy tut­ýanlygyny hiç kime eşitdirmejek bolup çalyşýarlar.

* * *

Toýly gelin öwlüýä gitmeli dälmiş, çaganyň aýrylmagy ah­mal­myş.

* * *

Hamyla gelin agzy bimaza döwrüňde ýatagan bolsa, doglan çaga hem ýalta bolarmyş, çalasyn, işeňňir bolsa, çaga hem çalasyn, işeňňir bolarmyş.

* * *

Toýly gelin bir ýere barýarka, ýoldan aşyk tapsa – ogly, mon­juk tapsa – gyzy bolar, eger pul tapsa, doguljak çaga baý bolar.

* * *

Çaga doglanda, arassalyk üçin kümüş atylan suwa dü­şü­ril­ýär.

* * *

Hamyla gelin agzy bimaza döwründe gök önümleri, mi­we­leri kän iýse, doglan çaga näzik, görmegeý, sypaýy bolarmyş.

* * *

Aýal maşgala agzy bimaza döwründe tow­şan etini ýa-da kellebaşaýak iýse, çaganyň agzy ýa-da burny ýirik bolarmyş.

* * *

Hamyla gelin agzy bimaza döwründe ak zatlary köpräk iýse, çaga-da akýagyz bolup doglarmyş, eger gara zatlary köp iýse, garaýagyz çaga doglarmyş.

* * *

Hamylalyk döwründe ajy zatlary köp iýen aýalyň çagasy gaharjaň, turşy zatlary iýen aýalyň çagasy öýkelek, süýji zat­lary iýen aýalyň çagasy süýji dilli, duzly zatlary iýen aýalyň çagasynyň dili duzly bolarmyş.

* * *

Hamyla gelin agzy bimaza döwründe balyk kellesini iýse, çagasynyň agzy balygyňky ýaly bolarmyş.

* * *

Aýagy agyr gelin gowka¹ iýse, çagasynyň kellesi ýylçyr takyr, oglanjyk bolsa, ulalandan soň, köse bolarmyş, gyz bolsa saçy ýuka bolarmyş.

* * *

«Aýal maşgala aýagy agyr döwründe adamsy bilen garaňky ýerde oturyp naharlanmaly dälmiş, eger şeýle edilse, doglan çaga ýaramaz gylykly bolarmyş» diýlip, ätiýaç edilipdir.

* * *

Burgusy tutup başlan aýal maşgalany tamdyryň, ojagyň daşyndan aýlap, «Sag-aman eliň-aýagyň gowuşsyn» diýmeli. Şeý­le edilse, çaga aňsat doglarmyş.

* * *

Hamyla gelin agzy bimaza döwründe dil iýse, çagasy dilewar bolarmyş.

Dili peltek, sakaw çaga gurbanlyk üçin soýlan ýedi malyň dilini, ýedi öýden diläp alyp, iýdirmelimiş.

* * *

Hamyla gelin sogan, sarymsak ýaly önümleri köp iýmeli. Şol önümler öýde dursa-da, peýdaly, geljekki çaga sagdyn bolarmyş.

* * *

Toýly gelniň agzy bimaza döwründe sarysy gaýnasa, köp­räk käşir iýse, çagasy saçlak bolarmyş.

* * *

Ýaş çaganyň synçgylawugy yzygiderli tutup dursa, içegesi giňelýärmiş.

* * *

Çaganyň synçgylawugy yzygiderli tutup dursa, onuň maň­laýyna ölläp, gök reňkli sa­pak ýelmäp goýmaly.

* * *

Saçlary buýra-buýra çaga ot ýaly dogumly bolarmyş.

* * *

Täze doglan çaga wagtynda at dakylmasa, ol ýaramaz häsi­ýetli bolup ýetişýärmiş.

* * *

«Täze doglan çaga oňat at daksaň, ulalanda bagtly bolýar» diýilýär.

* * *

Çaga at goýmaly bolanda, at goýmaklygy ýaşululara, syla­nylýan-hormatlanylýan adam­la­ra, aga-inilerine, arzyly myh­man­lara yna­nylýar. Mysal üçin: «Gorkut ata» şades­sanynda at dakmaklyk paýhasly goja Gorkut ata ynanylypdyr.

* * *

Çaga at dakylanda «Adyna mynasyp bolsun» diýlip, onuň özüne mynasyp at dakmaly. Ýaramaz atlar dakmaly däl.

* * *

Allatagalanyň togsan dokuz adynyň köpüsi hem çagalara dakylýar: Rahman, Rahym, Rehmet, Jepbar, Möwlam, Kadyr ýaly atlar mysal bolup biler. Allatagalanyň adyny göni tut­mak­dan çekinilip, çaganyň ady «Taňryberdi, Sylap­ber­di, Möwlam­berdi, Ýalkapberdi, Hudaýber­di» diýlip tutulýar.

* * *

Din wekilleriniň atlaryny dakmaklyk hem ýörgünlidir: Muhammet, Aly, Osman, Omar, Patma, Äşe, Hatyja, Isa, Mu­sa, Dawut, Ýakup, Ýusup we ş. m.

* * *

Türkmen maşgalasynda wagty bilen per­zent dünýä inmese, dürli yrymlara uýup, pirleriň guburlaryna ýykylyp, öwülýälere aýlanylyp, doglan çaga, Işan, Pirguly, Öwlüýäguly, Enekäbe, Sahy, Sahydursun ýaly atlar dakylýar.

* * *

Ekiz doglan çagalara gadymy halal adamlaryň, pygamber­le­riň, danalaryň haty­ra­syna, Hasan-Hüseýin, Hydyr-Ylýas, Ýusup-Züleýha ýaly atlar dakylýar. Häzirki döwürde bolsa Parahat-Dursun, Ajap-Zaman ýaly owa­dan atlar dakylýar.

* * *

Dördünji çaga dört Çaryýarlaryň (Abu Bekr, Omar, Osman, Aly) hatyrasyna Çary, Çaryýar, Çarymyrat ýaly atlar hem da­kylýar.

* * *

Häzirki döwürde mynasyp adamlaryň hatyrasyna, şeýle go­wy adamlara meňzemegi arzuwlanylyp, Gurbansoltan, Atamy­rat, Sa­par­myrat, Serdar ýaly atlar dakýarlar.

* * *

«Biri-birine kuwwat bolsun» diýlip, dördünji ogul doglanda Kuwwat dakylýar.

Aýal adam aýagy agyr wagtynda adamsy ýogalsa, yzynda doglan çaga onuň ady dakylýar. Eger gyz bolsa, Üzümgül ýaly sypaýy atlar dakylýar. Ýöne ady dakylan merhumyň ady tutul­maýar, Kakajan, Kakamyrat, Kakyş ýaly atlar dakylýar.

* * *

Türkmen halkynda merhumlaryň hormaty­na olaryň adyny dakmak däbe öwrülipdir. Ýöne merhumy sylap-hormatlap, gö­ni adyny tutmakdan saklanylyp, Ejegyz, Enegyz, Ene­gül, Ata­jan, Atamyrat ýaly atlar daky­lyp, «atam-enem» diýlip ýüz­le­nilýär.

* * *

Täze bolan çaga galan at dakjak bolsaň, hudaýýoly ber­me­li­miş, ýogsam merhum öz adyny bermejek bolarmyş.

* * *

Dördünji çaga Çary, bäşinjä Bäşim, altynjy çaga Alty ýaly atlar dakylýar. Emma ýaşulular: «Bu gowy däl, Allanyň beren döwletini sanap oturmaly däl» diýýärler.

* * *

Çaga Çerkez, Gandym, Sazak, Ojar, Ýowşan, Borjak ýaly atlar «şol ösümlikler ýaly çydamly, berk bolsun» diýlen ýagşy arzuwlar bilen dakylýar.

* * *

Toý gidip durka doglan çaga Toýly, Toýçy, Toýguly, ýolda doglan çaga Ýolaman, Ýolguly, Ýolçy, Sapar aýynda ýa-da sa­para gi­dilen wagtynda doglan çaga Sapar, Sapar­myrat, Sapar­gel­di, Sapardurdy, Sa­par­gül, Saparsoltan, Remezan (oraz) aýyn­da doglan çaga Oraz, Orazgeldi, Remezan, «Oraz aýynda myradyma ýetdim» diýlip, Orazmyrat ýaly atlar dakylýar.

* * *

Türkmenler aýdyr hepdäniň günleri bilen baglanyşykly atlary hem dakýarlar, bu hem däbe öwrülip giden ýagdaýlardan biridir. Mysal üçin: Annajemal, Annagül, Annamyrat, Juma, Jumamyrat, Jumageldi, Çäşem, Duşem.

* * *

Çagalara, köplenç, gyzjagazlara miweli baglaryň, miwe­le­riň atlary hem dakylýar. «Çaga ulalaňda owadan, görmekli bol­sun, hem-de şol miweli agaç ýaly hasylly bolsun» diýlip, Mi­we, Üzümgül, Enar, Alma ýaly atlar dakylýar.

* * *

Gyz bäbege «Owadan, mylaýym, näzik bolsun» diýlip, ösüm­likleriň (Maýsa), owadan haýwanlaryň (Jeren, Sona, Ma­ral, Towşan) atlary dakylýar.

* * *

Ýer-ýurt atlary bilen baglanyşykly atlar: Aşgabat, Marly, Gürgen, Gowşut we ş. m. haýsydyr bir ýere göçüp barmak bi­len baglanyşykly dakylýar.

* * *

Çaganyň haýsydyr bir alamatlary bilen baglanyşykly atlar hem köp gabat gelýär: Hally, Haltäç, Meňli, Halmyrat, Artyk, Artyknyýaz, Saçly, Nartäç, Narly, Täçmy­rat, Täşli, Täjigözel we ş. m. «Şeýle atlar tutulsa, çaganyň endamyndaky hal, nar, täç, meň aýrylyp gider» diýlen ynanç bar.

* * *

Parahatçylyk, il-günüň aman bolmagy arzuwlanyp dakyl­ýan atlar: Dünýä, Dursun, Parahat, Rahat, Abat, Aman, Ilaman we ş. m.

* * *

Taryhy şahslaryň, akyldarlaryň, şa­hyr­laryň, sungat adamla­rynyň hatyrasy­na olaryň atlaryny dakmak hem yryma öwrülip gidipdir: Oguz, Görogly, Sanjar, Soltan, Jelaleddin, Azady, Mag­tymguly, Pyragy, Seýdi, Kemine we ş. m.

* * *

Şanly wakalar bilen baglanyşykly atlary dakmaklyk hem ýörgünlidir: Ýeňiş, Azat, Gahryman, Begenç, Guwanç, Baý­ram, Baýramgül we ş. m.

* * *

Çaga tebigy hadysalar bilen baglany­şyk­ly Aýdogdy, Gün­dog­dy, Aýjemal, Aýjan, Aýgül, Aýgözel, Daňatar, Garýag­dy, Nurýagdy, Ýagmyr ýaly atlar hem dakylýar.

* * *

Gymmat bahaly daşlaryň, metallaryň atlaryny dakmaklyk hem yryma öwrülip gidipdir. «Şol daşlar ýaly owadan, berk bolsun» diýlip, yrym edilýär: Polat, Almaz, Tylla, Altyn, Kü­müş, Zümerret, Merjen we ş. m.

* * *

Ogul islenilip yzly-yzyna gyz bolanda Ogulgerek, Ogul­dur­dy, Ogulboldy, «ogla dönsün!» diýlip, Oguldöndi dakylýar. Gyz çaganyň dogulmagyny islemeýänler iň soňky doglan gyz­jagaza Bessir, Doýduk, Doýlan, Gyzsoňy ýaly atlar dakýarlar.

* * *

Köp gyzyň yzyndan ogul dogulsa, «Kerwen ýaly uzalyp, tirkeşip gitsin» diýlip, Kerwen, Tirkiş, Tirkeş ýaly atlar dakyl­ýar.

* * *

Çaganyň durmuşynyň ýakymly, şirin-şeker kimin datly bolmaklygy yrym edilip, Nabat, Aknabat, Şirin, Şeker, Balmy­rat, Bally ýaly atlar dakylýar.

* * *

Garamaýagyň (garybyň) ogly bolsa yrym edilip, adyna «Ab­dyllabaý, Orazbaý» diýlip at dakylar ekeni.

* * *

Täze doglan çaganyň göbegi uzyn bolsa, soňra çaga seýrek bolarmyş, göbegi gysga bolsa, onda onuň yzyndan çaga ýygy-ýygydan dogulýarmyş.

* * *

Täze doglan çaga çileli hasaplanylýar, şonuň üçin çaganyň üstüne aýbaşyly aýal, merhumy jaýlap gelen gölegçi girmeli däl, çagany öýden çykaryp, olar girenden soň öýe salmaly.

* * *

Çileli çaga öýdekä, öýe ýumurtga, et getirmeli däl, eger ge­ti­rilse, çagany öýden çykaryp, eti, ýumurtgany salyp, soňra ça­ga­ly aýal öýe girmeli.

* * *

Çaga ýumruklary düwülgije dogulýar. Şonda onuň ýum­rujagyny açyp, kümüş teňňe salyp, üç gezek eljagazyny sy­pa­lap: «Tutup bilen rysgalyňy tut, balam! Rysgallyja bol, balam!» diýip, eljagazyny açýarlar.

* * *

Täze doglan çaganyň göbegi kesilenden soň, onuň göbegini itiň ýa-da atyň guýrugyna daňypdyrlar, çaganyň şol haýwanlar ýaly çydamly, wepaly, akylly bolmagy arzuw edilipdir. Käbir ýerlerde oglanjygyň göbe­gini sygryň, düýäniň guýrugyna da­ňyp, onuň uly baý bolmagy arzuw edilipdir. Gyzja­gazyň gö­be­gi çuwalyň, sandygyň düýbüne atylypdyr. Bu yrym onuň ho­ja­lyk­çy bolup ýetişmegi arzuw edilip ýerine ýetirilipdir. «Şeýle edilse, gyz maşgala öýdeçi bolar» diýlip hasaplanylypdyr. Kä­bir wagtlarda bolsa «Törde keşde çekip otursyn, haly do­kasyn» diýen arzuw bilen gyz çaganyň göbe­gini öýüň töründe gömüp­dirler. Oglanjygyň göbegi bolsa, «Şu öýe goragçy bolup ýetiş­sin, bosagadan duşman aýagyny sekdirmesin!» diýlen ynanja eýerilip, bosagada gömü­lip­dir.

* * *

Çaganyň häsiýeti göbegenesine meňzär. Çaga: «Öz eneme meňzemesem hem, ýerden göterene meňzärin» diýermiş.

* * *

Azan aýtdyrylanda, çaganyň gulaklary açylarmyş.

* * *

Täze doglan çagany çileden çykýança, aýry ýerde ýatyr­maly, çagaly jaýa kän adam girmese gowy görülýär.

* * *

Çaga doglanyndan ýedi gün geçenden soňra, suwa düşürjek bolnanynda çile suwuna nesil öndürer ýaly ýumurtganyň ga­by­gyny, rys­gally bolar ýaly bugdaý ýa-da tüwi dänesi, baý bolar ýaly şaý-teňňe, sagdyn bolar ýaly hem duz atylýar, ýedi çemçe suwy hem sanap çile suwuna goşmaly. Şular atylmasa, çaga eýik­mezmiş.

* * *

Çagany çileden çykaryp, ýedi öýe aýlamaly. Şonda baran öýleri çagany boş goýbermeli däl, ýogsam gulagy agyryly bo­lar­myş, ulurak çaga hem bir ýere ilkinji gezek barsa, eli boş goýberilmeýär.

* * *

Ilkinji doglan çaganyň özüne niýetle­nilip sallançak alynýar.

* * *

Soňky doglan çagalar ilkinji çaganyň sallançagyna salyn­ýar. Şol sallançak hem çagalaryň ählisini ulaltsa gowy görül­ýär.

* * *

Ata-babalardan galan sallançagy hiç kime başybitin bermek bolmaýar.

* * *

Ýaş çagany ýedi günden soň sähet sorap, sallançaga sal­ma­ly. «Sallançak arwah-jyndan hem goraýar» diýlip hasapla­nyl­ýar.

* * *

Çaga sallançaga salnanda «göz degmesin» diýip, ýüzärlik tütedýärler.

* * *

Çagany sallançaga ilkinji gezek mamasy ýa-da enesi salyp, üwräp başlamaly, soňra çagalara süýji paýlap, agyzlaryny süý­jet­seň, süýji dilli bolarmyş.

* * *

Sallançagy boş üwremeli däl. «Şeýtany üwrärmişiň, çaga­nyň gulagy agyrarmyş» diýilýär.

* * *

«Yzy köpelip gitsin» diýen niýet bilen yrym edilip, ýaş çaganyň köýneginiň etegi, tä yzyndan çaga bolýança bas­dy­ryl­mandyr.

* * *

Käbir ýerlerde çaga üç ýaşyna barmanka dürli reňkde eşikler geýdirilipdir, gara eşik geýdirilmändir. Eger gara eşik geýdirilse, «Bu çaganyň ejesi ýogalypdyr-ow» diýip, pikir edip­dirler, sebäbi ejesi aradan çykan çaga gara eşik geýdiri­lipdir.

* * *

Ýaş çaganyň üstüne gerinmeli däl, kesellemegi ahmalmyş.

* * *

Ýaş çagany ýaba ýuwundyrsaň, buşugagan bolýar, kündük bilen suwa düşürmelimiş.

* * *

Ýaş çagany öwmek gowy görülmeýär. «Öwseň keselleýär» diýip ynanypdyrlar. Öwgi «tüweleme, tüf, tüf!» diýlip başla­nyl­maly.

* * *

Çileli çagany arwah-jyndan goramak üçin ýassygynyň aşa­gyn­da jöwher pyçak ýa-da duz, çörek goýmalymyş.

* * *

Iki sany çagasy çileli ene biri-biriniň üstüne girmeli dälmiş.

«Al-arwahyň daramagy ahmal» diýlip, ýaş çaganyň (aý­ratyn hem, çileden çykmadyk) eşigi gije daşarda seril­me­ýär.

* * *

Ýaş çagany ilkinji gezek ýas ýerine alyp gitmeli däl, ýagşy­lyga ýorulmaýar.

* * *

Täze aý doganda saçyň örümini süýt emýän çaga dişletseň, saç tiz öser.

* * *

Ýaş çagany kyrk günden soň çileden çykarmaly, muňa uly çile diýilýär. Suwa düşürilende, suwa kyrk çemçe suw, kyrk däne tüwi, duz atyşdyrmaly. Eger-de suwa kümüş pul atyl­sa, çaga arassaçyl, dilewar bolar­myş, kümüşiň sagdynlyga hem peýdasy känmiş.

* * *

Ýaş çaga ýöne ýerden sögmek bolmaýar. Bigünä ýerden ursaň, eşigini depgileseň, zyňsaň, gaýdyp çaga ýüzüň düşmez­miş. Ot-çöpler, baglar hem ýaş çaga sögseň, ýaramaz ýagdaýa düşermiş.

* * *

Ýaş çaga bosaganyň üstünde oturyp oýnasa, kesellegiç bolar­myş.

* * *

Ýaş çaga barmagyny sorsa, «iýnji diledigimiş». Onuň ma­masy, babasy: «Bir maly iýnji berdim» diýip, malyny şol ça­ganyň adyna geçirmelimiş. Toýuna gatanç berilýär.

* * *

Çaganyň dyrnagyny ilkinji gezek aýyr­maly bolanda, ilki oňa kendirigi dyrnajakladyp, soňra aýrylsa, ulalanda çaga rys­gally bolarmyş.

* * *

Çaganyň dyrnagy ilkinji gezek alyn­makçy bolanda, eline ak köpük gysdyrmaly, rysgally bolarmyş.

* * *

Çaganyň ilkinji dişi çykmazyndan ozal, «Uşajyk owadan dişler çyksyn» diýip, guza ýa-da «Atyň dişi ýaly sagdyn, berk diş çyksyn» diýip, ata mündüripdirler.

* * *

Çaga ilkinji diş çykanda «Patrak ýaly patrap çyksyn» diýlip, patrak seçilýär. «Kemputlary kytyrdatsyn, ak gandy hytyr­datsyn, mekge ýaly hatarlansyn, daşa degse, döwülmesin, ömür-ömür kütelmesin!» diýlen alkyşlar bilen seçgi seçilýär.

* * *

Çaganyň dişiniň çykanyny ilkinji gören adama halat-serpaý salynýar.

* * *

Säher bilen doglan çaga bagtly bolar­myş.

* * *

Ýaş çaganyň ýeňsesinden ogşasaň, öýkelek bolarmyş.

* * *

Çaganyň ilkinji çile saçyny daýysy aýyrmalymyş, ýogsam çaganyň bagtsyz bolaýmagy ähtimalmyş.

* * *

Ýaş çaga täze kürte ýa-da don geýse, ejesi onuň adyndan «Sen ýyrtyl, men galaýyn» diýip, üç gezek çaganyň garnyny sypa­la­maly.

* * *

Ýaş çaganyň çile saçyny özüne daksaň, göz degmezek bolarmyş.

* * *

Ýaş çaga altyn-kümüş şaý daksaň, kesel­lemezek bolar.

* * *

Çaganyň başyna geýýän zadyny oýnat­maly däl, ulalanda kelleagyryly bolaýmagy ahmal.

* * *

Ýaş çaga malyň dilini, diliniň ujuny iýdirseň, tiz dil açar, ulalanda dilewar bolar.

* * *

Aýagy gowy ýöremeýän çagany üç hoşgününde ösüp oturan ýorunjadan süýreseň, ýöräp başlar.

* * *

Ýaş çaganyň eline aýna berseň, dili agyr bolarmyş.

* * *

Bäbegiň aşagyndan götermeli däl, ýagşylyga ýorulmaýar.

* * *

Çagany depäňde göterseň, al-arwaha gü­jeň­ledigiň bolýar, çaganyň kesellemegi ahmal.

* * *

Ýaş çaga ommalyp, iki aýagynyň ara­syndan yzyna garasa, myhman gelermiş.

* * *

Çaga ýüzin ýatyp, aýaklaryny galdyrsa, gowulyga ýorul­ma­ýar, ýaramazlyk bolmagy ahmal.

* * *

Ýaş çaganyň syrty gök bolsa, yzyndan ogul jigisi bolarmyş.

* * *

Ýaş çaga köwüş oýnasa, ogul jigisi bolar.

Ýaş çaga eline sübse alyp, içerini sy­ran bolup ýörse, myhman geler.

* * *

Çaga ilki «kaka, däde, ata» diýip dil açsa, yzyndan ogul bä­bek bolarmyş, «eje, ene, mama» diýip dil açsa, gyz bolarmyş.

* * *

Kyrk çileden çykmadyk çagany agşam çagynda jaýda ýeke goýmaly däl. Arwah-jyn daramagy ahmal.

* * *

Çaganyň aýagyna sübse bilen urmaly däl, boýy ösmezmiş.

* * *

Çaga doglanda, niresinde meň barlygyny barlap, yrym edipdirler. Şol meňden çaga­nyň nähili adam bolup ýetişjek­digi­ni bilmeklige çalşypdyrlar. «Eli meňli – işe ýakyn, gözi meňli – ýaşa ýakyn, agzy meňli – aşa ýakyn», «aýagy meňli – geze­gen», «göwsi meň­li – görgüli», «boýny meňli – bergili», «ýü­zi meňli – owadan», «gulagy meňli – gepe ýakyn», «ýaňagy hally – hyjuwly» diýlen ýaly yrym-ynançlar halk arasynda ýaşap gelýär. Ola­ryň käbirleri bolsa uzak döwürleri başdan geçirip, nakyla öwrülip gidipdir. Mysal üçin: «Eli meňli işeňňir» we ş. m.

* * *

Ogul enä, gyz ata meňzese, bagtly bolar­myş.

* * *

Çaga ýorgan tikilende dört burçuna gaty süýji ýa-da noýba, nohut ýaly däneli ösümlikleriň önüminden salynýar. «Süýjülik bolsun, nohut-noýba ýaly köpelip, örňäp-ösüp git­sin» diýlip, ýerine ýetirilýän yrym.

* * *

Ýorgan tikilip bolnandan soňra, dört burçundan iç tarap­ly­gyna togalanylyp, beý­le ýüzüne çöwrülýär. Muňa «guzlatmak» diýilýär. «Guzlatmak» sözüniň manysy kö­pel­mek bilen bag­la­ny­şykly. «Şu öýüň ça­ga­lary köpelip, örňäp gitsin» diýen ma­ny­sy bar.

* * *

Täze tikilen ýorgan-düşekde ilki bilen çaga togalanylsa, şol ojak «bereketli, döwletli bolar, oram-oram ogully, gyzly bolar» diýlip, yrym edilýär.

* * *

Ene süýdüni emmedik çaga enä mähirli bolmaýar. Ene hem öz süýdüni berip ulalt­madyk çagasynyň başyna iş düşse-de, duýup bilmeýärmiş. Şonuň üçin-de, ene çagasyny öz göw­sün­den emdirse, gowy görülýär.

* * *

Çagany göz-dilden goramak maksady bi­len dürli yrymlar ýerine ýetirilipdir. Çaga­nyň sallançak ýüpüne duz, kömür salyp ti­kilen dogajyk dakypdyrlar. Duz keramatly, kömür gaty, berk hasaplanylypdyr.

* * *

Dagdan agajy, göz monjugy, alaja, düýe ýüňi ýaly zatlar göz degmekden goraýarmyş. «Dagdanly taýmaz, taýsa-da gaýmaz» diýlen nakyl hem ýörgünli ulanylýar. Dagdan aga­jyň­dan ýonulyp, dürli şekillerde doga-tumar ýasalyp dakylýar.

* * *

«Sarymsak çagany näsaglykdan goraýar» diýlip, çagajyk­laryň tahýasyna, köýnegine guradylan sarymsak dakyp goýar ekenler.

* * *

Doga, tumar, haram haýwanlaryň dilleri, ýylanbaşy ýaly zatlar göz degmekden goraýar.

* * *

Ot oýnamagy gowy görýän çagalar ýerine buşugagan bo­larmyş.

* * *

Ýaş çaga aglak bolsa, goýar ýerde goýmasa, yrym edip, agzyna köwüş bilen uran bolmalymyş.

* * *

Kyrk çileden çykmadyk çagasy bolan aýala täze gelniň nikasyna gatnaşmak bol­maýar. Täze gelniň çagasy bolmazlygy ahmal.

* * *

Täze diş çykyp gelýän çaga nika suwuny içirseň, dişleri çalt çykarmyş we boýy öser­miş.

* * *

Çaga kyrk çileden çykandan soň, ma­masy-babasy öýlerine çagyryp, gyzlaryna, çaga halat-serpaý edýärler. Gyz hem eje­sine-kakasyna halat getirýär.

Çagany sünnete ýatyrmaklyk yrym edi­lip 3, 5, 7 ýaly täk ýaşlarda amala aşy­rylýar. Sünnet edene «Sünnetata» diýilýär.

* * *

Çagajyk sünnete ýatyrylanda, onuň kesi­lip alnan pürçüjegi çöpe dürtülip, ýokardan ildirilip goýulýar. Gurandan soň mata­jy­ga düwüp, sandygyň düýbüne atylýar.

* * *

Çaganyň dişini atyň ýatagyna ýa-da aýak yzynyň aşagyna gömseň, atyň dişi ýaly sagdyn diş çykar. Goýun-guzynyň ýata­gyna ýa-da aýak yzy düşen ýere gömseň, guzynyň dişi ýaly owa­dan, uşajyk diş çykar.

* * *

«Ösüp barýan çaganyň ýalaňaç endamyna sübse bilen urulsa, ýara çykar» diýilýär.

* * *

Eger dabanyna, aýagynyň aşagyna urulsa, onda çaganyň bo­ýy ösmezek bolarmyş.

* * *

Çaga göz degmez ýaly, gurama kürte guralyp geýdirilýär. Gözi degýän adamlaryň gözi ala matalara düşüp, çagany göz-dilden goraýar­myş.

* * *

Geçmişde çaga eşik tikilende, göz degmezlik üçin, tikini daş ýüzüne edilip tikilýär ekeni.

* * *

Geçmişde çaganyň galpak saçy syry­landa, oglanjyklara hem yrym edilip, dik depesinden gulpak goýlupdyr. Yzyndan ça­ga bolýança, käbir wagtlarda ondan hem köp wagtlap gulpagy aýyrmandyrlar.

* * *

Ýaş çaganyň nämä ökde boljakdygyny çak bilen bilmäge çalşypdyrlar. Çaganyň kel­lesi uly bolsa «akylly bolar» diýlip çak­lany­lypdyr. Gözi uçganaklap duran bolsa, «ugurtapyjy, me­kir bolar», barmaklary uzyn bolsa, «gyz keşdeçi, halyçy, oglan sazanda bolar» diýlip çak edilipdir.

EDEP-EKRAM BILEN BAGLANYŞYKLY YRYMLAR

Öňüňden garry adam gidip barýan bolsa, geçip gitmeli däl. «Men gyssanmaç, geçip gidäýeýin» diýip soramaly.

* * *

Ýaňy ýetişip gelýän gyz tikin - çatyn etse, ilki eden işini-tahýany we ş. m. suwa atmaly, ýetim-ýesire, garry, ýaşuly adamlara bermelimiş. Şonda şol maşgalanyň edýän işi rowaç bolarmyş. Hemme zada göz-gulak etdigi, iş etmäge janly, jansyz zatlardan rugsat aldygy bolarmyş.

* * *

Her neneň görip adam bolsa-da ota, bag-bakja, haýwan-ynsana – kast etmeli dälmiş.

* * *

Azap siňen zat ýaramaz-da bolsa, oňa aýawly çemeleşmek, hormatlamak ynsanyň bor­judyr. Şeýle etmedik adam gowulyga garaşmaly däldir.

* * *

Näsagy soramaga baran wagtyň, näsagyň ýanynda bolan müddetiňi Allatagala ömrüňe hasaplamazmyş.

* * *

Näsag haýsy milletden bolsa-da, mille­tine garamazdan, soramaklyk zerur hasapla­nylýar. Soranyňda ýaranjanlyk ýa-da hantama­çylyk ýokundylary bolmaly däldir.

* * *

Ynsan haýsy kesel bilen kesellese-de, sorap durmaly. Dişi agyrsa-da, soramaklyk gowy görülýär.

* * *

Hassany soramaga baranyňda bezenip-beslenip barmaklyk gowy görülmeýär. Köne, ýamaly eşikler hem geýip barmaly däl, adaty geýimler geýlip barylsa gowy görülýär.

* * *

Nahar başynda ýaramaz, ýakymsyz zatlar barada gürrüň etmeli dälmiş. Allatagalanyň hoşuna gelmezmiş.

* * *

Agzyňda çeýnäp oturan lukmaňy iýip gutarmazdan, ýene agzyňa salmaklyk gowy görülmeýär. Şeýtanyň alyna gitdigiňmiş.

* * *

Nahar iýmeklikde nobat ulularyňkydyr. Suw içmeklikde nobat kiçiniňkidir.

* * *

Tagam-hezzet üçin Biribara alkyş aýt­maly, berenine şükür etmeli.

* * *

Irdenki naharyňy özüň iý, günortanky naharyň ýaryny dos­tuňa ber, agşam naharyň baryny duşmanyňa ber.

* * *

Nahar-tagama başlamazdan öň elini ýuwmalydyr, ýogsam perişdeler halamazmyş.

* * *

Tagam getirilmezden ozal saçak başyna geçilýändir. Şeýle etmeseň Allatagalanyň hoşuna gelmersiň.

* * *

Tagamy kiçijik bölejiklere bölüp agzyňa salmalymyş, ýogsam perişdeleri gorku­zarsyň.

* * *

Çagyrylmazdan öň saçak başyna geçmeli dälmiş, şeýtanyň şägirdi bolarsyň.

* * *

Saçagyň başynda sag eliň bilen iýip-içmelidir, ýogsam pe­riş­deleriň gaharyny geti­rer­siň.

* * *

Saçak öý eýeleriniň başlamagy bilen açy­l­ýandyr. Şeýle edil­mese öýüň bereketi gaçarmyş.

* * *

Suwy zarp bilen däl-de, bölüp-bölüp içmeli¹.

* * *

Myhmanlardan öň saçagyň başyndan turmaly dälmiş, şeý­tany begendirersiň.

* * *

Derläp durkaň ajöze, şonuň ýaly-da çor­ba, turşy zatlar hem miwe iýeniňizden soň suw içmeli dälmiş. Suwuňa şeýtan buşu­gar­myş.

* * *

Üçünji bir adam barka iki bolup pyşyrdaşyp otursaň, periş­deleri gorku­zar­myşyň.

* * *

Bir ýere myhmançylyga barlanda özüňe aýratyn gowy ýer saýlap otursaň, şeýtanyň şägirdi bolarsyň.

* * *

Keseki iki adamynyň özara gürrüňine üşerilip, gulak salsaň, araňa şeýtan dü­şer­miş.

* * *

Gürrüňdeşiňi diňlemän, sözüni orta bi­linden kesseň, periş­deleri gaçyrarsyň.

* * *

Kişiniň kemçiligini ýaňsa alyp, üstün­den gülseň, özüň hem kemisli bolarsyň.

* * *

Köpbilmişsiräp, özüňi görkezjek bolup köp gepläp otursaň, perişdeler günäňi köp ýazarmyşlar.

* * *

Ýanyňdakylara ulumsylyk bilen garasaň, Allatagala hala­mazmyş.

* * *

Özüňi öwmeklerinden lezzet almaklyk Allatagalany syla­ma­dygyň bolarmyş.

* * *

Köpçüligiň içinde gaty-gaty gürle­mek­ bilen perişdäni öz ýanyňdan gaçy­rar­syň.

* * *

Metjide gireniňde sag aýagyň bilen gir­mek, çykanyňda çep aýagyň bilen çykmak Allatagala hormat-sylag etdigiňdir.

* * *

Metjide arassa eşikler bilen barmaly. Sarymsak, sogan ýaly ýiti ysly iýmitleri iýip metjide, köpçülik ýerlerine barsaň, din-diýanaty äsgermedigiň bolarmyş.

* * *

Metjitde bihuda, boş gürrüňler etseň Allatagalanyň gaha­ryny getirersiň.

* * *

Metjitde çasly gülmeklik, gaty-gaty gür­rüň­leşmeklik Alla­ta­gala hormat goýma­dy­gyňdyr.

* * *

Nahar iýlip bolnandan soň töwir gal­dyrmasaň, töwir yzyňa düşermiş we öýüň bereketi gaçarmyş.

* * *

Her gün irden öýden çykanyňda sag aýagyň bilen ätläp çyk­maly, şonda işiň şowly bolarmyş. «Aýy-güni döreden, ýeri-gögi ýaradan eziz Taňrym, işlerim şowly bolsun!» diýip, ýagşy arzuw-niýetler bilen öýden çykmalymyş.

* * *

Derýanyň köprüsinden geçeniňde ýagşy dilegler etmeli. Derýalar Hydyr gören­dir­ler, şonuň üçin hem dilegleriň kabul bolar­myş.

* * *

Bir adama ýeňsäňi öwrüp oturmaly däl. Araňa şeýtan dü­şermiş.

* * *

Oturan adamynyň öňünden geçmeli däl. Perişde gorkar­myş.

* * *

Ýatan adamynyň üstüne gerinmek, oturan adamynyň üs­tüne abanmak günädir.

* * *

Ýuwulandan soň eliňi silkseň, eliňe şeýtan buşugarmyş.

* * *

Pyçagy birine uzadanyňda sap tarapy bilen uzatmalymyş. Perişdeler gorkar­myş.

* * *

Birine tagam uzadanyňda sag eliň bilen bermeli, alan adam hem şony sag eli bilen almaly. Umuman, ähli ýagşy zatlar sag el bilen edilmelimiş.

* * *

Dik duran ýeriňde dyrnagyňy almaly däl, ol dargap gitse, baky dünýäde dyrnak eýesini gözläp ýörermiş.

* * *

Dost öýünde dyrnagyňy almak, duşman öýünde saçyňy daramak, saç aldyrmak gowy görülmeýär. «Dost öýünde saç dara, saç aldyr» diýilýär. «Dost öýünde dyrnak alsaň tagama, nahara gaçaýmasyn» diýlip heder edilýär.

* * *

Suwa tüýkürmeklik külli günä, «döwletiň gaýdar» diýilýär.

* * *

Sag aýagyňa geýen köwşüňi çep aýagyň bilen çykarsaň, öýüňe döwlet gelermiş.

* * *

Barmagyňy näçe gezek şyrkyldatsaň, şeýtan şonça gezek ömrüňi kemeldermiş.

* * *

Dik duran ýeriňde nahar iýmeklik gowy görülmeýär. Şeýtan rysgalyňa şärik bo­larmyş.

* * *

Nahary çommalyp iýmeklik külli günä, bereketiň ga­çar­myş.

* * *

Aýak basylýan ýere, ýola kir suw we ak zatlary dökmeklik külli günä.

ADAM BEDENI BILEN BAGLANYŞYKLY YRYMLAR

Adamynyň bedeninden bölünip aýrylýan üç zady – saçy, dyrnagy, dişi adamlar basgy­la­sa, onuň eýesi keselleýärmiş.

* * *

Burnuň içi gijese, toý habaryna gara­şyber.

* * *

«Boýnuň gijese-de, toý bolýar» diýlip yrym edilýär.

* * *

Burnuň gapdaly gijese, daş ýerden habar gelýär.

* * *

Burnuň ujy gijese, myhmançylykda bo­lar­syň.

* * *

Gaşyň gijese, myhman gelýär, duşuşyk bolýar.

* * *

Gaşlary birleşip duran adam köp kynçylyk görýärmiş.

* * *

Garaňkyda aýna bakyp saç daramaklyk gowy görülmeýär.

* * *

Gije dyrnagyňy almaklyk gowulyga ýorulmaýar.

* * *

Gözüni gyrpagan adam gama batagan bolar­myş.

* * *

Gyz tirsegini agyrtsa, ony bir ýigidiň ýatlaýanlygydyr.

* * *

Gulagyň gijese, ýagyş ýagjakdyr.

* * *

Gulagyň gyzsa, bir ýerde gybatyňy edýän­dirler.

* * *

Gulagyň şaňlasa, bir ýerde sen hakda gürrüň edýändirler. Haýsy gulagyň şaňlasa, şol ugurda gürrüňiň edilýär¹.

* * *

Diliňi dişleseň, kimdir biri saňa käýinýär, sen hakda gybat edýär.

* * *

Dodagyň gijese, öpüşjekligiň alamaty.

* * *

Başgüni ajöze wagtyňda asgyrsaň, sylag aljaklygyň ala­maty.

* * *

Anna güni asgyrsaň, duşuşyk bolýar­myş.

* * *

Dynç güni asgyrsaň, myhmançylyga git­jek­siň.

* * *

Ýeňsäň gijese, gaýgy-alada basar.

* * *

Ökjäň gijese, uzak ýola gitjeksiň.

* * *

Sogapgüni asgyrsaň, öwüljeksiň, saňa öwgi garaşýan­ly­gy­nyň alamaty.

* * *

Sag gaşyň gijese, dostuňa duşarsyň.

* * *

Sag gulagyň şaňlasa, gowy habar geler.

* * *

Saç daralanda, saçyndan uçgun çykýan adam keýpihon adam bolýarmyş.

* * *

Ýaşgüni asgyrsaň, myhman geljekligi.

* * *

Tirsegiň gijese, gam-gussa batmagyň ah­mal.

* * *

Tüýküreňde tüýküligiň öz üstüňe düşse, eşigiň täzelen­jek­liginiň alamaty.

* * *

Çep eliň aýasy gijese, çykdajy boljak­lygynyň alamaty, pul sowjaksyň.

* * *

Çep gaşyň gijese, gowy görmeýän ada­myňa sataşarsyň.

* * *

Çep gulagyň şaňlasa, ýaramaz habaryň bolmagy ahmal.

* * *

Eger sag gulagyň gyzsa, sen hakda hakykaty aýdyp gürrü­ňiňi edýärler.

* * *

Eger çep gulagyň gyzsa, sen hakda nähak gürrüňler aýdyp, gybatyňy edýärler.

* * *

Gyjykçyl adam gabanjaňdyr.

* * *

Eger-de ýigidiň ýa-da gyzyň alyn dişleriniň arasy açyk bolsa, ýat, uzak ýerden öýlenýär (durmuşa çykýar).

* * *

Agzy meňli – aşa ýakyn.

Barmagy meňli – bagtly.

Bilegi hally – ýalançy.

Bili hally – diňçi.

Burny meňli – batyr.

Gabagy hally – wepaly.

Garny hally – jepaly.

Gaşy hally – gabanjaň.

Goltugy hally – erjel.

Göwsi meňli – görgüli.

Gözüniň gapdaly hally – gaharjaň.

Ýokarky dodagy meňli – näzli.

Maňlaýy hally – yňdarma.

Kebzesi hally – ätiýaçly, hatyrjem,

Sag gaşynyň üsti hally – gedem.

Çekgesi hally – söýgüli.

Çep gözüniň aşak gabagy hally – bagtly.

Çep gaşynyň üsti hally – ukyply.

Eli meňli – işe ýakyn.

Egni hally – bus-busy.

Eňegi hally – ýalta.¹

* * *

Adamynyň özüniň görüp bilmeýän ýerinde meňi bar bolsa, bagtly bolarmyş.

ZÄHMET ENDIKLERI WE EKERANÇYLYK
BILEN BAGLY YRYMLAR

Çaga dogrup ýören aýal adamynyň on barmagynyň biri başgalar üçin işlemeli, kömek etmeli. On günden bir gün ile-gü­ne hyzmat etmeli. Eger şony edip bilmeseň, haýrat (hudaý­ýoly – haýyr-sahawat) puly bermelimiş.

* * *

Köýnek biçip otyrkaň ýadasaň, galan mata bölejigini sag eliňe daňsaň, ýadawlygyň aýrylarmyş.

* * *

Tara dokan üstüňe ak sapak daksa, oňa yrym edilip, pul berilýär.

* * *

«Ýene-de haly kesmek miýesser etsin» diýen ýagşy niýet bilen haly kesilende ýüpi maňlaýyňa daňmalymyş.

* * *

Ekin ekilip başlanylanda, eli ýeňil adama ekdirip başla­ýarlar.

* * *

Ekin ekilýän wagty geçip barýan adamlar: «Biriň müň bol­sun, tohumyň müňlesin!» di­ýip geçýärler. Ekin ekip ýören hem: «Aýda­nyňyz gelsin, Taňry ýalkasyn!» diýip, jogap berýär. Adam­lar: «Şeýle edilse, işimiz şowly bolar» diýip yrym edip­dirler.

* * *

Ekin ekilip ýörlen wagty: «Tohum başy ýokary!» hem diý­ler ekeni. Onda ekin eýesi: «Duşman başy aşak!» diýip, jogap beripdir. Geçip barýanlar: «Tohumyňa bereket, ömrüňe bere­ket!» diýen ýaly alkyşly sözleri aýtmalymyş. Ýagşy sözler aý­dylsa, agzyň dogaly bolsa, ekin gowy bitermiş.

* * *

Gök ekin gowy bitende ýagşy arzuw-niýet­ler bilen Baba­daýhanyň hatyrasyna hudaý­ýoly berler ekeni.

* * *

Eger ekin goşadan düwse, (goşa hyýar, goşa gawun, goşa pomidor, goşa nar) oňa «Hydyr gören» diýilýär. Ýanyna dokuz sa­nysy goýlup, iň ýakyn adamyňa, obadaşyňa baýrak hök­mün­de iberiler ekeni. Ol hem ha­latlap-serpaýlap goýberer ekeni, şol maş­galada ekiz çaga bolmagy arzuwlanylypdyr.

* * *

Gawun bol hasyl getirse 3 gezek 9 gawundan, jemi 27 gawun geçip barýanlara, goňşy-golamlara paýlanylmalymyş. «Baba­daý­ha­nyň gawunyny iýmäge geliň, how!» diýip gygyr­malymyş.

* * *

Käbir maşgalalar ajy ekini ekme­ýär­ler. «Ajy zat ekmek dü­şenok» diýlen ynanja eýeripdirler.

* * *

Ekin ekilende ýörite sähetli gün saý­la­nylypdyr. «Aýyň 9-yna, 19-yna, 29-yna ýyl­dyz ýerde» diýip, ekin ekmekden sak­lan­ýar ekenler.

* * *

Ekin ekilip başlanylanda: «Meniň elim däl, Babadaýhanyň eli, birimiz müň bolsun, müňlesin!» diýlip başlanylýar.

* * *

Geçmişde kanallar, ýaplar, kiçijik sal­malar ot-çöpden aras­sa­lanylyp, ekin su­wa­ryşa taýýarlanylyp goýlar ekeni. Aras­sa­laý­jylara «haşarçylar» diýlipdir. Ha­şar­çylar ýaplary arassalap ýörkäler, piliň üstüne bir bölejik çörek goýup, geçip barýan ýolagça (erkek adam bolmaly) hödürläpdirler. Ol ýolagçy çöregi alyp, piliň üstüne pul goýmaly eken. Şol pula haşarçylar bir zat alyp dadyşypdyrlar. Eger ýolagçynyň puly bolmasa, ol ýa şol pili beren adam bilen göreşmeli ýa-da gazuw işine kömekleşmeli ekeni. Bu ýabyň akarly bolmagy arzuwlanylyp edilýän yrymdyr. «Ýabyňyz akarly bolsun, ekiniňiz biterli bol­sun!» diýip, geçip barýanlar alkyş sözlerini aýdar ekenler.

* * *

«Ýabyňyz suwly bolsun!» diýlip, käbir ýerlerde ýaba suw goýberilende, miraby egin-eşigi bilen suwa oklapdyrlar. «Suw bol bolsun!», «Nanly mirap bolsun!» diýip, ýyl gurak gelende täze gazylan ýaba hem miraby oklapdyrlar.

* * *

Gazy gazylyp ýörkä, birazrak ýerini gazman goýýarlar. Şol ýerde hem hudaýýoluna aýdylan janlyny öldürýärler hem-de «Hu­daý­ýoluna sadaka bolsun, arygyň suwy köp bolsun!» diýip, ýagşy dilegler edipdirler. Şondan soň iki sany haşarçy suwy açyp­dyr weli, arassa suw gany ýuwup gider ekeni. Bu «Rys­gal­ly bolsun!» diýlip edilýän yrymdyr.

* * *

Çagasy bolmaýan aýallar haşarçylaryň özi üçin Hudaýtaga­ladan çaga diläp berme­gi­ni haýyş edipdirler. Haşarçylar gazy ga­zyp ýörkäler, şol töwerekdäki obanyň adam­lary olary sylap, hormatlap, hudaýýoluna goýun soýup, olaryň hormatyna hyz­mat edýär ekenler.

TEBIPÇILIK BILEN BAGLANYŞYKLY YRYMLAR. EM-ÝOMLAR

Çyban çyksa, gyzyl sogan sylyp, «Şu sogan guraýança, çy­banym gurasyn» diýip, köçä zyňmaly.

* * *

Gözüňe ittirsek çyksa, pul sürtüp, ýedi ýoluň üstüne taşlap, yzyňa seretmän gaýt­malymyş.

* * *

Adamynyň bir ýerinde siňňil bolsa, sogany ýenjip, duza ga­ryp sürtmeli.

* * *

Siňňil bolanda, şol ýere hudaýatyny goýbermeli. Hudaýaty şol siňňili iýip gutarýar.

* * *

Gözüňe gül düşse, ir säher turup, gün dogmanka, künjüniň ýedi sany gülüni ýuwut­malymyş.

* * *

Doga berlen adama tizlik bilen it ýalak­dan suw içirmelimiş.

* * *

Bogazy agyrýan adam horaz çorbasyny iç­se, örän peýdaly.

* * *

Gökbogma bilen kesellän çagany sagalt­mak niýeti bilen ir säher ýola çykmalymyş-da, ilkinji duşan atly, eşekli, ulagly ýa-da pyýada bolsa-da, «Gökbogmaly çaga näme em etmeli?» diýip soramalymyş. Yzdan adam gelýän bolsa, «Dur, how, gelme!» diýmelimiş-de, şonuň salgy beren emini ýerine ýe­tir­me­limiş.

* * *

Ir bilen biriniň melleginden gökje ternäni eýesine görkez­män ýolup, gökbogmaly çaga iýdirseň, çaga gökbogmadan sap­lanar.

* * *

«Gökbogmaly çaga açylsyn» diýip, ýola gök monjuk zyň­maly.

* * *

Dalagy agyrýanlar ýaz ýorunjasyny gaýna­dyp, suwuny iç­se, şypa tapar. Ol peşewi ýöremeýänlere-de oňat emdir.

* * *

Çopantelpegiň gülüni gaýnadyp içiber­seň, böwrekdäki daşy ereder.

* * *

Üzüm çybygy kesi­lende, damjalap damýan suwuny gijile­wük­li demrewe çalmaly.

* * *

Bagry agyrýan adamlara düýäniň öýkeni iýdirilse, dertleri dep bolar.

* * *

Ýylanyň, içýanyň çakan ýerine owlagyň etini, ýapyp halas edip bolar.

* * *

Baýtal süýdüni aşgazany agyrýanlara, gur­sak agyrysy bo­lan­lara içirmelimiş.

* * *

Kelläň agyrsa, köpräk sogan iýmelimiş.

* * *

Diş agyranda sarymsagy oda gömüp ýapmalymyş. Şonda diş agyry dep bolar­myş.

* * *

Biriniň gözüne ak düşse, ene süýdüne zagpyran goşup ýuw­sa, şypa tapar.

* * *

Eger biriniň içi gatasa, ýüzärligi göbe­gine çalsa, em bolar.

* * *

Hamyla aýala gatyryň ýüregini iýdirseň, çaga dogurmasy aňsat bolarmyş.

* * *

Gyzdyryp agardylan demir sokulan suw ýa-da çakyr içilse, içgeçmäni dep edýär. Peşewi saklanmaýanlar, bilinden köp gan gid­ýänler hem şu emi etseler, peýdalydyr.

* * *

Injiriň miwesini ýa-da ýapragyny ýen­jip, meňe, hala, siň­ňile ýapsaň aýrylar.

* * *

Turpy mynjyradyp, bala garyp, demrewe ýapsaň, şypa ta­par­syň.

* * *

Gabarçagy aýyrmak üçin towuk etini sirkä garyp ýapmaly.

* * *

Şetdalynyň ýapragyny ýenjip, içi gur­çukly adamynyň göbe­gine ýapmaly.

* * *

Mumyýa döwüge, çykyga, ysmaza oňat dermandyr.

* * *

Ysmaz üçin iň oňat derman barsyň ýagy hasaplanylýar.

* * *

Düýp sogany mynjyradyp, duzlap siň­ňile ýapyberseň, öz-özünden aýrylyp gider.

* * *

Soganyň suwuny burnuňa damdyrsaň, kel­läňdäki güwwüldi aýrylar. Kelle agyrsa, so­ganyň suwuny gulagyňa damdyrmaly.

* * *

Sary getirmä narpyz gowy ýaraýar.

* * *

Şugundyryň suwy eliň, ýüzüň sowuklan, jaýrylan ýerine çalsaň tiz bitirýär. Siň­ňili aýyrýar.

* * *

Söwüdiň ýapragyny we gülüni mynjy­radyp, suwuny içseň, kelleagyry aýrylýar. Ýapragyny ýenjip, suwuny gulaga dam­dyr­saň, iriň akmaz.

* * *

Turp iýen adama içýan zäheri ýöremez.

* * *

Arpabadyýany (ukroby) köp we yzygi­der­li iýseň, gözüň kütelermiş.

* * *

Ýedi aýlyk doglan çagany dokuz aý dolýança ýatgydaky bar bolan şertleri döretmek üçin pagta dolap, peşehanada gazanyň aşagynda saklapdyrlar, şonda çaga her hili howp­lardan goragly bolupdyr.

* * *

Iteşen örende, aýal köýnegini geýseň (gy­zyl), örgün aý­ry­lar­myş.

* * *

Balygyň oňurgasy, barsyň dyrnagy, tow­şanyň süňki göz degmekden goraýarmyş.

* * *

Eger-de adama göz degendir öýdülse, ýü­zär­lik tütedip, üs­tün­den eýläk-beýläk üç ge­zek ätläp silkinmeli.

* * *

Adama, çaga göz degse, zäk ýakmaly¹.

* * *

Mör-möjekleriň çakan ýerlerine, enda­myň agyrly ýerlerine «yrym-yrym, ýom-ýom» diýip, ody çalaja degrip, tisgindirýär eken­ler¹.

* * *

«Göz degendir» öýdülende, gurşun ere­di­lip, näsagyň de­pesinde suwly jam tutulyp, şol suwa erän gyzgyn gurşun guý­ýarlar. Şon­da näsag gurşunyň jagyrdan sesine tisgin­ýär. Gur­şunda şekiller emele gelýär. Şol şe­killer boýunça göz degendigi anyk­la­nyl­ýar.

* * *

Gözi degýän adam gelse, gidenden soň, pyçak bilen yzyny kesişdirmeli.

* * *

Gözi degýän adam öýe gelse, gidenden soň, yzyndan suw sepmeli.

* * *

Ýanyňda syrtlanyň tüýüni ýa-da dişini göterseň, hemmelere mähriban görnersiň.

* * *

Ýanyňda doňzuň dişini göterseň, doga kär etmezmiş, göz deg­mezmiş.

* * *

Gyzamyk çykan çaganyň ýanynda oturyp dutar çalsaň, du­tar sesine örgün gowy örermiş.

* * *

Gyzamykly çaga ýatan öýüň gapysynyň ýokarsyndan bir bölejik pagta gysdyrmaly. «Ak gelip, ak çyksyn» diýlip, ýerine ýetirilýän yrym.

* * *

Gan basyşy beýik adamlar bilegine gyzyl ýüpek daňyp goý­sa, gan basyşy kadalaşar.

TEBIGAT HADYSALARY WE HOWA ÝAGDAÝLARY
BILEN BAGLY YRYMLAR

Säher bilen itburun gülüni açmasa, şol gün örän yssy bolar.

* * *

Irden guşlar ýapragyň aşak ýüzünde gizlense, şol gün howanyň yssy boljakdygyny aňladýar.

* * *

Ýaplarda gurbagalar daň atýança uklamasa, ertesi howa ys­sy bolar.

* * *

Täze dogan Aý demirgazykdan dogsa, tutuş aý salkyn, gün­ortadan dogsa, tutuş aý yssy bolar.

* * *

Aý doganda sarymtyl şöhle saçsa, güýz maýyl, gögümtil şöhle saçsa, güýz sowuk bolar.

* * *

Hozuň gabygy, güýz gawunlarynyň, gar­pyz­larynyň paçagy galyň bolsa, gyş sowuk bolar.

* * *

Bişen üzümiň daşy ýalpyldap dursa, güýz hasylly bolar.

* * *

Tomus itüzüm miwesini bol getirse, güýzde bolçulyga ga­ra­şyber.

* * *

Güýzde ilkinji düşen gyraw uzak wagtlap ýatsa, gyş garly bolar.

* * *

Gün ýaşanda şapak gyzarsa, ertesi howa gowy bolar, daň­dan şapak gyzarsa, ýakymsyz howa bolar. «Agşam şapak gy­zar­sa, gelniň ogul tapdy bil, daňdaň şapak gyzarsa, malyňy ýagy çapdy bil» diýen nakyly hem ata-babalarymyz döredipdir.

* * *

Sanjar aýynda ilkinji düşen gyraw uzakly gün ýerde ýatsa, gyş sowuk bolar.

* * *

Güýzde gyşlamaga gidýän guşlar has ýokardan uçsa, gyş haýal düşer, ýere golaý pessaýlap uçsa, gyş çalt düşer.

* * *

Towuk gaty ses bilen käkelese, tozanly howa bolar.

* * *

Pişik asgyrsa, sowuk bolmagyna gara­şylýar.

* * *

Goýun gulagyny kaksa, ýagyş-ýagmyr ýagar.

* * *

Gargalar bahar gelende suwuň başyna gonup başlasalar, ys­sy adatdakydan ir düşýär.

* * *

Garlawaçlar suwuň ýüzünden jügüldäp uçsa, howa bulaşar.

* * *

Gurbagalar suwdan çykyp, ot-çöplere siňip başlasa, ertesi ýagyş ýagar.

* * *

Guş bir aýagynyň üstünde durup uklasa, ertesi howa salkyn bolar.

* * *

Asmanda ýyldyzlar seýrek görünse, ertesi howa bulaşar.

* * *

Meýdanda kerepler gaýmalaşyp ýörse, gyş gurak we sowuk bolar.

* * *

Ýazda ýyldyrym köp çaksa, kömelek bol bolar.

* * *

Sanjar aýynda ülje ýapraklary güýzese (terlense), howa so­wuk bolar.

* * *

Maýyl günde gaz bir aýagynyň üstünde dursa, ertesi sowuk bolar.

* * *

Ördekler gyşlamaga gidýän guşlaryň «göçünden» galsa, gyş ýyly bolar.

* * *

Alp Arslan aýynda miweleriň ysy burk urup dursa, güýz bereketli geler.

* * *

Agşam suwly ýerde buzaw «jürläp» owaz etmese, ertesi dymyk howa bolar.

* * *

Boş jaýda ýa-da meýdanda, dagda gygyr­saň, sesiň ýaň­lan­sa, howa açyk bolar. Sesiň ýaňlanmasa, ýel turmagy ýa-da ýagyş ýagmagy ahmal.

* * *

Kagyz gapda duran duz öljerse, ýagyş ýagar.

* * *

Agşam ýere gyraw düşse, gündiz gar ýagmaz.

* * *

Agşam ýyldyzlar solgun görünse, ertesi tozanly ýel turar.

* * *

Agşam aýyň reňki gyzyl bolsa, ertesi howa yssy bolar.

* * *

Gyşyna Aý gyzyl reňkde bolsa, ertesi gar ýagar.

* * *

Asman süýt reňkinde agaryp dursa, ertesi dymyk howa bolar.

* * *

Bulutlar dagyň üstünde uzak wagtlap dursa, ertesi ýagyn ýagar.

* * *

Gije dagyň üstünde ýyldyrym çaksa, ýagyş ertire çenli ýagar.

* * *

Gün batanda onuň öňüni gülgün reňkli şapak tutsa, gije maýyl, ertir açyk howa bolar.

* * *

Gün batanda şapagyň arasyndan günüň şöhleleri dikligine gaýtsa, ertesi ýagyş ýagar.

* * *

Güýz aý dik dogsa, basym sowuk düşer.

* * *

Syçanlar gowaça meýdanynda pagta süýümini çeýnäp taş­la­salar, ýagan garlar uzak wagtlap ýatar.

* * *

Sülgünler, käkilikler çöpüň aşagyna giri­berseler, erbet so­wuk boljagynyň ala­maty.

* * *

Öý guşlary saýramasa, ertesi ýelli howa bolar.

* * *

Agşam açyk howada geçiriji simler ýuwaş hallan atsa, erte­si sowuk bolar.

* * *

Sanjar aýynda ilkinji ygal gije ýagsa, gyş sowuk, gündiz maýyl bolar.

* * *

Güýzüň ahyrky aýynda gök gürlese, gyş garly bolar.

* * *

Güýzde ilkinji düşen gyraw uzak wagtlap ýatsa, gyş garly bolar.

* * *

Güýzüň ahyrynda çybyn köpelse, gyş ýyly bolar.

* * *

Gyş ýer gaty doňsa, bugdaý hasylly bolar.

* * *

Pişik guýrugyny ýalap, diwara süýkense, şol gün howa ýa­gynly bolar.

* * *

Pişik arkasyna agynap, gerinjirse, şol gün howa maýyl bo­lar.

* * *

Pişik öýüň ortarasynda süýnüp ýatsa, şol gün howada bulut bolsa-da, ýagyş ýagmaz.

* * *

Daşardan getirlen odunlar şatyrdap ýansa, sowuk uzak wagt­lap dowam eder.

* * *

Kepderiler guguldaşyberseler, açyk howa boljagynyň ala­maty.

* * *

Alakalar ýaga düşüp, hinine dänedir sypal çekip ýörseler, gyş gazaply bolar.

* * *

Daňyň gyzyl şapagy, kem-kemden agar­man, birden solup git­se, güýçli ýel turup, ýagyn ýagar.

* * *

Irden günüň dogjak ýeri agymtyl çal reňkde bolsa, şol gün ýagyn ýagmaz.

* * *

Soganyň gabygy galyň we gat-gat bolsa, gyş sowuk bolar, ýukadan gelen, az gatly bol­sa, gyş maýyl bolar.

* * *

Tomsuna haşal otlar gol ýaýratman, beýikligine ösen bolsa, gyş garly bolar.

* * *

Eger-de Günüň ýaşan ýeri süýt reňkli bolsa, gije ümür düşmez.

* * *

Gije Aý buludyň üstünde bir görnüp, bir ýitse, ertesi düş­nüksiz howa bolar.

* * *

Tomsuň ahyrynda ýerganat uçsa, gyş ir geler.

* * *

Akmaýanyň süýdi aýdyň görünse, ertesi açyk howa bolar, solgun görünse, ertesi ýagyş ýagar.

* * *

Gije ýyldyzlar ýere gaçjak bolup lowur­dap dursalar, ertesi şemalsyz açyk howa bolar.

* * *

Aý doganda ýüzi tutuk bolsa, ertesi çygly howa bolar, çygly şemal öwser.

* * *

Aý doganda, gögümtil şöhle saçsa, ertesi ýagyş ýagar.

* * *

Täze Aý doganda dury görünse, tutuş aý ýagyş ýagmaz.

* * *

Aý doganda töweregi ýalpyldap dursa, ertesi ýel turar.

* * *

Ýaz ygally, tomus çygly, güýz ýyly bol­sa, gyş uzak wagt­lap dowam eder.

* * *

Towşan öýüni çuň gazan bolsa, gyş sowuk bolar.

* * *

Gargalar çüňküni ganatynyň aşagyna sokup otursa, aýazly ho­wa bolar.

* * *

«Garlawaç pessaýlap uçsa, ýagyn ýagar» diýlip çaklanyl­ýar.

* * *

Garynjalar hininiň üstüne gum üýşü­rip, gyşlamaga giden bol­sa, gyş sowuk bolar.

* * *

Gyşyna gargalar gagyldaşyberse, gar ýagjagynyň alamaty hökmünde garalypdyr.

* * *

«Gyşlamaga galan guşlaryň höwürtgesi ýelek, perlerden, gury otlardan ýasalan bolsa, gyş sowuk bolar» diýlip yna­nyl­ýar.

* * *

Güýzde durnalar uçup gidensoň, iki hepdeden soň, sowuk düşer.

* * *

Güýzüň ahyrynda çybyn köp bolsa, gyş maýyl bolar.

* * *

Durnalar ir bahardan peýda bolsalar, ýaz ýagynly bolar.

* * *

Hüwi gygyryberse, howanyň bulaşjagy­nyň alamaty.

* * *

Eger gargalar gyşyna daglara tarap uçup gitse, maýyllyk boljaklygynyň alamaty.

* * *

«Türkmenbaşy aýynda Nowruz aýynyň howasy ýaly bolsa, Nowruz aýynda-da ýylyň ilkinji aýynyň howasy ýaly howa garaşy­bermeli» diýilýär.

* * *

Gije aýa bakyp meýdana oturmaklyk gowy görülmeýär, edepsizlik hasaplanylýar.

* * *

Halk arasynda «Aý – arslan, Gün – göwher, bular biri-biriniň yzyndan ýetip bilmän ýören aşyk-magşuk, gyz bilen ýigitmişin» diýen ynanç saklanyp galypdyr.

* * *

Ýerde ýaramazlyklar kän bolsa, ene ýer azgynlyklary göterip bilmezmiş. Şonda ýer titrärmiş.

NOWRUZ YRYMLARY

Semeni taýýarlanylýan wagty gögeren bug­daýyň gökje maý­sasynyň ýüzüni gyrkyp alyp, ony saçbaga dakar ekenler. Se­bäbi ol bagt getirýärmiş.

* * *

Nowruzda bişirlen semenini datmak so­gap hasaplanylýar. Ol adamlara rysgal getir­ýär. Semenini rysgal-döwletli, abraýly ýaşu­ly aýallara bişirdýärler. Agşam bişi­rip, gazanyň agzyny ýapyp goýýarlar. Irden gazany açanlarynda Äşe-Patmanyň bar­mak­la­rynyň yzyny görjek bolup çalyşýar­lar. Çünki halk arasynda «Semeniniň ýüzün­de şolaryň barmaklarynyň yzy bolarmyş» diýlen ynanç bar.

* * *

Musulman halklaryň käbirinde semeni diňe Nowruzda bi­şirilýär.

* * *

Nowruzda semeni bişiren adam ony ýedi öýe dadyr­ma­ly­myş. Şonda rysgalyň ýetmiş esse bolup gaýdyp gelermiş.

* * *

Nowruz gijesi asman bulutly ýa-da dumanly bolsa, ýyl ygal­ly gelermiş.

* * *

Nowruz güni irden ýere gyraw düşse, toprak hasylly bo­lar­myş.

* * *

Nowruzda baglaryň çygly çybyklaryn­dan, damjalar görnüp dursa, agaçlar hasylly bolar.

* * *

Nowruzda suwuň ýüzi gyrpaklap dursa, tomus salkyn bo­lar.

* * *

Nowruzda aý demirgazykdan dogsa, ýaz sowuk, tomus sal­kyn bolar, günortadan dogsa, ýaz gurak, tomus jöwzaly bo­lar.

* * *

Nowruzda gar, ýagyş ýagsa, ýyl örän ygally bolar.

* * *

Nowruzda örän yssy bolsa, ýylyň gurak geläýmegi ahmal.

* * *

Nowruzda doglan çaga bagtly bolarmyş.

* * *

Nowruzda gargalar gagyldaşyp ýörse, yzyndaky aýda sal­kyn boljaklygynyň alamaty.

* * *

Nowruzda täze zat geýseň, şol geýim bagt getirermiş.

* * *

Nowruzda howa dymyk bolsa, ýaz gurak, tomus örän yssy bolar.

* * *

Nowruzda şemal demirgazykdan öwüsse, ýaz ýagyşly, to­mus yssy bolar.

* * *

Now­ruzda şemal günortadan öwüsse, tomus yssy, epgek bolar.

* * *

Nowruzda howa bulutly bolsa, Oguz aýyna çenli bulutly bolar.

* * *

Nowruzda howa sowuk bolsa, däneli ekinler hasylly bolar.

* * *

Nowruzda ak ýürekden edilen arzuw hasyl bolarmyş.

DÜÝŞ ÝORGUTLARY

Hakyky oraşan düýş görmek üçin ilki bilen bütin süňňüň arassa bolmaly, täret kylyp, päkizelenip ýatmaly. Onsoň hem giç ýatyp, ir turmaly. Ir ýatyp, giç turmaklyk akyl üleşiginden galmakdyr, şol wagtda görlen düýşleriň hem barysy ýalandyr. Akyl daňdan paýlanarmyş, daňdan görlen düýş hakykata ýakyn bolarmyş, gowy düýş görseň, turmalymyş hem-de «Şu düýşi maňa bere­weri!» diýip, Allatagaladan dileg etmeli­miş. Adam ýaramaz düýş görse-de, gorkmaly däl, şükür edip, Allatagala sygynyp, «Alla­jan, ýaramaz düýşi menden daş edeweri!» diýip, dileg etmelimiş.¹

* * *

Düýşüňde öküz görmek – emgege çolaşmak.

* * *

Düýşüňde batga batmak­ – emgege duçar bolmak.

* * *

Suwa düşmek – bir gowy zada garaşmaly, aklyga çykjaksyň, aladadan dynarsyň.

* * *

Düýşüňde gatyk içmek, süýt içmek örän gowy, şahyr ýa-da dilewar boljaksyň.

* * *

Düýşüňde çörek görseň, myhmana gara­şy­ber, adam ýüzüni görersiň.

* * *

Hiňňildik uçmak, at çapmak – döwletli bol­makdyr.

* * *

Eşek münmek – göni gelen rysgal.

* * *

Pul, şaý almak – döwletli, rysgally bolmakdyr.

* * *

Pul, şaý bermek – rysgalyňdan aýryl­mak.

* * *

Düýşüňde mata almak – erbet, ýöne ak mata ýa-da pagta örän gowy.

* * *

Düýşüňde erik iýmek, başga zat iýmek – emgek, ýöne bişen zat iýmeklik ýagşy­rak­dyr. Bişmedik zatlary iýmeklik gury emgekdir.

* * *

Düýşüňde çaga dogurmak, ogul ýa gyz – döwletli bolmak, rysgala ynamly garaşmak.

* * *

Ýer sürmek, ýer depmek – gury emgege ga­raş­­mak.

* * *

Hasyl ýygnamak, hasyl toplamak – bu döwletli bolmagyň alamaty.

* * *

Ile, başga birine zat bermek – rys­ga­lyň­dan aýrylmak.

* * *

Ak eşek, ak at münmek, almak – gös-göni rysgal, bagtly boljagyň alamatlary.

* * *

Umuman, düýşde ak zatlary görmeklik ýagşylygyň ala­ma­ty, gara zatlar ýaramaz­lyk­lara eltýärmiş.

* * *

Düýşüňde altyn, kümüş almak – rysgal-döwlet, bagt.

* * *

Ýarag götermek – döwletlilik.

* * *

Tüpeň sesi – bir habara garaşmak, haba­ryň alamaty.

* * *

Düýşüňde ölen-ýiten merhumlaryňy gör­mek­lik bagtlylygyň alamaty. Ýöne ölä zat bermek gowy görülmeýär, ölüden zat almak – örän gowulyk hasaplanylýar. Eger hamyla gelniň bol­sa, ýa çagasy bolmaýan gelin bolsa, onda çaga garaşybermeli. «Öli gelse, diri geler» diýen nakyl hem bar.

* * *

Düýşüňde gan görmek, eliň gana boýal­magy – döwletli­li­giň, rysgallylygyň alamaty, ýöne özüňden gan gitse, gowy görülmeýär. «Gan – gazanç» diýýändir, türkmen halky.

* * *

Düýşüňde hat ýazmak – döwletli habar.

* * *

Ot görmek – gowy zadyň nyşanasy, «ot-oraz», ýagşylyga garaş.

* * *

Odun – olja, odun alsaň, olja aljagyň alamaty.

* * *

Ary çaksa, ýa-da başga bir mör-möjek çaksa – awunmaly zada garaşmaly.

* * *

Ak süňk görmek – malyň köpeljeginiň alamaty. «Ak zat alnyňa ýagşy» diýlen nakyl bar.

* * *

Düýe münmek, almak – döwletliligiň ala­maty.

* * *

Aw awlamak, eger aw öli bolsa – azap, em­gek, eger aw diri bolsa – azap, emgek bolmajak­dygy.

* * *

Ýük götermek – ýaramazlyk, gowulyk däl.

* * *

Ýuwunmak – dert-belalardan saplanmak.

* * *

Üstüňe ýagyş ýagsa – bu bir ýaramaz işiň başa düş­jek­li­gi­niň alamaty.

* * *

Gün görmek – seýrek görüşýän, gowy görýän dostuň, tan­şyň, garyndaşyň bilen duşuşjagyň alamaty.

* * *

Kelle syrdyrmak, saçyň düşmegi – bir erbet işiň üstünden bar­jakdygyňy aňladýar.

* * *

Ýagtyda gezmek – gowulyk, aladasyz ýaşamagyň alamaty.

* * *

Garaňkyda gezmek – başyňa aladaly günleriň geljegi.

* * *

Adamlar bilen duşuşmak, görüşmek – gowulyk, ýagşy zat­lar.

* * *

Kitap okamak, kagyz almak – döwletli, sowatly bolmak­ly­gyň alamaty.

* * *

Hydyr görmek, aksakgal ýaşuly görmek – bular gowulygyň alamaty, diňe gowy zatlara garaş.

* * *

Suw tutmak – emgek.

* * *

Suwa düşmek, ýüzmek, ýuwunmak – gowu­lyk­lar.

* * *

Jansyz ulaglara münmek – adaty ýaşaý­şyň alamatlary.

* * *

Düýşüňde ak sapak – ak ýol bolarmyş.

* * *

Düýşüňde aglasaň – begenersiň, gülseň – gynanarsyň.

* * *

Düýşüňde gyzyň bolsa – gynançly habar, ogluň bolsa – begençli habar geler.

* * *

Düýşüňde çyra ýansa – ýoluň ýagty bolar.

* * *

Düýşüňde gök önümler, miweler iýseň – howa sowuk bolar.

* * *

Düýşüňde jöwen görseň – aklyk bolar.

* * *

Düýşüňde geýim görülse – abraý.

* * *

Düýşüňde saçyň agarsa – biderek alada.

* * *

Düýşüňde biri darak berse – ýaramazlyga garaşybermeli.

* * *

Düýşüňde çörek görseň – adamynyň ýüzi, myhman geler, köne tanyşlaryňy görersiň.

* * *

Düýşüňde ýylan görseň – duşmanyň bardyr. Şol düýşüň ugruna bir sadaka ber.

* * *

At münseň – myradyňa ýetersiň, eşek münseň – döwlet­lilige ýorulýar.

* * *

Düýşüňde uçsaň – günäden saplanarsyň. Oýalykda-da hiň­ňil­dikde uçsaň, günäň dökülýär – diýilýär.

* * *

Düýşüňde gyzyl eşikler geýseň – dile düşersiň.

* * *

Ýalaňaç düýä münseň – kynçylyklaryň garaşýanlygydyr.

* * *

Ýykylsaň, çukur ýere gaçsaň – gowy görülmeýär. Hiç zat bolman çyksaň, hiç ýaramazlyk bolmaz.

* * *

Düýşüňde iti, ýylany, mör-möjegi öldürseň – duşmanyňdan dyndygyňdyr.

* * *

Düýşüňde ädigiň bir taýyny galdyryp gelseň – başyňa belany satyn aldygyň bolar.

* * *

Düýşüňde üstüňe jaý ýykylsa – başyňda azaply günleriň barlygydyr.

* * *

Düýşüňde çäýnek görseň – aýagy agyr zenan bar bolsa, og­ly bolar.

* * *

Eger düýşüňde ak don geýseň, ýaşyl don geýseň – gowu­lyga garaş, uzak ýaşarsyň, gyzyl don – geýseň, dile düşersiň.

* * *

Düýşüňde aýna görseň – gyz görersiň.

* * *

Igde – gyzyl dil bolar.

* * *

Düýşüňde towşan görseň, ogry gelermiş.

HAÝWANLAR, GUŞLAR HAKYNDAKY YRYMLAR

Hiç wagt ýatan ýylana degmeli dälmiş. Gowulyga garaş­ma­ly däl. Ýoldaşy hökman ar alar. Ýylan ýatan adama deg­mez­miş. Uklap ýatan adamynyň üstünde köke ýaly tegelenip ýaty­berýärmiş.

* * *

Durnanyň ýolbaşçysyny atsaň, ýoldaşla­ry azaşyp ýörermiş. Atan adam uly günä gazanar.

* * *

Horaz bosaga gelip gygyrsa, myhman ge­ler­miş.

* * *

Goýny ýedi ýyllap urman, sökmän, käýin­män bakan çopan Hydyr görermiş.

* * *

Gurt (möjek, böri) türkmenlerde gowy gö­rülýär. «Gurt ýüzi mü­bärek» diýlen nakyl hem türkmen halkynda örän ýörgünli ulanylýar.

* * *

Iti urmaklyk külli günä hasaplanylýar.

* * *

Owuzy gyzgynka iýmeli dälmiş. Täze dog­lan gölejik ýal­ma­wuz kimin iýermen bo­larmyş.

* * *

Ýylanyň aýagyny gören ýa baý bolarmyş ýa-da garyp dü­şermiş.

* * *

Sygyrlar guzlanda, käbir ýerlerde «Zeňňi aşy» bişirilýär.

* * *

Bogaz sygyr ýalanarmyş.

* * *

Türkmenler ata münenlerinde, atyň çep tarapyndan baryp, çep aýaklaryny üzeňňä basyp, çep elleri bilen eýere ýapyşyp at­lanar ekenler. Söweşjeň türkmeniň sag eli gerekli ýerinde boş bolar ýaly şeýle ediler ekeni.

* * *

At ýuwulanda, sypaň-sermeň edilende, onuň çep gapdalyny çep eliň bilen, sag gap­dalyny bolsa sag eliň bilen ýuwmaly.

* * *

Atyň aýaklaryny galdyrmak isleseň hem, çep gapdalyny çep eliň bilen sag gapdalyny sag eliň bilen galdyrmaly.

* * *

At münüp barýan türkmen bilen öňünden gelýän atly türk­men gabatlaşsa, «Erbet niýet bilen öňüňden çykmadym» diýen manyda sag eginleri bilen gabatlaşmaly.

* * *

Garga gagyldasa, myhman geler ýa-da habar geler.

* * *

Halal mal eýesinden aýrylmazmyş.

* * *

Düýe: «Eýämiň ýykyljak ýeri meniň daba­nymdanam ýum­şak bolsun!» diýenmiş.

* * *

Mal-gara, öý haýwanlary özleriniň ölü­mi bilen hem eýe­si­niň başyna gelen belany sowarmyş.

* * *

Mal öldürilende, iç goşlaryny ýata suw­da ýuwmak bolmaýar.

* * *

Mal haram ölse, «Başa gelenini sowsun!» diýmelimiş. Oňa onçakly gynanmaly däl­miş.

* * *

Sygyr saglanda iniň halal bolmaly. Şonda öýe rysgal-döw­let gelýärmiş.

* * *

Mallary suwa ýakmaga baranyňda, ýuwaş­jadan sykylyk­la­saň, sykylyk sesi eşi­dilse, mallar suwy gowy içermiş.

* * *

Sygry, goýny, düýäni depmek günä. Adam uzagyndan ço­lak bolarmyş.

* * *

Ýylan her gün bir gelen ýerinde düýr­lenip ýatsa, şol ýerde gyzyl bardygynyň alamaty.

* * *

Ýylanyň gowuny garyşlap görseň, eliň hiç haçan derle­mez­miş.

* * *

Hažžyk (kelpese) güne seredip oturyp, günden özüne güýç alýar ekeni. Ol haýwan güne seredip oturansoň, adamlar ara­syn­da oňa «Güne gargar» diýilýär ekeni. Emma ol haýwan güne gargaman, ondan güýç alýarmyş.

* * *

Münen atyň büdrese, gowy görülmeýär. Ýöne nähili hem bolsa kalbyňda ýagşy niýetler saklap, gowulyga ýormalymyş.

* * *

Baýguş gygyrsa, «Baýhatyn, baýhatyn, baýlygyňdan ber hatyn!» diýip, ondan dileg etmeli, ýogsa «şer getirýär» diýlip, yrym edilýär. Bu akylly guş «baýguş» diýseň, halamazmyş, «gan gus!» diýip gargarmyş¹.

* * *

«Gargalar tamyň üstüne üýşüp gagyl­daş­salar, toý bolar» diýilýär.

* * *

Düýe bagyryberse, gowulygyň alamaty hasap­lanylmaýar.

* * *

Düşdüş sallananda, ak düşdüş bolsa, garyndaşyň, gara düşdüş bolsa, dost-ýarla­ryň myhmançylyga geljekdir.

* * *

It zaryn-zaryn uwlasa, türkmençilikde gowulyga ýorulma­ýar, «betbagtlyk bolaýmasyn» diýlen ynanç bilen hudaýýoly paý­la­nylýar.

* * *

Möý öldüren adamynyň günäleri dökü­ler­miş.

* * *

Öýe guş uçup girse, bagtlylykdan nyşan hasaplanylýar. Türkmen halky öz öýünde hö­würtge ýasanan guşa bagtlylygyň alamaty hökmünde garapdyr.

* * *

Öýe ýylan girse, öldürmeli däl, eger öldürseň, her hili bet­bagtçylyk bolmagy ähti­malmyş.

* * *

Bardy-geldi ýylany öldürmeli bolsa, tizlik bilen ony göm­me­seň, ýyldyz görende di­relermiş.

* * *

Pişik nirä bakyp ýuwunsa, şol tarapdan myhman geler.

* * *

Sygyr guzlanda öz eşenini iýse, gowy görülmeýär. Şol öý­den betgylykly çaga çykarmyş.

* * *

Sygyr, goýun guzlan wagty enesi bilen arasyndan geçseň, enesi emdirmäge almaýar­myş.

* * *

Sygryň owuz süýdi, owuzy ol öýe, bu öýe dadyrylanda, içine kömür bölegi atylsa, göz degmekden gorap saklaýar.

* * *

Towuk horaza öýkünip gygyrsa, şol to­wugyň damagyny çalmaly, ýogsam, öýe bet­bagt­lyk getirermiş.

* * *

«Horazyň sesini edip gygyrýan mäkiýan (towuk), biwagt gygyrýan horaz şumlugy aň­ladýar» diýilýär.

* * *

Towşan awçyny görüp, çommalyp otury­berse, atmaly däl, atsaň, betbagtlyk getir­ýär.

* * *

Eger birden ýylan, içýan, dürli mör-möjekler bosup baş­la­sa, ýer titrejek­ligi­niň alamaty.

* * *

Öýüň töweregine pyşdyl gelse, rysgal-döwlet getirermiş. Pyşdylyň çanagynyň üstüne gatyk guýup goýbermelimiş.

* * *

Hudaýatyny öldürmeklik külli günädir.

DÜRLI YNANÇLAR BILEN BAGLANYŞYKLY DÖRÄN YRYMLAR

Uzak ýola düşeniňde ýol dogasyny okasaň, ýoluň hemişe açyk bolarmyş.

* * *

Awçylar awa çykanlarynda, awlary oňar ýaly Awlamyş atany çagyryp, şikara gider ekenler.

* * *

Ojar ýygmaga çöle gidenlerinde Ak işanyň ýoluna bir zat aýdyp, işleriniň şowly bolmagyny arzuw edip, ýagşy niýetler bilen gitseler, işleri şowly bolar ekeni.

* * *

Gerçek goç ýigitler öz işleriniň şowly bolmagyny Allata­ga­ladan dilänlerinde «Ýa pirim Aly, şiri Huda» diýip, pirlerini çagyrar ekenler.

* * *

Dutar ýasaýanlar: «Baba Gambar pirim, özüň ýetiş, kömek, ýardam ber» diýip, uly ynam bilen Baba Gambar pire ýalbaryp, öz işlerine başlaýarlar.

* * *

Baýrat göweç – zergärleriň piri hasapla­ny­lypdyr. Zergärler işe başlanlarynda «Baýrat göwejiň ady bilen başlasaň, şowly bolýar» diýen ynanja eýeripdirler.

* * *

Adamlar ýylyň gurakçylyk boljakdy­gyny duýsalar, Burkut babanyň ýoluna janly aýdar ekenler. Köpçülik bolup, agzybir­lik bilen üýşüşip, iýip-içip, «Burkut babanyň ruhuna barsyn, iýi­len-içilen hudaýýoluna sadaka bolsun!» diýip, aýat-töwir eder ekenler.

* * *

Düýe janawer näsaglasa, ýa ýitse, Weýis babanyň ýoluna bir zat aýdar ekenler.

* * *

Welpeteň garyp ýabyň piri hasaplany­lypdyr. Iş ýabylarynda işlänlerinde, şo­lary köpeldenlerinde Welpeteň garybyň ady bilen başlasalar, işleri şowlanypdyr.

* * *

Dal bedewleriň piri Düldül ata hasaplanylypdyr. Bu py­gamberiň ady hem Hezreti Alynyň Düldül atynyň ady bilen bag­lanyşykly bolmaly. Dal bedew­leri seýislänlerinde, öz ata-babalaryndan galan ýörelgelerine uýan türkmen halky Dül­dül atanyň ady bilen başlapdyr. Şonda işleriniň şowly boljakdygy­na ynanyp­dyrlar. At çapyşyklarda, ýaryşlarda hem Düldül ata­nyň ady bilen tutan tutumlary şowly bolupdyr.

* * *

Başyna iş düşen adamlar «Sadagaň bola­ýyn, Gaýtarmyş ata, özüň ýetişeweri, bela-nägehandan sowaweri!» diýip, Gaý­tar­myş ata­nyň ruhundan ýardam isleýärler¹.

* * *

Göwender babany geçiniň piri hasaplap­dyrlar, geçini kö­pel­denlerinde Göwender babanyň ýoluna çykyp, zat aýdyp, ruhuna aýat okapdyrlar weli, işleri şowly bolupdyr².

* * *

«Musa pygamber – Çopan ata – goýnuň piri» diýip, halk arasynda giňden ýaýran ynanç bar. Musa pygamber goýun çopan bolupdyr. Ol Allatagalanyň gudraty bilen pygamber bo­lup­dyr. Allatagala bilen sözleşip bilen pygamber hasaplanylýar.

* * *

Zeňňi baba – sygryň piri. Sygyr saklaýan türkmenler Zeňňi babanyň adyny dilinden düşürýän däldirler. Çünki sygyr, birin­ji­den, köpelmeli, köpelenden soň hem aladasy kän. Sygryň süýtli bolmagy, süýdüni çek­mezligi, süýdüniň ýagly bolmagy, ýelnine ýara düşmezligi, sagat bolmagy hakda mydam alada eden halkymyz Zeňňi babadan goldaw isläp, şonuň ruhuna ýüzlenipdirler.

* * *

Pälwan ata Ödemämmet towugyň – piri hasaplanylýar. Towuk köpeltjek bolsalar, onuň kesellemezligi üçin Pälwan ata Ödemämmediň ruhuna ýüzle­nipdirler.

* * *

Idris baba (Idris pygamber) geýim-gejimiň piri hasaplany­lyp­dyr. Täze öwrenip başlan tikinçiler öňi bilen Idris babanyň ruhundan kömek, ýardam isläp, ony çagyrar ekenler. Idris baba tikinçi eken. Ol barada halk arasynda rowaýatlar hem saklanyp galypdyr¹.

* * *

Käkilik öwülýä ýitigiň piri hasapla­nylýar. Bir zady ýitenler «Käkilik ata bir pata» diýip, birnäçe gezek gaýtalapdyrlar. «Şonda şol ýiten zatlar tapylýar» diýen ynanç halk arasynda ornaşyp galypdyr. Zat tapylansoň, «Käkilik piriň ruhuna barsyn» diýip, aýat-töwir edipdirler.

* * *

Meşrep diwana ýoluň piri hasaplany­lyp­dyr. Bir ýere ýola çykanyňda Meşrep diwanany ýatlap, şonuň ruhuny kömege çagyryp, «Ýoluň ak, ýoldaşyň hak bolsun!» diýip, ýola salar ekenler. Meşrep diwana barada hem halk arasynda rowaýatlar kän¹.

* * *

Dawut pygamber – demriň piri. Demir bilen işleýänler demriň piriniň ýoluna nämedir bir zat aýdyp, özlerine ondan medet dileýärler. «Eger-de Dawut pygamberiň ýoluna zat aýdyp, şowlulyk dilemeseň, işiň şow­suz boljak ýaly bolup dur» diýlip, yrym edilýär. Şowsuzlyk bolsa-da, yrymlara uýup, demriň piri Dawut pygamberiň ýoluna zat aýdypdyrlar.

* * *

Züleýha (Zylyha) – aşyklaryň piri. Aşyk­lar başlaryna kyn iş düşende Züleýhany çagyrar ekenler².

* * *

Lukman hekim – saglygyň piri. Eger-de näsaglyk bolsa, Lukman hekimiň emlerini ýatlap, şol emleri ýerine ýetirip, Alladan saglyk dileýärler. Bu ynanç hem adamynyň saglygy bilen baglanyşykly yryma öwrü­lipdir³.

* * *

Mirkulal (Pirkulal) – küýzegärleriň, küräň piri. Küýzegärler kürelerini otlap, Mirkulal piri çagyrypdyrlar. «işlerimiz şowlanar» diýip, tama edipdirler.

* * *

Mirhaýdar – ýeliň piri. Ýel turanda basga düşüp başlaýan adamlar tizlik bilen «Ýeliň piri Mirhaýdar baba ýetişeweri!» diýýän­dir­ler. Hakykatdan hem, ýel gowşaýar, bu yrym hem halkyň ynanjy bilen baglany­şykly dörändir. Howa dymyk, şemalsyz bol­sa, «Çal Haýdar, çal Haýdar» diýip gaýtalamaly, şeýle diýilse, şemal öwsüp başlaýar.

Tüweleý turanda hem tüweleýiň ugruna suw sepeläp, şeýle sanawaç sanasaň, tüweleý sowlup gidermiş:

Howul bela, howul bela,

Üstümizden sowul bela,

Tüf, tüf,

Suwum seni peselder,

Tüweleý çöle gider.

* * *

Ýel tursa, sussuň basylýan adamyň geler­miş.

* * *

Ýel tursa, «Şemal ýuwaş, goýun ýuwaş» diýip gaýtala­ma­ly­myş.

* * *

Möwlana Jelaleddin Rumy gepe-söze suwara, dilewar adam­laryň, şahyrlaryň pi­ri. Şahyrçylyk ýoluna gadam goýanlar «Ozaly Hudaý, ahyry Hudaý, pirim Jelaleddin Ru­my kömege ýetiş!» diýip, onuň ruhuny kömege çagyrmaly. Jelaleddin Ru­my XIII asyrda Türkiýede ýaşan türkmen, taryhy şahs, uly söz ussady. Ähli şahyrlaryň, söz ussat­larynyň ruhy halypasy.

* * *

Nalaç baba – jykyryň piri. Türkme­nis­­tanda suwuň gytçylyk etmegi zerarly jy­­kyr guraly ýasalyp, işe girizilipdir. Ony ilkinji ýasan, işe girizen hem Nalaç baba bolmaly. Jykyr bilen suw alyp, ekin ýerlerini suwarypdyrlar. Öz pirleri Nalaç babanyň ruhuna ýüzlenmek jykyr bilen iş salyşýanlar üçin yryma öwrülip gidipdir.

* * *

Nuh pygamber – agaçdyr gäminiň piri. Nuh atamyzyň za­manynda onuň kowumlarynyň köpüsi azyp, ýaramaz hereketler edip başlapdyr. Şonda Allatagala oňa «Agaçdan gämi ýasap, özüňe eýerýän adamlary ýanyňa al-da, suw bilen daşlaşyp git, onsoň men ýeriň ýüzüni sile aldyrjak» diýipdir. Şonda Nuh py­gamber gämi ýasapdyr, şol gämi bilen hem özüne ynananlary halas edipdir. Şonuň üçin hem, ony agaçdyr gäminiň piri ha­saplap, şoňa sygynypdyrlar.

* * *

Parawbibi çagasy bolmaly aýallaryň ho­wan­dary hasapla­nyl­ýar. Parawbibi türkmen halkynyň ynanjyna görä, halallyk ny­şany¹.

* * *

Pugta – tamdyryň piri. Tamdyr sal­nan­da Pir Pugta ça­gy­rylýar. Aýallar tam­dyra çörek ýapanlarynda hem «Pirim, pirim, Pir Pugta men ýapaýyn, sen togta» diýip, ýapan çörekleriniň gaçmazlygyny dileg edipdirler. Ynanja görä, dilegler hem ka­bul bolupdyr.

* * *

Sahy Sagdy Wakgas – jomartlaryň piri. Sahy Sagdy Wak­ga­syň örän sahy adam bolan­lygy hakda halk arasynda rowa­ýatlar kän².

* * *

Sarsgyn baba – Hoja Abdylla Ensary – diş agyrynyň piri. Dişi agyrýan adamlar Hoja Abdylla babanyň ýoluna bir zat aýdyp, ýardam bermegini dileýärler.

* * *

Soltan Hüpbüjan – öýlenjekdir at alja­gyň piri. Türkmen­lerde geçmişde at almak hem edil öýlenmek bilen deň derejede diýen ýaly görlüpdir. Soltan Hüpbüjan çagyrylsa, dilegler kabul bolar ekeni¹.

* * *

Süleýman pygamber – sebetdir, suwuň pi­ri. Süleýman pygamberiň bir ýüzügi bar ekeni. Şol ýüzügiň kömegi bilen ähli zatlardan baş çykarar ekeni. «Her bir adam zähmet çekmeli, adam bu dünýä zähmet çekmek üçin gelipdir» diýen pikire uýan pygamberiň özi hem zähmet çekipdir, ol sebet örer ekeni. Şonuň üçin hem ol sebet örmekligiň piri hasaplanylýar. Şonuň bilen birlikde suwuň hem piridir. Beýik Magtymguly atamyz «Ýele, suwa hökmi ýörgen Süleýman» diýip, Süleýman pygamberiň köp zatlara güýji ýeten pygamberdigini ýatlaýar.

* * *

Sümsük-Sümek baba – gyrkymyň piri. Türkmen halky maldarçylyk bilen meşgul­la­nansoň, gyrkym işleri örän gyz­ga­laňly geçirilipdir. Şonuň üçin hem, ilkinji ökde adamlary pir hökmünde ýatlapdyrlar. Iň ilkinji ökde gyrkymçy hem Süm­sük-Sümek baba bolupdyr. Sümek hem ýüňden daralyp taý­ýar­lanylýar. Bu at ýörite sümek edilýänligi bilen bagla­ny­şyklydyr.

* * *

Ussa Badýan – juwazyň piri. Türkmen hal­ky ähli nyg­mat­la­ry özi öndüripdir. Ju­waz oýlap tapyp, juwaz bilen ýag alyp­dyr­lar. Juwazy ilkinji oýlap tapyp, ýag çykaryp başlan Ussa Bad­ýan hasaplanylypdyr¹.

* * *

Şeýtan – Ýelkildik baba – ogrularyň piri. Ogrular hem öz­lerine pir tutunyp, şony çagyryp, öz ýaramaz işlerine başlap­dyrlar.

* * *

Şyhy Zinde – guýynyň piri. Türkmenis­tanda çöllük ýerler kän bolany üçin, suw­suzlyk belasy agdyk bolupdyr. Şonuň üçin hem, geçmişde guýular gazylypdyr. Ilkinji guýy gazan, ony oýlap tapan hem Şyhy Zin­de bolupdyr. Şonuň üçin guýy gazyjylar mydama öz işlerine başlanlarynda Şyhy Zindäni ça­gyryp, ondan ýardam isläpdirler.

* * *

Şyhym Pukara – Hütdükgyz – tapylmaýan zat­laryň piri. Bir zat ýitende Şyhym Pukaranyň ýa-da Hütdükgyzyň ýoluna zat aýdyp, kömek, ýardam isläpdirler.

* * *

Ybraýym Halylulla – ymaratyň, mille­tiň piri. Her bir dine uýýan adamdan «Kimiň ymmaty, kimiň milleti, kimiň dosty, kimiň mezhebi» diýip, soranlarynda:

Muhammet ymmaty,

Ybraýym Halylullanyň milleti,

Dostumyz dört Çaryýarlar,

Mezhebimiz Ymam Agzam.

diýip, jogap bermelimiş. Ybraýym Halyl­ulla ymaratyň piri hök­münde hem tanalýar. Çün­ki ol Käbäni ilkinji guran hasap­lanylýar¹.

* * *

Ymam Agzam – söwdanyň piri. Türkmen ahlagyna görä, söwda edilende adam hiç wagt söwdasyny yzyna gaýtarmaly däl. Ol mesheb­sizlik hasaplanylýar. «Pylany mezhebinde dur­mady, söwdasyny gaýtardy» diýlip, şol söwdasyny gaýtaran adam ýazgarylýar. Ymam Agzam halallygyň nyşany hasap­la­ny­­lyp­dyr. Oňa şeýle halal bolanlygy üçin üç ýaşynda ymamlyk berlipdir. Şonuň üçin hem «Kimiň mezhebi?» diýen soraga «Mezhe­bimiz Ymam Agzam» diýlip, jogap berilýär.

* * *

Ysmaýyl goja – noýbadyr mäşiň piri. Türkmen halky däneli ösümliklere uly orun berýär. Her ekiniň hem özüniň baş­lan­gyjyny başlan adamlar bolýar. Şolara pir hökmünde hormat-sylag bilen garalyp­dyr. Her bir ekiniň piri çagyrylsa, hasy­lyň bitginli boljakdygyna halk ynanyp­dyr.

* * *

Eýýup pygamber – ýüpek gurçugynyň piri. Eýýup py­gam­ber sabyrlylygyň hem piridir. Magtymguly Pyragynyň goş­gu­la­rynda Eýýup ýaly sabyrly bolmagy ündeýän setirlere kän duş gelmek bolýar¹.

* * *

Äraly pir – ýaranyň piri. Endam-jany ýaraly bolan adamlar Äraly piriň ýoluna bir zat aýdyp, hudaýýoly paýlar ekenler weli, şol iş barada tutan maksadyň hem amala aşýar ekeni.

* * *

Ýalaňaç baba – borýadyr gamyş kepbäniň piri. Şu zatlary ilkinji oýlap tapan Ýalaňaç baba hasaplanylýar. Ýazlaga gi­den­le­rinde, malyň yzyna düşüp, sonarlyk ýerlere göçüpdirler. Şon­da borýa, gamyş kepbe ýaly zatlar zerur bolupdyr. Şony ilkinji oýlap tapan ussatlar hem pir hasaplany­lypdyr.

* * *

Agşam ýatylanda okalýan dogany sag egniňe gyşaryp, oka­maly. Eger arkan düşüp okasaň, garnyňa şeýtan münermiş.

* * *

Gurban baýramynda hiňňildik uçsaň, günäleriň dökülermiş.

* * *

Gurbanlyk üçin öldürilen çebşiň eti derman hasaplanarmyş. «Gurbanlyk, gurban­lyk, birje çebşim dermanlyk» diýlip, sana­waç sanalypdyr.

* * *

Gurbanlyk üçin öldürilen malyň damak ganyny, yrym edip, maňlaýyňa çalmaly­myş.

* * *

Pygamber toýy (ak goýun toý) tutulanda, yrym edilip, Mu­hammet pygamberiň gowy gören tagamy bolan süýtliaş bişi­rilýär.

* * *

Pygamber toýy, adam şol ýaşa ýetmän ölse, şol ýaşa ba­ran­dan soň, merhum bolsa-da, tutulýar.

* * *

Mukaddes Oraza başlananda, dürli ta­gam­lar bişirilip, ys çy­karylmaly.

* * *

Oraza gutaranda hem mukaddes Oraza baý­ra­my bellenilip ys çykarylýar.

* * *

Oraza aýynda (baýramçylykda) bedeni­ňi hem kalbyňy päk­le­meli. Allatagaladan ýag­şy dilegler etmeli. Bişirlen nygmat­la­ry ýagşy niýet bilen yrym edip ak desterhana salmaly. Ýagşy niýetler bilen täze çaga dog­lan, gelin edinilen öýlere barlyp gaýdylýar. Täze eşikler geýmeli, iň bolmanda bar­ma­gyňa akja ýüp saramaly.

OTPARAZLYK DINI BILEN BAGLANYŞYKLY YRYMLAR

Ýaş çaga aglap goýar ýerde goýmasa, ot ýakyp, oduň közü­niň üstüne duz sepip, pat edip patylansoň, çagany oduň üstün­den eýläk-beýläk bökdürmeli.

* * *

Uly adamlar kesellänlerinde hem käbir ýerlerde otdan bök­dürýärler ýa-da oduň da­şyndan aýlaýarlar.

* * *

Oda tüýkürseň, diliňe ýara çykarmyş ýa-da köp basyr­ga­nar­syň.

* * *

Ösüp oturan agajy otlamak günä.

* * *

Eger-de şaman ody ýakyljak bolsa, onda ýedi öýden bir-bir­den çöp ýygnamaly.

* * *

Mal öldürilende damak gany dökülen ýerde (malyň damagy çalnan ýer) hökmany suratda ot ýakmaly. Çünki türkmen halky «Ot astynda bela galmaz» diýen nakyla uýýandyr. Şu maksat bilen hem ot ýakylýar.

* * *

Täze jaýa göçülip barlanda «Şu öýüň ojagynda mydam ot ýanyp dursun, öý bereketli bolsun, ody alawlap ýanyp dursun» diýlip, sadaka berilýär. Muňa «gazan sadaka» diýilýär.

* * *

Halk arasynda meret aýy agyr aý hasap­lanylypdyr, şol aýda ys çykarylypdyr. Uly «Şaman oduny» ýakar ekenler. Şol oduň üstünden üç gezek eýläk-beýläk böküp, günälerini dökýän hasaplapdyrlar.

* * *

Adamynyň bedeniniň bir ýerinden mör-möjek çaksa, der­rew şol ýere ot basylýar.

* * *

Täze gelin edinilende «Göz-dilden gorap saklasyn» diýlip, yrym edilip, ýüzärlik tütedilýär.

GYMMATBAHA DAŞLAR BILEN BAGLANYŞYKLY YRYMLAR

Ýaşma daşyndan ýasalan monjugy aşgazana ýetip duran uzynlykda dakynsaň, aşgazan agyrmaz.

* * *

Almaz daşy – adama güýç berýär.

Zümerret daşy – gözüňi ýiteldýär.

Pöwrize daşy – bagt getirýär.

Hakyk – şatlyk getirýän daşdyr.

Sadap – ömrüňi uzaldýar.

Ýantar – göz degmekden goraýar.

Ýakut (lagl) – söýgi getirýär.

Sapfir – wepalylyk berýär.

Ametist – ýüzüňe ýygyrt getirmeýär.

Nefrit – ýyldyrym urmakdan goraýar.

SANAWAÇLY YRYMLAR

Täret kylmaga gidilende sanalýan yrym sanawajy:

Bissimilla rahman rahym!

Elime aldym kündügi,

Çykdym Allaň ýoluna.

Baryp aýdyň Subhana,

Bizem barýas mekana.

* * *

Aýagyňy ýuwanyňda aýdylýan sanawaç:

Bissimilla rahman rahym!

Gaýma, aýagym gaýma,

Syrat köprüsinden taýma,

Syrat köprüsinden geçirgin,

Tamug (döwzah) odun öçürgin!

Jennetden jaý etgin,

Içini nur etgin!

* * *

Öwlüýäniň duşundan geçileňde şeýle sanawaç sanama­ly­myş:

Bissimilla rahman rahym!

La-ilähä illalla,

Bizem bararys enşalla,

«Alla» diýip ýatanlar,

Gara guma batanlar,

Kyýamat bolan wagty,

Bolarsyňyz salamat.

* * *

Agşam ýatanyňda «Ertir sag-aman tursam» diýen ýagşy niýetler bilen ýatmaly. Magtym­guly «Kysmatyna kaýyl bolan adamzady, bu dünýä mülkünde soltan, şa» hasaplaýar. Şeý­le yrym sanawajy sanalýar:

Bissimilla rahman rahym!

Agşam ýatsam, ýa Alla,

Ertir tursam enşalla,

Eger tursam, turmasam,

La-ilähä illalla.

Muhammet Resulalla,

Iman bersin, ýa Alla!

* * *

Agşam ýatylanda sanalýan ýene-de bir yrym sanawajy:

Başym goýdum ýassyga,

Köňlüm berdim Allaga,

«Alla, Alla» diýemde,

Uçmah agzy açylsyn,

«Subhanalla» diýemde,

Ýedi dowzah ýapylsyn,

Golumdadyr Gurhanym,

Ýüregimde imanym,

Daşymyzda demir gala,

Ýa Muhammet, ýa Alla!

* * *

Her säher ir bilen turlanda ýagşy niýet­ler, dilegler bilen sanalýan yrym sanawajy:

Bissimilla rahman rahym!

Säher wagtyň senasy,

Ýagşylaryň dogasy,

Syratyňdan geçirgin,

Tamug (dowzah) odun öçürgin!

* * *

Mumyýa dagdan atylyp alynýar. Şonda yrym edilip, şeýle sanawaç sanalýar:

Bissimilla rahman rahym!

Mumyýa aga senmisiň,

Döwüge-synyga emmisiň,

Döwüge-synyga em bolmasaň,

Merwerit ibärin yzyňdan.

* * *

Otparazlyk dini döwründe, yslamdan ozal türkmenler oda Hudaý hökmünde garap­dyrlar, ondan dileg diläpdirler. Uly ot (şaman ody) ýakyp, üstünden böküpdirler. Şonuň bilen hem «Günälerimizi dök­ýä­ris» diýip hasaplapdyrlar. Otpa­razlyk dini ysla­myň günä düşünjesi bilen utgaşyp gidip­dir. Şol otdan bökülende sanalýan sanawaç setirleri yryma öwrülip gidipdir. Şol sanawaç setirleri şulardan ybarat:

Şaman ot, boldum şat,

Parlap üstüňden bökdüm,

Za:rlap günämi dökdüm,

Sygyndym saňa za:rlap,

Goýmagyn, meni ha:rlap,

Ýetir, rysgal-aşymy,

Uzak ýaşat ýaşymy,

Işlerimi şowlandyr,

Hal-ýagdaýym gowlandyr...

Ýüzärlik ýyglanda diňe anna güni ýy­gyl­ýar, «Şonda onuň dermanlyk häsiýeti güýç­li bolýar» diýen yrym halk arasynda ýaşap gelýär. Türkmen halky bar zady eýeli hasap­lap­dyr, her bir närse bilen mähirli gür­le­şip, salamlaşyp, rugsat sorap al­ma­gy endik edinipdir. Ýüzärlik ýyglanda sanalýan sana­waç şeýle:

Bissimilla rahman rahym!

Essalawmaleýkim, adraspan,

Meni iberdi Omar-Osman,

Derdime derman bol,

Dertlime şypa!

* * *

Türkmen halky suwa-da janly zat hök­mün­de garapdyr. Su­wuň hem eýesi barmyş. Gije garaňkyda suw almaga barmaly däl­miş, suwuň eýesiniň gahary gelip, zyýan etmegi ahmalmyş. Gije suw almaga barmaly däl, eger barylsa, suw bilen salam­la­şyp, soňra suw dilemeli.

Myhman, namaz, täret keramatly zatlar bolany üçin şolar bi­len baglanyşdy­rylyp, dileg edilýär:

Essalawmaleýkim, suw aga!

Elimi-ýüzümi ýuw aga,

Öýüme myhman geldi,

Täret suwy ber aga!

* * *

Türkmenler dürli döwürlerde ýyldyza, aýa, güne sejde edip­dirler. Ir bilen turup güne salam beripdirler, işleriniň şowly bol­ma­gyny dileg edipdirler:

Essalawmaleýkim, Gün aga,

Sensiz günüm kyn aga!

Nuruňdan eçilgin,

Rysgalymyz açylsyn!

Senden bereket,

Menden hereket!

diýip, şol günüň işleriniň başyny tutupdyrlar.

* * *

Türkmenler täze aý doganda aýy hem ýüz­lerine sylyp­dyr­lar. Umuman, gowy zatlar maňlaýyňa sylynýar. Täzeje dogan aý­dan hem köp gowulyklara garaşypdyrlar. Işleriniň oňuna bolmagyny diläpdirler. Täze dogan aýa ýüzlenip:

Hakgaý, hakgaý telimbaý,

Ýeneki aýlara, ýeneki günlere,

Baş esen, bagry bitin,

Özüň ýetir Hudaýym, omyn!

Allahy ekber!

diýen sanawajy sanapdyrlar, soňra bolsa. «Ýörüň, Käbe gi­de­liň!» diýip, Käbe tarap ugrapdyrlar. Bu zatlar yrym edilip, ýeri­ne ýetirilipdir. Onsoň «Biz azyk-suwlugymyzy alyp gaýtman­dy­rys, ýörüň, azygymyzy alyp gaýdalyň!» diýip, yzlaryna gaý­dyp­dyrlar. Şeýlelikde, Käbe gidip gelen ýaly duýgyny başdan geçiripdirler. Täze dogan aý dik bolsa, ýagşylyga ýorupdyrlar. «Aýym-dik, bendäm-ýatyk, aýym-ýatyk, bendäm-dik» diýen na­kyl hem döräpdir. «Aý dik dogsa, bendesi rahat, dynç bolar, aý ýatyk dogan bolsa, bendesi aladaly bolar» diýlip, yrym edi­lipdir.

* * *

Eger näsagyň kellesini ýa-da aýagyny owkalasaň, onda şeýle sözleri sanamaly, şonda näsag basym gutularmyş:

Tüf, tüf, daga gitsin, daşa gitsin,

Bir ujy duşmana ýetsin!

* * *

Eger-de eliň ýa-da aýagyň dyrnagyny al­saň, bir ýere üý­şü­rip gömmelimiş. Dyr­na­gyň gömülenine ot-çöpler şaýat bolma­ly­­myş, şonda dert-bela el-aýagyňa gelmezmiş. Dyrnagyň üstü­ne uzyn-uzyn bugdaý sypa­ly­ny gyrkyp: «Elim-aýagym uzyn bolsun! «Elim-aýagym uzyn bolsun!» diýip, şeýle sana­wajy hem sanamalymyş:

Goýnum müňe ýetende,

Düýäm ýüze ýetende,

Altyna gaplap dakynaýaryn.

diýip, baý bolsaň, dyrnagyňy hem unut­ma­jakdygyňy ýatlat­ma­lymyş.

* * *

Goýun çopan ýa-da beýleki bir maly bakýan çopan özüne çopan taýagyny edinmeli bolsa, bir taýagy alyp:

Asa,¹ Musa, döwlet, şum,

Asa, Musa, döwlet, şum

diýip, eliniň tutamy bilen tutamlap, döw­let bolan ýerinden, taýak çeni bolanda kesip, mal bakmaga ulanybermeli ýa-da taýagy eliň bilen tutamlamaly-da «Tutam, bir tu­tam, tutam üstüne tutam» diýip, jübt tutam edip, taýak çeni bolanda kesmeli, şonda döwletli taýak bolarmyş.

* * *

Eger-de öz bagtyňy synap görjek bolsaň, geljegiňi çaklap göresiň gelse, şeýle et­meli:

Ýere köp çyzyk çyzmaly, takmynan, 20-30 sany, ondan soň eliňe çöp alyp, şeýle sanamaly:

Haýyr-şer, haýyr-şer, haýyr-şer,

Döwlet-şum, haýyr-şer, döwlet-şum.

«Şonda çyzan çyzygyň haýyrda ýa-da döw­let­de gutarsa, go­wy zada garaşmaly, eger-de şer­de ýa-da şumda gutarsa, ýara­mazlyklar bolmagy ahmal» diýip, halk şeýle yrym dö­redipdir.

* * *

Eger-de çöl ýerde iki adam biri-birine sataşsa, olar haý­sy­nyň bagtly boljagyny bil­mek isleseler, olaryň hersi on, on bäş ädim biri-birinden uzakda durmaly-da, da­ban­lary bilen ölçäp, biri-birine ýakynla­şy­bermeli. Biri «dähedem», beýlekisi «des­sem» diýip, biri-birine ýakynlaşyp başla­maly. Şonda kimiň gür­lemeli gezegi iň so­ňunda gelse, ol iň soňky gezek dabanyny ýere goýanda «meňki seňkä rüstem» diýmeli. Kim rüstem çyksa, şonuň bagty rüstem bolýar­myş.

Sanawajy şeýle:

Dähedem, dessem,

Meňki seňkä rüstem.

* * *

Eger-de ýagyş ýagmagyny isleseň, asmanda bulut bar wagtynda bir balygy ýa-da gurba­gany başaşak asyp goýmaly-da:

Ýag ýaganak,

Guý guýanak

diýip sanamaly.

* * *

Ýagyş ýagyp duran wagty ýa-da ýaz aýlary gök gübürdän­de şeýle sanawaç sanamaly:

Ýagyş ýagara geldi,

Saman suwara geldi,

Öýmüziň daşy kömelek!

* * *

Şeýle sanawaç sanalsa, ýagyş köp ýagar­myş, kömelek köp bolarmyş, ot-çöp köp bo­lup, ýaz örän gowy gelermiş.

* * *

Ilkinji ýaz ýagşy ýaganda gyzjagazlar bökjekläp, saçjagaz­la­ryny ezip, elleri bi­len sypalap, aşaklygyna daraklamaly, şeý­le sanawaç setirlerini sanamaly:

Ös saçym ös,

Ösmeseň, bes,

Atyma duşak,

Bilime guşak!

Şeýle sanawajy sanap, saçlarynyň ös­jek­digine ynanypdyr­lar.

* * *

Çagalar derýada, ýapda suwa düşenlerinde, suwy mör-mö­jek­den arassalamak üçin şeýle sanawaç sanapdyrlar;

Ilersi palan,

Gaýrasy palan,

Bar bolsa, çyksyn,

Ýylan-içýan,

Baýyň gyzy suwa düşjek.

Baýyň ogly suwa düşjek.

DÜRLI MAZMUNLY YRYMLAR

Ir säher turup, Allatagaladan dileg etseň, dilegleriň kabul bolarmyş, çünki şol wagtlar hem ikindinara Biribaryň dergäh­leri açylarmyş.

* * *

«Nal asman bilen zemin arasyndaky baglanyşygy saklaýar» diýlen ynanç bar. Nal göz degmekden gorap saklaýar. «Nal aýagyň aşagynda bolsa-da, bagt depäňde bolsun!» diýilýär.

* * *

Gündeşlik azabyndan jepa çekenleriň gözýaşynyň her dam­jasy derýa bolup, dowzah oduny öçürermiş.

* * *

Arçany çapmak külli günä, akyp ýatan çeşme suwy peseler.

Agşamara süýt, şeker, ýumurtga ýaly ak zatlary goňşy-go­lamdan almaly däl, eger alnaýsa-da, beren adam onuň üstüne kükürt çyzyp bermeli.

* * *

Söwdagär, daýhan, beýleki hünärdäki adamlar öz görýän peýdalaryny, yrym edip, diňe ýagşy zatlara ulanmaly.

* * *

Dogry sözli, ýüregi päk, halal adamlaryň sanan puly hem, çeken harydy hem dogry çykarmyş.

* * *

Betgüman adamlaryň edýän işleri şere eltýändir. «Güman imandan aýrar» diýilýär.

* * *

Köwüş tersine düňderilip dursa, ony beýlesine öwürmeli, şonda eýesine alkyş aýdarmyş. Eger ters duran bolsa, ýaman dilegler edip durarmyş. Munuň bilen baglanyşykly bir rowaýat hem bar¹.

* * *

Suwa, külüň üstüne buşukmaklyk gowy görülmeýär.

* * *

Çäýnegiň jürnügini çaý äberilýän adama bakdyryp goý­masaň, ara tow düşermiş.

* * *

Bir ýere baranyňda işigiň agzynda çommalyp oturmaklyk gowy görülmeýär. Garyplyga eltermiş.

* * *

Jaýa gireniňde, boş jaý hem bolsa salam berip girmeli. Öýüňem eýesi barmyş.

* * *

Gün ýaşyp barýan wagty ýatmaklyk gowy görülmeýär. Şol wagt ýatsaň, kelleagyry hem peýda bolarmyş. Şol wagtlar saç daramak, tikin tikmek, kir ýuwmak oňlanylmaýar.

* * *

Egniň çekse, görüşjeksiň, biri geler ýa-da sen myhman­çy­lyga gidersiň.

* * *

Aýagyň aşagy gijese, gezjeksiň. Ýol ýörärsiň, oňa-muňa geze­lenje gidersiň.

* * *

Diliň gijese, biri bilen gaty-gaýrym söz aýdyşjaksyň.

* * *

Sag eliň aýasy gijese, pul düşjekdir, çep eliň aýasy gijese, pul sowjaksyň.

* * *

Gözüň çekse, ýa gynanjaksyň, ýa begen­jeksiň. Eger-de ki­miň ýyly halal haýwan bolsa, onda sag gözi çekse, begener, ýyly haram haýwan bolsa, onda çep gözi çekse, begener.

* * *

Eşigiň ýyrtylsa, egniňdekä tikmeli däl, gowulyga ýorul­ma­ýar. «Akylyňy hem bile çatarsyň» diýilýär.

* * *

Sübsäni ýatyryp goýmaly, dik goýulsa, öýde agzalalyk bo­lar­myş. Käbir ýerlerde bolsa, «garyplyga eltermiş» diýilýär. «Eger-de sübsäni ýatyryp goýsaň, duşmanyň başy aşak bolar­myş, baş galdyryp bil­mezmiş» hem diýilýär.

* * *

Ýuwluk gören adamynyň elinden suw akytdyryp, şol su­wuň sarkyndysyny içme­limiş. Şol suwy içen adam ýuwluk gö­rer­­miş.

* * *

Iki adam tirkeşip barýan bolsa, öňünden agaç çyksa, hersi bir tarapyndan geçmeli däl, ara tow düşermiş.

* * *

Ertir irden aýna seredeniňde «Bissi­mil­la» diýip seretseň, görküňe görk goşu­larmyş.

* * *

Ýerden bir zat tapsaň «kimiňki?» diýip, üç gezek gygyr­ma­ly. Adam bolmasa-da, gygy­ranyňy ot-çöpler eşidip, şaýat bolma­ly­myş. Hiç kim jogap bermese, şol zat saňa halal bolýar.

* * *

Çaýyňda boýçy görünse, «myhman gelýär» diýlip, çak edilýär. Bir boýçy bolsa, bir myhman, iki bolsa iki myhman ge­ler. Eger boýçy ýumşak bolsa, aýal maşgala, gaty bolsa, erkek adamdyr.

* * *

Hamyr edip otyrkaň, hamyryň syçrasa, şol gün myhman gelermiş.

* * *

Saç daranyňda, daragyň eliňden gaçsa, öýüňe myhman geler.

* * *

Gijesine pul berilse, gowy görülmeýär, şol adam bilen ara töw düşmegi ahmalmyş.

* * *

Öýde sykylyk atmak gowy görülmeýär. «Öý boşarmyş» diýilýär.

* * *

Gije aýna seretseň, sypatyň şöhlesi gaçarmyş.

* * *

Agşamyna süýt, çal, süzme, umuman, ak zatlar başga öýe berilse, sygra ýaramaz täsir edermiş.

* * *

Ýatanyň üstünden ätleseň, boýy kelte bolarmyş.

* * *

Agzyň bilen çöp dişleseň, akylyň kem bolarmyş.

* * *

Baldyry tüýlek adam bagtly bolarmyş.

* * *

Kimiň eliniň aýasynda üç çyzyk bolsa, ol adam gysyk bolarmyş, çyzyk kän bolsa, onda ol adam sahydyr.

* * *

Gije külüň üstünden geçseň, «Al-arwaha uçrarsyň» diýil­ýär. Eger geçmeli bolsa, onda sagyňa-soluňa üç gezek tüýkür­me­li­miş.

* * *

Damak ganyň üstünden ätleseň, gözüň gyzyl bolarmyş.

* * *

Üstüňden baýguş uçup geçse, gowulyga ýorulmaýar.

* * *

Hiç kime görkezmän, düýäniň ýüňüni, doňzuň dişini da­kyn­saň, doga kär etmezmiş.

* * *

Gök daş daksaň, göz degmezek bolarmyş.

* * *

Iňňe bergili bolmaly dälmiş, gowulyga ýorulmaýar.

* * *

Ýagyş ýaganda ýagşa ýüzüňi tutsaň, ýüz gün, eliňi tutsaň, elli gün ýagarmyş.

* * *

Sadaka müňde bir belany gaýtarar­myş.

* * *

Saçyna saçbagy örýän zenanlar agşam ýatanlarynda saç­la­ryny çözüp ýatmasalar, durmuşynda düwün galarmyş.

* * *

Düşen saçy ýüzärligiň düýbüne gömmek sogapmyş. Ýak­mak, suwa akdyrmak, zyňmak günä bolýar. Saç onda-munda da­gap ýatsa, garaguş agyry keseline uçrarsyň. Eger-de saç ýakyl­sa, saçyň eýesiniň ýogalan çagasy bolsa, «ejemiň ysy gelýär» diýermiş.

* * *

Adam düşen saçyň üstünde ýatsa, basyr­ganarmyş.

* * *

Nätanyş adamynyň öýünde saç darasaň, saç utanyp düş­ýärmiş.

* * *

Saça göz monjugy, alaja, altyn-kümüş, garaz bir bezeg şaý­la­ryny daksaň, saç çalt ösýärmiş.

* * *

Gün batanda saçy çözüp, daşary çykmaly däl, «ýasa ýaýyldymmykam» diýip, saç perýat edip düşermiş.

* * *

Säher bilen gün dogmanka, saç darasaň, bagtly, owadan, sagdyn bolarsyň. Saçyňy perişdeler darap berermiş.

* * *

Düşen saçyňy başga birine ýygnat­mak­lyk gowy görül­me­ýär.

* * *

Sakgal daralýan darakda saç daramaly däl, saç namys edip düşermiş.

* * *

Ýat ýerde saç darasaň, düşen saçyňy alyp gaýtmalymyş.

* * *

Saçy anna güni ýuwmaklyk sogapdyr.

* * *

Saç örülende onuň ujuny, ýagny saçbagyň düwnünden aşa­gyny uzyn goýsaň, doganyň ömri uzyn bolarmyş.

* * *

Bir öýde birbada telim bolup saç da­ralsa, gowy görül­me­ýär. Eger şeýle etmeli bolsa «Toýa gitjek» diýip, darap başla­ma­­lymyş.

* * *

Saç çözülgikä, adamlara görünmek aýyp hasaplanylypdyr.

* * *

Erkek adam gyz tahýasyny geýse, tahýanyň eýesiniň saçy düşermiş.

* * *

Gyz erkek adamyň tahýasyny geýse, şol gyzyň saçy dü­şermiş.

* * *

Saçy darap bolanyňdan soň, ýüzüňi ýuw­malymyş. Ýogsam, o dünýäde merhumlar «Sa­çy­ny darap, ýüzüni ýuwmadyklar gelýär, et iýip, elini ýuwmadyklar gelýär» diýip garşylar­myş­lar.

* * *

Sübsäniň üstünden ätläp geçmeklik gowy görülmeýär. Nä­saglamagyň ahmal.

* * *

Tikin tikeniňde birden sapagyňa çigin düşse, çözüp bil­me­seň, «Äriň göwnüne ýetip bilmersiň» diýlip, çak edilýär.

* * *

Oturan tamyň depesi çatlasa, şol öýde agramçylyk bolar­myş.

* * *

Hydyr gören adamynyň bagty getirer­miş. Hydyryň ol ada­my­nyň ýedi arkasyna çenli haýry degermiş.

* * *

Bosaganyň üstünde oturmak, dik durmak, bosaganyň üs­tünde durup salamlaşmak gowu­lyga ýorulmaýar. Bosaga, öý-ojak keramatly hasaplanylýar.

* * *

Türkmençilikde iki bolup öý süpürilse, gowy görülmeýär. Çagalykdan «şeýle etmeli däl» diýlip öwredilýär.

* * *

Öýden myhman ugrasa ýa-da öýdäkileriň biri bir ýere ugrasa, onda onuň yzyndan öý süpürmeklik gowy görülmeýär.

* * *

Adama peýda berýän hemme zady ýyg­na­mak, sylamak geljekde dert-bela görmezligiň nyşanydyr.

* * *

Hemme zada aýawly garamaklyk ynsanyň borjudyr, çünki hemme zatlar ynsana hyzmat edýändir. Ynsan ähli zatlary sy­la­malydyr, aýamalydyr, şonda döwletli bolarsyň.

* * *

Bir ýere gideniňde, ýanyňa burç alsaň, toýuň bilen ýasyň bir günde gelermiş.

* * *

Bir zadyň ýitip, tapylmasa, şeýtanyň guýrugyny düwmeli, ýagny bir ýaglygyň, mataň ujuny üç gezek düwüp «Şeýtanyň guýrugyny düw­düm» diýip, üç gezek gaýtalamaly. Şonda ýiten zadyň tapylar­myş.

* * *

Iňňäň ýitse, «Käkilik ata bir pata» diý­ip aýat okasaň, şol ýiten iňňe tapylarmyş.

* * *

Iňňe ýitende «Iňňe-iňňe, äriň gelýär, çaý gaýnat» diýip, üç gezek gaýtalamaly. Şonda ýiten iňňe tapylarmyş.

* * *

Aýagyň dyrnagy bilen eliň dyrnagyny bir günde alsaň, toýuň bilen ýasyň bir günde gelermiş.

* * *

Ruhgüni geýim biçseň, geýim oňmaz.

* * *

Agşam külüň üstünden geçseň, gowulyga ýorulmaýar.

* * *

Haýsydyr bir zat ýitse, «Ýitigimiň ady Ýusup, şeýtan syr­tyny gysyp» diýip, üç gezek gaýtalamaly-da, iňňäni ýa-da bir ýi­tije zady bir zada çümdürmeli.

* * *

Awa gidilende gazanyň içine tüpeňi üç gezek aýlap gidipdirler. «Şonda awuň şowly bolar» diýlip, yrym edilipdir.

* * *

Söwda edilende harydyň bir essesi bir ýarym esse bolsa, günäsi bolmazmyş.

* * *

Zärgärçilik sungatynda biriň iki esse bolsa-da, günäsi bol­mazmyş.

* * *

Eşigiňi görmän çöwre geýseň, ýagşy arzuwlar etmeli, şon­da arzuwyň hasyl bolýar­myş.

* * *

Suwa daş, kesek, çüýşe döwük, demir atmak bolmaýar, ol seniň kirpigiňi sanap, ömrüňi azaldarmyş.

* * *

Ýola, öýüň işigine kir suw dökmek külli günä. Al-arwahyň zeper ýetirmegi ahmal.

* * *

Ösüp oturan bagyň düýbünde gije meý­dana otursaň, kakyn-silkine uçrarsyň.

* * *

Ýersiz ýere ant, kasam eden adamynyň ömri kemelermiş.

* * *

Ösüp oturan daragty, öýi bilkastlaýyn otlamagyň günäsi öwlüýäni ýykan bilen deňmiş.

* * *

Gazan gyşyk atarylsa, kimdir biri öýkelärmiş.

* * *

Işigiň agzynda zynjyr goýsaň, ýaman niýet bilen gapyňdan gelýän adamynyň ýaman pikirleri dargap gidermiş.

* * *

Öýüň töwerek-daşyna gül ekilse, örän gowy görülýär. Gözi degýän adamynyň gözi «Bä-ä, bularyň jaýlarynyň gowudy­gy­ny, bu gülleri gör-ä» diýip, güllere sereder weli, gülleriň gözel­ligi onuň gözüniň deggirli­gini aýrar» diýen ynanç halk arasyn­da dowam edýär.

* * *

Türkmenlerde bölek-büçek matalardan ýorgan-düşek tikil­ýär. Bu yrym ýagşy niýet­lere gaplanan, aňyrsynda «Göz deg­mek­den gorap saklaýar» diýlen ynanç ýatyr. Şu yrym tyg­şyt­lylygy terbiýeleýär, bölek-büçek ma­ta­lary ýerleşdirip, gül ýaly ýorgan-düşek tikilýär. Şular ýaly işleri edýän zenan­lara «Garyp öýüň gaznasy» diýilýär.

* * *

Täze eşik geýlende yrym edip, çalaja çümmükläp «Gutly bol­sun, mydama toýa geý!» diýilýär.

* * *

Täze eşigi ilkinji gezek sähetli gün geýmeli.

* * *

Täze eşik geýlende, öňi bilen bir böle­jik çörek iýmeli.

* * *

Gyz enesiniň, ene-de gyzynyň eşigini geýse, birinden biri­niň ömri gysgalarmyş.

* * *

Ýeňňe-baldyz biri-biriniň eşigini geý­se, agasy bilen gelne­je­siniň arasyna tow düşermiş.

* * *

Iki adam birbada bir sözi bilmezlikde bilelikde aýtsa, oňat habar gelermiş. Biri beýlekisinden «Haçan arzuwym hasyl bol­ýar?» diýip soramalymyş. Ilki soran adamynyň arzuwy hasyl bolarmyş.

ÝAS DÄBI BILEN BAGLY YRYMLAR

Adam aradan çykanda, süňňüni arassala­mak işi geçirilýär, şonda hökman dogan-garyndaşlaryndan adam bolmaly. Aýal adam aradan çykanda ýeňňesi ýa-da ýakyn adamlary girip, süň­ňüni tutup bermeli. «Atasy öýünden girjek kim bar?» diýlip soralýar. Öz garyndaşlary tarapyndan adam bolmasa, onda daş­gyn­rak garyndaşlary, obadaşlary, babadaşlary, nebereleri, hatda ýat adamlar hem gatnaşyp bilerler. Her bir adam ýedi ölüni ýuwmak işine gatnaşmalydyr, ondan kän ýuwmaga gatnaşsa, gazanýan sogabydyr.

* * *

Adam aradan çykanda, adamsy ýogalsa aýaly, aýaly ýogal­sa, adamsy «nämährem» diý­lip, öýden çykarylýar. Hemme welaýatlarda hem aýal adamyň ýanynda aýallar, erkek adamyň ýanynda erkekler oturýarlar.

* * *

Adam aradan çykanda, öýleden soň ýogalsa, ertire çenli myhman alynýar. Şonda merhu­myň ýanynda oturanlar gepleş­meli däl. Uklamak hem bolmaýar. Uzyn gije merhumyň ýanyn­da dik oturmaly, ony her hili mör-möjeklerden gorap sak­la­maly.

* * *

Merhumy ýatyranlarynda başyny aşak tarapa goýup ýatyr­maly. Halk arasynda «Öli başy aşak, diri başy ýokary» diýlen pähim hem bar.

* * *

Üç günläp ähli bolýan zatlar merhumyň göz öňünden geçermiş. «Ölä – aýan, dirä – güman» diýen nakyl hem bar. On­soň üýşüşip üçüni belleýärler, aýat-töwir edýärler. Eger şeýle edilse, şol pursatlar ýeňil geçermiş.

* * *

Ýedi günläp merhumyň dyrnaklary, saç­la­ry ösmegini do­wam etdirermiş, şol zatlar merhumda örän agyr geçermiş. Mer­humyň hor­matyna aýat okalsa, şol pursat ýeňil geçer­miş.

* * *

Kyrk gün diýlende, merhumyň ödi ýary­lar­myş. Bu pursat örän agyr geçermiş. Şonda üýşülip aýat okalsa, şol pursat ýeňil­­leşermiş.

* * *

Bir ýyly bolanda merhumyň etleri süň­künden aýrylarmyş. Bu pursat hem örän agyr geçermiş. Aýat-töwir agyrlygy ýeňil­leşdi­rermiş.

* * *

Merhumy jaýlanlarynda hem aşakly­gy­na başyny goýup, sag egnine ýatyrmalymyş. Mazara dogany ýa-da ýakyn garyn­da­şy, ogly salmalymyş. Geçmişde mazaryň depesinden içi de­şik gamyş goýar ekenler. Bu zatlar «Bardy-geldi merhum öl­medik bolup, özüne geläýse» diýlen umyt bilen edilýär ekeni. «Eger adam direlse, gygyrsa, içi deşik ga­myşdan ses geler» diýip, adamlar oýlanyp­dyrlar.

* * *

«Merhum ýuwlanda, süňňi gowşak, boş bolsa, onda yzyn­dan ölüm gaýtalanýar» diýilýär. Eger merhumyň süňňi gaty bolsa, onda ol maşgalada ölüm tiz gaýtalanmazmyş.

* * *

Merhum ýuwlup başlanylanda çep tara­pyn­dan başla­nyl­ma­ly¹.

* * *

Ýuwusgany örän daşa, aýak basmaz ýaly ýerlere äkidip dökmelimiş².

* * *

«Ýuwusga dökülen ýerlerden biwagt geçseň, kakyn-silkin bolarsyň» diýilýär.

* * *

Ýogalan adamy tiz jaýlamalymyş. Ýogsa merhum özüni tam­dyryň odunda ýanýan hasap­larmyş.

* * *

Merhum ýuwlan el geýgiji, aşagyna ýazy­lan matany ýak­mak bolmaýarmyş.

* * *

Merhumy ýuwmaga girýän adamynyň eli arassa, ini arassa, kalby päk bolmalydyr.

* * *

Aradan çykan ugradylanda «Merhumlar kimiň baranyny gör­mesinler, ýogsa özleri­niňkiler bolsa gynanarlar, tozana ga­ryşyp barsyn» diýip, üstünde oturylan keçäni gatyrak silk­me­li­miş.

* * *

Merhum ugradylanda keçäni silkip, ýene-de ýazyp goý­ýar­lar. Çünki gölegçiler gelip, ýene-de şol düşekde oturmaly, baş­ga wagt­lar­da keçe ýazylgy dursa, gowy görülmeýär, ýazyl­gy du­ran keçäniň gyrasyny epläp goýýarlar.

* * *

Merhumy alyp ugranlarynda, tabydyň öň tarapyny ogly gö­ter­meli. Eger-de ogly ýok bolsa, iň ýakyn adamsy göterme­li­miş.

* * *

Merhum jaýlanylanda sag egni birneme galygrak, çep egni pesräk durmaly. Soňra ýüzüni üç gezek ýelpäp gaýtmaly.

* * *

Öwlüýäniň başynda gölegçilere pul paýla­nylýar ekeni, indi bu yrymlar galyşyp gidipdir.

* * *

Ýas ýerinde berlen zady (mata bölegi, pul) ýyldyz görýän­çä, öýe salmaly dälmiş.

* * *

Adam jaýlanylanda her adam azyndan bir pil gum okla­ma­ly. Öňi bilen ogly, do­gany, iň ýakyn adamlary bir pilden okla­ma­­ly. Jaýlanylanda iň ýakyn adamlary bol­ma­sa, «Pylanynyň bir pil gumy hem ýetmedi» diýilýär.

* * *

Öwlüýäde «Pylany nähili adamdy?» diý­lip, merhum barada sorag berilýär. Şonda hem­meler «gowy adamdy» diýip, jogap berme­limiş, merhum barada ýaramaz gürrüň etmeli dälmiş.

* * *

Öwlüýäden getirilen piliň agzyny daş tarapa bakdyryp, tama söýäp, dikligine goýmalymyş. Birsalymdan aýryp, pili ýerde ýatyryp goýmaly. Bu «Ölüm gaýtalanmasyn» diýmegi aňladýar.

* * *

Gölegçileriň öňüni kesip geçmeli dälmiş.

* * *

Ölüm düşende kyrk günläp, ýyllap köne eşikler geýilýär. Käbir welaýatlarda gara, ak eşikler hem geýilýär.

* * *

Adam ölende eşiklerini öýde asyşdy­ryp goýmaly, şonda olar düzüwligine goýul­ýar. Şonuň üçin hem diri adamyň eşikleri serlende, çöwre serilýär. Eger kir ýuwlanda düzüw serilse, «ol adam öldümikä?» diýip, perişdeler aýat okarmyş, seren adama hem o dünýäde azap berlermiş.

* * *

Adam ölende käbir ýerlerde üç günläp, kä ýerde bolsa ýedi günläp nahary goňşy-golam­lary, ýakyn adamlary getirýärler. Al-arwah­laryň nahary zäherlemegi ahmalmyş.

* * *

Goňşy-golamlar merhum çykan öýe nahar getirende ta­ba­gy­ny ýuwup bermeli, «ölüm ýokuş­masyn» diýen manysy bar.

* * *

Ýas ýerinde çörek dadylanda, çöregi täk döwüp almaly.

* * *

Ýas ýerinde süňk gemirmeli däl, ömür ýaşyňy kemeldýär­mi­şiň.

* * *

Ýasda aýbogdaşyňy gurup oturmak bolmaýar, aýagyňa şeý­tan münermiş.

* * *

Ýasda geleni garşylap, gideni ugradyp durmak bolmaýar. Ruh­laryň gaharyny getirer­mişiň.

* * *

Ýas ýeriňden gelýärkäň, yzyňa arwah-jyn düşýärmiş. Käbir welaýatlarda miweli aga­jyň daşyndan üç gezek aýlanylylyp, soňra öýüňe girilýär, şonda arwah-jynlar galar­myş.

* * *

Ýas ýerine baryp gelýärkäň, başga öýe gir­meklik gowy gö­rül­meýär.

* * *

Ýas ýerinden çykyp, toý ýere barmak hem gowy däl.

* * *

Toý ýerinden çykyp, ýas ýerine barmaklyk hem gowy gö­rül­meýär.

* * *

Ýasdan gaýdyp gelip, elleriňi biri-biriniň içinden geçirip otur­maly däl. Ruhlaryň gaharyny getirermişiň.

* * *

Ýas ýerinde köp oturmaly dälmiş.

* * *

Ýasda nan kökesiz ýapylarmyş.

* * *

«Ölümiň yzy kesilsin, ýoly sowulsyn!» diýlen ýagşy niýet bilen ölümde nan bişi­ri­lende, dürtgiç gyradan başlap, ortada gutar­maly.

* * *

«Hamyr alyp, çişip, köpelmesin, ölüm hem köpelmesin» diý­len ýagşy niýet bilen ýasda petir çörek bişirilýär.

* * *

Ýas ýerine äkidilýän saçaga täk çörek ýa-da täk zatlar sa­lynýar.

* * *

Ýas ýerinden yzyna berlen zat ýetime-ýesire berilýärmiş.

* * *

Ýas ýerine ýaş çaga eltilse, gowy görül­meýär.

* * *

Anna agşamy kir ýuwmak, tikin tikmek bolmaýarmyş. Şol gün nahar bişirip, işigi açyp goýmaly, çünki anna agşamlary mer­humlar gelýärmiş. Olaryň ruhlary kyrk ýyllap, hantama bolup öýüň töwereginde aýlanyp ýörermiş.

* * *

Merhum ýüklenen düýäniň ýagyny saça çalsaň, saç tiz agararmyş.

* * *

Eger merhumlar düýşüňe girse, sogan iýip aýat okama­lymyş.

* * *

Merhumyň eşiklerini ýetim-ýesirlere, garyp-gasarlara, özü­ni oňarmaýanlara berme­li­miş. Eger şeýle edilmese, ol egin-eşik­­siz, ýalaňaç halda düýşüňe girermiş.

* * *

Her bir adam ölmezinden öň hem sadaka berip ýörmelimiş. Beren sadakalaryň üstü­ňe saýa salarmyş¹.

* * *

Merhumlaryň belli günlerini, sadaka edip, belläp durma­ly­myş. Şeýle edilse, merhum gowulykda düýşüňe girermiş.

* * *

Iň soňky deminde iň ýakyn adamlary ýanynda bolsa, mer­hum razy bolarmyş, bu agyr pursat ýeňillik bilen geçermiş.

* * *

Merhum öýden çykarylanda, jäç döwýär­ler. Jäç sesine ruh tisginermiş, merhumdan daşlaşarmyş, ýogsa ruh pyr-pyr edip, pyrlanyp, heläk bolup ýörermiş.

* * *

Merhuma jynaza okalýarka (jynaza-mer­humyň o dünýäsi üçin ýagşy dilegler et­mek­dir), ýerde oturyp, ýagşy dileglere goşulmak sogapdyr.

* * *

Türkmenlerde «kim garyp, ölen garyp» diýilýär. Şonuň üçin-de kimdir biriniň aradan çykandygyny eşiden, şol merhum ýat hem bolsa, şol gün ýas tutmalymyş.

* * *

Ýanýoldaşy aradan çykan aýal bir ýyllap başga birine durmuşa çykmaly dälmiş. Eger çykmakçy bolsa, dokuz aý, dokuz gün garaşylmaly. Zenanyň ikigat däldigine göz ýetirmek üçin şeýle edilýär.

* * *

Ýas ýerine göwşülräk (köneräk) eşikler bilen barylsa gowy.

* * *

Kiçi ýaşly çagalar ýas ýerinden daşrakda saklanylmaly.

* * *

Käbir ýerlerde «umydyny üzsün» diýen niýet bilen çagalara merhumyň ýüzüni gör­kez­ýärler. Käbir ýerlerde bolsa «Çaga­nyň gorkmagy, tisginmegi ahmal» diýlen pikir bilen çagalara merhumy görkezmekden daşda durýarlar.

* * *

Merhumyň çilesi düşen aýal maşgala gölegçileriň öňünden geçse, çilesi açylmagy ahmal.

* * *

Hepdäniň sogapgüni ikindinara öýde ys çykarmaly. Mer­hum­laryň ruhlary şol ta­ga­myň ysyna gelermiş. Aýat hantama bolar­myş­lar.

* * *

Sogapgüni tikin-çatyn etmeli däl, kir ýuwmaly däl, mer­humlaryň adyna aýat-töwir edip, işigi açyp oturmaly.

* * *

Merhumy ýuwýan (ýagny, merhumyň süňňüne girýän) adam­lara «babalylar» diýilýär. Ba­ba­lylar merhumy ýuwan­la­ryn­dan soň, ol hakda gürrüň etmeli dälmiş.

* * *

Merhum ses edilse, gowy görermiş. «Ag­la­ýar­mykalar, agla­maýarmykalar?» diýip, sy­nap görermiş.

Merhum aýdarmyş:

Depede diňçi goýdum,

Gapyda synçy goýdum.

* * *

Adaty wagtlarda pili dikligine söýäp goýmaly däl, ölüme garaşarmyş.

GYMMATLY HAZYNANYň biR ülüşi

Dana, pähim-paýhasly pederlerimizden miras galan, gym­ma­tyny hiç bir zada deňäp bolmajak, aňyrsy-bärsi gö­rünmeýän ummany ýatladýan genji-hazynanyň – halky eserleriň arasynda «Iň gadymy döwürlerde dörändir» diý­lip çaklanylýany hem halk ynançlarynyň esasynda dörän yrymlardyr.

Türkmenistan ýurdumyz Garaşsyzlygyna eýe bolma­zyndan ozal halky eserleriň içinde «bagty açylmadyk» gör­nüşlerden biri hem yrymlardy. Beýik Türkmenbaşy zama­na­synda perzent terbiýesinde uly ähmiýeti bolan, türkme­niň edep mekdebi ha­saplanylýan yrymlar giňişleýin öwre­ni­lip başlanyldy. Çünki Be­ýik Serdarymyz: «Biz halkymy­zyň oňat däp-dessurlaryny dikeltmelidiris, ruhy baýlygyny artdyrmalydyrys... Biz geç­miş­däki unudylan ruhy baýlyk­la­rymyzy dikeltmeli» diýip, ýörite belläp geçdi.¹ Ol bu me­selä ýygy-ýygydan ünsi çekip, geçmiş mirasymyzy öw­ren­mekligi esasy meseleleriň biri hökmünde öňe çykardy. Gözellikleri, ajaýyplyklary döretmegiň her bir döwürde-de ussatlyk bilen hötdesinden gelen, ümmül­mez ruhy baý­ly­gyň eýesi bolan pähim-paýhasly halkymyzdan miras ga­lan ruhy gymmatlyklar, aýratyn hem, yrym-ynançlar öwreni­lip, olaryň terbiýe meselesinde uly ähmiýete eýedigine aý­ratyn üns çekildi.

Sowetler döwründe yrymlar dini nusgalardan hasapla­nyl­ýardy. Yrymlar barada söhbet açýan ýek-tük kitaplarda hem «Äh­li dini düşünjeler yrymdyr», «Yrym könäniň ga­lyn­dy­sy­dyr» diýlen nätakyk netijeler çykarylýardy¹. Şonuň bilen bir­likde, yrymlar adamzadyň tebigaty azda-kände üýt­getmek, oňa täsir etmek niýeti bilen ýa-da tebigy hady­salardan gorkmak netijesinde döreden halky eserleri ha­sap­lanylýardy. Dogry, bu belli bir ýagdaýda şeýle. Ilki­durmuş adamlary ir döwürlerde otdan gorkupdyrlar, oduň durmuşda tutýan ornuna olar kem-kemden düşünip başlap­dyrlar.

Tebigy hadysalardan gorkmak her hili ynançlaryň dö­re­me­gine sebäp bolupdyr. Ynançlar hem dürli yrymlaryň döre­me­gi­ne getiripdir. Aslyýetinde, yrymlaryň örän köp sanlysy adam­za­dyň haýsydyr bir ynanjynyň esasynda dö­räp­dir. Adamzat ýaşaýşynyň has irki döwürlerinde, adam­lar köpçülikleýin ýaşap ýören heňňamlarynda awa giden wagt­lary ok-ýaýdyr tüpeň­le­ri­ni gazanyň içine aýlap awla­rynyň şowly bolmagyny, gaza­ny­nyň etden dolmagyny ar­zuw­lapdyrlar. Şeýle edilip gidilse, «Aw şowly bolar» di­ýen ynanja gulluk edipdirler. Soňra bu ynanç­lar kem-kemden köpçülikleýin häsiýete eýe bolup, yryma öwrü­lip­dir. Awa ugradýanlar hem «Aw ganly bolsun!» diýip, ýag­şy dilegler bilen ugradypdyrlar. Olar hem ýagşy niýetleri özlerine hemra edinip, awa ugrapdyrlar weli, işleri oňuna bo­lupdyr.

Asman jisimlerinden gorkmak netijesinde hem birtopar yrymlar döräpdir. Adamlar ir bilen turup Güne salam berip­dir­ler, daş çykanlarynda Aýa, Güne bakyp oturman­dyr­lar. Olara jan­ly zatlar hökmünde garapdyrlar. Bu bara­da Beýik Saparmy­rat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhna­ma­synda şeýle setirler gabat gelýär: «Gadym zamanlar adam ýele, ýagyş-ýagmyra, ýyldyryma, Aýa, Güne, Asma­na, «Hudaý» diýip uýup, ahy­ry Hudaýyň ýalňyzdygyna ynandy»¹.

Aýa, Güne, ýyldyza, suwa, oda, ösümliklere salam ber­mek­lik, olar bilen gepleşmeklik, sözleşmeklik, olara jan­ly zatlar hök­münde garamaklyk, üstüňe gün dogdur­maz­lyk ýaly yrym-ynançlar bilen adamlar gadymy geçmiş­den häzirki günlere çen­li arkama-arka umytly gelip ýetip­dirler. Yrym-ynançlar halk aňy­nyň, paýhasynyň önümidir, «ýedi ölçelip, bir kesilip» biziň döwrümize gelip ýeten ruhy gymmatlyklardyr.

Yrymlaryň ählisiniň birbada döremänligini olaryň many-mazmunyndan aňlap oturmaly.

Pähim-paýhasyň eýesi döredijilerimiz:

Hakgaý-hakgaý Telimbaý,

Ýeneki aýlara, ýeneki günlere,

Baş esen, bagry bitin,

Özüň ýetir, Hudaýym. Omyn!

diýip, täze aý doganda, iki ellerini birikdirip, maňlaýlaryna sylyp, ýagşy dilegler bilen oňa sežde edipdirler, soňra «Ýörüň, Käbä gideliň!» diýip, öňe tarap 5-6 ädim ädip, soňra «Yza gaýdyp, azyk-suwlugymyzy alaly» diýip, özlerini ynandyryp­dyr­lar, göýäki, Käbä gidip gelen ýaly duýgyny başdan ge­çi­rip­dirler, öz göwünlerine teselli beripdirler. Aýyň dik dogmagy hem adamlary ruhlandyrypdyr. «Aýym-dik, bendäm-ýatyk» (diý­mek rahat), «Aýym-ýatyk, bendäm-dik» (diýmek aladaly) diýen pikire uýupdyrlar. Soňra üstlerine Gün dogdurman, Biri­bardan ýagşy dilegler edip, öz ynançlaryna uýup, adaty işlerine başlapdyrlar.

Dürli wagtlarda dörän yrymlaryň many-mazmunlary hem dürli-dürli, sanawaç bendi kimin bentler hem yrymlaryň ara­syn­da kän gabat gelýär. Şygyr görnüşine salnyp, gitdigiçe çeperleşip, agyzdan-agza, dilden-dile geçip biziň döwürle­ri­mi­ze gelip ýeten sanawaç setirleri ynsanyň kalbyny ynjaldýar, «umyt atyna» atarýar. Baryp-ha otparazlyk dini döwründe dö­rän sanawaç setirlerini hem halk hakydasy şu günlere ýetirip­dir, ol bentler taryhyň gatlaryny ýaňlandyryp, halkyň ýürek gür­süldisini beýan edipdir. Agyr aý hasaplanylsa, täze aý do­ganda obada uly ot ýakyp, adamlar günälerini dökmek üçin üç gezek otdan eýlek-beýläk böküp, sanawaç setirlerini sanap­dyrlar. Ol setirler otparazlyk dini döwürlerinden habar berýär, oda Hudaý hökmünde ýüzlenilýär, yslamyň ýokundysy hem duýulýar, günä etmeklik hakda söhbet açylýar. Ine, ol setirler:

Şaman ot,

Boldum şat,

Parlap üstüňden bökdüm,

Za:rlap günämi dökdüm,

Sygyndym saňa zarlap,

Goýmagyn meni harlap,

Uzak ýaşat ýaşymy,

Ýetir rysgal aşymy,

Haýyr kyl sen, işimi...

Yrymlaryň örüsi örän giň, durmuşyň ähli babatlarynda dö­redilen yrymlar sanardan kändir. Ol yrym-ynançlar adamzatda pähim-paýhas, parasatlylyk, ynsaplylyk, ynsansöýüjilik, mu­kad­deslik, päklik, jomartlyk ýaly ajaýyp häsiýetleri terbiýeläp, ýaramaz gylyk-häsiýetlerden daşlaşmaga kömek berýär. Gowy häsiýetleri özüňde jemlemäge ymtylyş döredýär, her bir adam­da ýaşlykdan şineläp barýan belent adamkärçilik sypatlaryny ösdürýär, öňküden hem belende göterýär.

Yrymlar ynsanlarda birek-birege hormat goýmagy, Hak nu­ry bilen ýaradylan ähli zatlara söýgi bilen garamagy, ösümlik­leri, haýwanlary, zemindäki janly-jandarlary ynjytmazlygy öw­redýär.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy: «Adalat, hakykat ýoluna ymykly düşmek üçin bolsa ýaşlykdan kalbyňy tämiz ah­la­gyň nurlary bilen doldurmaly. Ine, şeýtseňiz, ýüregiňiz ata Wa­tany­myza – Garaşsyz Türkmenistana maýyl bolar»¹ diýip, ýaşlara sargyt etdi.

Tämiz ahlagyň nurlary bilen kalbyňy doldurmakda esasy orun milli mirasymyzyň esasy şahasy bolan halk döredijiligine degişlidir. Halkyň yrym-ynançlaryny, däbini-dessuryny bilýän­ler tämiz ahlakly adamlar bolup ýetişerler.

Elbetde, tämiz ahlakly adamlar janly-jandary, ösümlikleri, Allatagalanyň ýaradan ähli zatlaryny sylapdyrlar, muny biziň döwürlerimize gelip ýeten sanawaç setirleri hem tassyklaýar:

– Essalawmaleýkim, suw aga!

Elimi-ýüzümi ýuw aga,

Öýüme myhman geldi,

Täret suwy ber aga!

Türkmen halkynyň gadymdan gelýän ynanjynda suwy ke­ramatly hasaplapdyrlar, ýaşaýşyň gözbaşy, «Allatagalanyň je­malyny gören suwuň eýesi barmyş, gije derýadan, ýapdan suw almaly däl» diýen ýaly ynançlara eýeren adamlar öz ynançlarynyň üsti bilen çagalaryny hem terbiýeläpdirler, çünki gije garaňkyda suw almaga barsaň, birden ýykylmagyň, mör-möjegiň üstünden basmagyň ahmal. Şeýle sanawaç setirleri bolsa yrymlaryň halk arasynda has berk ornaşmagyna sebäp bolupdyr.

Ýüzärlik (derman ot) ýygylanda aýdylýan sanawaç hem halk arasynda saklanyp galypdyr:

– Essalawmaleýkim, adraspan¹,

Meni iberdi Omar-Osman,

Derdime derman bol,

Dertlime şypa!

Döwük-ýenjik üçin mumyýa dagdan atylyp alnanda aýdylýan sanawaç hem özboluşlydyr.

Mumyýa aga senmisiň?

Döwüge-synyga emmisiň?

Döwük-synyga em bolmasaň,

Merwerit² ibärin yzyňdan.

«Eline ýa-da başga bir ýerine siňňil çykan adam täze dogan aýa siňňilini gijeňläp, şeýle sanawajy sanamalymyş» diýen yrym hem halk arasynda gabat gelýär:

– Aýym, seni hoş gördüm,

Siňňil düýbün boş gördüm,

Aýym, seniň ýoluňa,

Ýedi bugdaý aş berdim.

Şu hili yrymlar ýerine ýetirilende, öz peýdaly netijesini hem beripdir, adamlaryň ynamyny berkidip, köpçülikleýin ýaý­rap gidipdir. Adamlar «sähet we bisähet» günleri oýlap tapypdyr­lar, kimdir biri ýamanlyga uçrasa, şol gün «bisähet» gün hasap­lanylyp, şol günlerden adamlar howpurgap, çekinip, ýyldyzyň ýoluna köke, çörek aýdypdyrlar, ugraýan ýollaryna iňňe oklapdyrlar. «Bisähet» güni Myrryh ýyldyzy bilen baglanyş­dyrypdyrlar.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnama­syn­da sähetli gün barada uly pir Mäne babanyň sözleri ber­lipdir¹. Şondan bäri ynsanlaryň sähetli güne garaýyşlary belli bir derejede üýtgedi.

Oguz han atamyzyň döwürlerinde hem halk arasynda bolan ynançlaryň ençemesiniň yryma öwrülip gidendigini tassyk­laýan maglumatlar biziň döwürlerimize gelip ýetipdir. «Oguz hanyň alty ogluna üç-üçden bölüp üçok we bozyk lakamy dakylandan soň, Oguz hanyň Urýangy-Kent Ärkyl Hoja atly maslahatçysy (soňra Gün hanyň maslahatçysy) oglanlaryň her biriniň wezipesini, urug adyny, alamat hem tamgalaryny bel­ledi. «Bu, goý, olaryň ongony bolsun» diýdi. Bu söz «ink» sö­zün­den gelip çykandyr. «Ink» sözi türkiçe «gutly» diýmekdir. Şeýlelik bilen, «ink bolsun!» diýýärler, ýagny «Gutly bolsun!». Bir kabyla bir haýwan ongon hökmünde bellenen mahalynda, ol ongon ýagşy niýet bilen yrym edilip bellenilýär. Ongon hökmünde bellenilen haýwan öldürilmeýär we onuň eti-de iýilmeýär¹.

Hut häzirki günlerde-de türkmenlerde at eti iýilmeýär. Daşoguz welaýatynyň käbir ýerlerinde düýe etini iýmekden saklanýarlar. Olar özleriniň ynançlaryny nakyl bilen berkidip, täsin nakyllary döredipdirler: «At eti – atam eti», «Düýe eti – dünýäm eti». Käbir ýerlerde bolsa, tersine, «Baýtal eti – bal eti» diýen ýaly nakyllar hem döräpdir. Bular ýaly nakyllar halk arasynda ýörgünli ulanylypdyr. Bu bolsa käbir ýerlerde bu mallaryň etiniň iýlendigine güwä geçýär.

Diýmek, yrymlaryň ençemesi has ir döwürlerde adamlaryň aňynyň kämilleşip, gitdigiçe ösüp başlan döwürlerinde döräp, soňabaka örüsi giňäp, Oguz han atamyzyň zamanasynda halk arasyna has hem ornaşypdyr, köpçülikleýin häsiýete geçipdir. Elbetde, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruh­na­ma­synda ýygy-ýygydan ýatlanylyp geçilişi ýaly, türkmenler yslamy öz yrym-ynançlary bilen baglanyşdyryp, özleriçe ula­nyp­dyrlar. Türkmen öz yrym-ynançlaryna uýan halk.

Halk ynançlarynyň iňňän gadymy döwürlerden kök alyp gaýdýanlygyna biz geçmiş danalarymyzyň eserleri bilen tanyş bolan wagtymyzda has hem anyk göz ýetirýäris. Olaryň eser­lerine-de köpsanly yrymlar, yrymlara garaýyşlar siňipdir.¹

Yrymlar ýaşaýyşda ýol-ýörelge, ynsanyň ahlak ýörelgesi, umuman, durmuşda özüňi alyp barmagyň çelgisi. Halk döre­diji­liginiň bu nusgasy ýaşaýyş durmuşynda örän giňden ulany­lyp­dyr, halkyň nesil terbiýesiniň mekdebine öwrülip gidipdir. Dana gojalarymyz, mährem ejelerimiz öz dowamatlary bolan perzentlerini halal ojakly, arassa ahlakly, päk kalply, ynsaply, ygrarly, lebzi halal, mert, edermen, jomart, pähim-paýhasly yn­sanlar edip terbiýelemek maksady bilen uly terbiýeçilik äh­mi­ýeti bolan yrymlary döredipdirler. Olar öz dowamatlaryny özleriniň eýerip gelýän yrym-ynançlarynyň, däp-dessurlary­nyň, ahlak ýörelgeleriniň mysalynda terbiýeläpdirler. Şeýlelik­de, özboluşly terbiýeleýiş usullary – türkmen halkynyň ahlak ýörelgeleri emele gelipdir.

Her bir adam özüçe, öz ynanjyna eýerip, bir işiň başyny tutanda: «Be-e, muny şeýtdim weli, işim şowly bolaýdy­ow!» diýip pikirlenýär-de, biriniň ýanynda aýdýar weli, soňra köp­çülikleýin häsiýete geçip, yryma öwrülýär. Giň halk köpçüligi, yrymlara ynanmagy unaýar. «Yrymsyzyň yrzy (ynsaby) ýok», «Yrymly yrylmaz» diýen ýaly nakyllar, «yry­myna ýagşy», «yrym-yrym,ýom-ýom» ýaly aýdylýan sözleriň döremegi muňa doly şaýatlyk edýär. Elbetde, yrymlara käbir ynanmaýanlar hem gabat gelýär.

Yrymlar halkyň geljege bolan umytly garaýyşlary, arzuw-islegi, ýagşylyklara bolan ymtylyşlary netijesinde döräpdir. Köpsanly ýagşy niýetlere ýugrulan yrymlar bilen bir hatarda ýaramaz manyly yrymlar hem ýüze çykypdyr. Bular käbir adam­laryň bir işiň başyny tutanda şowsuzlyk ýüze çyksa: «Hä-ä, men pylan hili iş etdim weli, şu ýaramaz iş boldy» diýip, yrym etmekleri netijesinde döräpdir. Adamlar ýaramaz manyly yrymlara gabat gelmekden çekinipdirler, ýagşy niýetlere ýugrulan yrymlardan ugur almaga çalşypdyrlar.

Ýaşaýyş durmuşynda ýüze çykan yrymlaryň köpüsini adam­laryň özleri saýlap, seljerip, sünnäläp, syntgylap, kämil­leş­dirip, öz mysallarynda barlap görüp, paýhas eleginden geçiripdirler. Yrymlara ynanmalymy, ynanmaly dälmi?. Elbet­de, muny adamlaryň özleri saýlap, seljerip, özüçe kabul edip alýar. Her bir adam haýsydyr bir yrymy özünde barlap görse, ynanmalymy ýa-da ynanmalydygyny däldigini saýlap biler.

Ýagşy niýetli yrymlar adamynyň kalbyna, ruhuna siňmeli, şonda niýetler, arzuwlar hakykata öwrüler. Ýaşaýşa ýagşy ni­ýet­li garaýyşlar şowlulygy ýakynlaşdyrýar. «Ýagşy niýet – ýarym döwlet» diýip, halk aýdypdyr. «Halk aýtsa, galp aýd­ýan» däldir.

Ýagşy niýetli adamlar tarapyndan döredilen, ýagşylyklara ýugrulan yrymlar adamzady diňe gowulyklara çagyrýar. Her bir türkmen nahardan soň okaýan töwir-dogasynda: «Ýagşylara ýanaşdyr, ýamanlardan azaşdyr», «Ýamandan daş et, ýagşa duş et», «Ýagşylara ýaran et, ýamanlardan goran et», «Azdyr­ma­syn, azana duçar etmesin», «Ýamanyň şerinden gorap sakla­we­ri, beýik Taňrym!» diýip, Allatagala sygynyp, ýagşy dilegler edýändir. Ýagşy işler etmekligi niýet edinen adamynyň, türk­meniň yrym-ynanjyna görä, Biribara ýalbaryp, ýamanlardan daşlaşyp, ýagşylara ulaşyp, şeýtanyň şerini başa bardyrman, diňe ýagşylyklar etmelidigi yrymlarda öwran-öwran ýatlanyl­ýar. Yrymlary döretmek bilen türkmen halky bu dünýäde ýagşylyk etseň, ýalkaw, ýamanlyk etseň, zowal bardygyna ünsi çekipdir. Halkymyzyň şular ýaly ahlak ýörelgelerini kalbyna siňdiren adam bolsa özüne ýaman häsiýetleri golaýlaşdyrmaz.

Merkezi Aziýada dowam eden otparazlyk dini araplaryň Merkezi Aziýany basyp almagy bilen öz ornuny yslam dinine berdi. Emma bu ýagdaý ýuwaş-ýuwaşdan bolup geçdi. Halk paýhasy, halk aňy hem çylşyrymly ösüş ýoluny geçdi, täze dini uzak wagtlaryň dowamynda kabul etdi, hatda häzirki wagtlara çenli ulanylyp ýören yrymlarymyzda, nakyllarymyzda otparaz­lyk dininiň galyndylary saklanyp galypdyr. Beýik Serdarymyz bu barada şeýle ýatlaýar: «Merhumy jaýlamak adatynda türk­menleriň özboluşly däp-dessurlary bar. Ýasda erkek adamlaryň telpek geýmek däbi otparazlar döwründen bäri dowam edip gelýär. Ol «başymda gam bar» diýen manyny aňladýar. Ýasda aýallar bürenjek atynýar. Ölen adamyň hossarlary kyrk gün geçýänçä, aýdym-saz diňlemeýärler, belli günleri geçýänçä toý-tutmaýarlar»¹.

Otparazlyk dini adamzat medeniýetine uly täsir eden din, bu dini biziň ata-babalarymyzyň döredendigi has buýsançly. Bu dini esaslandyran Zaratustra b.e. öň II müň ýyllykda Mar­gia­nada ýaşap geçipdir.

Otparazlyk dini bilen baglanyşykly dörän «Ot astynda bela durmaz», «Ot – oraz» kimin nakyllara, «Oda tüýkürseň, günä bolýar», «Ösüp oturan agajy otlamak günä», «Näsagy oduň töwereginden aýlasaň, kesel gaçyp gidermiş», «Mal öldürilen ýerde, damak ganyň dökülen ýerinde ot ýakylýar, şeýle edil­mese, arwah-jyn gelermiş» diýen ýaly yrymlara häzirki döwür­de hem uýulmagy şol döwürlerden habar berýär.

Paýhasly halkymyzyň dana wekilleri nämedir bir zatdan çekinilmese, bir ynanja gulluk edilmese edep-terbiýäniň bozul­jakdygyna, her hili ýaramazlyklaryň ýüze çykmagynyň ähti­mal­dygyna, nesil terbiýesinde bärden gaýtmalaryň bolup bil­jek­digine göz ýetirip, yslam dininiň täsiri bilen hem yrymlaryň ençemesini döredipdir. Olar yslam dinini ak ýürek bilen kabul edipdirler. Bu barada Beýik Serdarymyz mukaddes Ruhnama­synda şeýle ýazýar: «Gorkut ata zamanynda diri baýlygy ýeriň üstüne, öli baýlygy ýeriň astyna sygmaýan, güýjüne baýrynyp, ýurduna buýsanyp ýören türkmenleriň kämil aňy oglanjygyň köýnek-balagyndan çykyşy ýaly, türkmen­le­riň kämil ruhy otparazlygyň hem, taňryparazlygyň hem çyg­ryndan çykypdyr. Yslam dininiň käbir gowy pikirleri türkmenleriň agtaryp tap­man ýören pikiri bolupdyr. Şo­nuň üçinem türkmenler yslamy kabul edýärler. Merwiň hö­kümdarynyň goşun dartyp gelen ys­lamçylara şäheriň der­wezelerini açmaklary hem şu zatlar üçin bolmaly»¹.

Beýik Serdarymyzyň belleýşi ýaly, täze pikirleri, garaýyş­lary agtaryp ýören türkmenler yslam dinine uýdular. Şondan soňra olaryň ahlak ýörelgeleri hem yslam dinine uýgunlaşdy.

Ata-enelerimiz Allatagalanyň öňünde günä etmegiň howp­ludygyny öz perzentlerine ýatladyp, «Eýle etseň, günä bolar, bu uly günä, bu bolsa kiçi günä, günä gazanmak örän agyrdyr. Biribaryň öňünde jogap bermeli bolar» diýen ýaly düşünjeleri çagalykdan perzentleriniň aňyna guýupdyrlar. Öz döreden yrym­laryny «günä» bilen baglanyşdyrypdyr, öz çagalaryny «gü­näden gorkuzmak» arkaly terbiýelemäge çalşypdyrlar: «Çö­regi bassaň, ýere taşlasaň günä bolar, gözüňem kör bolar­myş», «Paýyş sözleri agzyna alsaň, günä bolar», «Ýola kir suw dökmeklik külli günä. Günä etmekligi bolsa Beýik Biribar gowy görmeýär». Bular ýaly yrymlaryň aňyrsynda türkmeniň ata-babalardan galan, uly terbiýeçilik ähmiýeti bolan ahlak ýörelgeleriniň, halkyň köneden gelýän edim-gylymlarynyň ýatanlygyny görmek kyn däl. Yslam dini kök urdugyça, has hem özboluşly türkmen ahlagy, soňabaka has kämil ýörelgeleri döräpdir.

Serwerimiz Muhammet pygamberiň hadyslarynda «Her kim şükür etmese Allatagala, Allatagala şükür etmez bende­sine» diýilýär. Musulmançylygy ýüregi bilen kabul edip, yslam dinine uýan halkymyz şükür etmek, Allanyň beren ryzk-döw­letine kanagat etmek, gara nebsiňi şaglatmazlyk ýaly düşün­je­le­re, halallyga gulluk etmek ýaly ynançlara eýerip başlady. Halk «nebis» diýen zady öz ugruna goýberseň, adamzat isle­gi­niň soňy gutarmaýar, «Kanagata – bereket» diýen ýörel­geden ugur alýar, şony gündelik durmuşda özüne ýol-ýörelge edin­ýär. Şu pikirleriň bary halk ynanjyny esas edinip dörän yrym­laryň içinden eriş-argaç bolup geçýär.

Halkyň gündelik durmuşynda ulanylyp gelen sähet-bisähet, takdyr, kysmat, ýazgyt, nesibe, ykbal, täleý, rysgal-kemrysgal, halal-haram baradaky gürrüňler halk arasynda has giňden ýaý­radygyça, yryma öwrülipdir. Allatagalanyň öňünde günä et­me­giň howpludygyny ýatladýan yrymlaryň sany kem-kem­den ar­typ­dyr. Şükürlilik-kanagatlylyk türkmen halkynyň baky hem­rasy, ony halkyň tereň derýa kimin halky eserlerinden aň­lap otur­maly.

Oguz nesillerine mahsus bolan edim-gylymlar, däp-dessur­lar, ahlak ýörelgeler, urp-adatlar yrymlaryň içine siňdirilip, hal­kyň aňyna tenekär ýaly damdyrylmaga synanyşylypdyr. Türk­men halkynyň dürli taryhy zamanlardaky durmuş tejribeleri, geçen ýollary, ýaşaýyş şertleri yrymlarda beýanyny tapypdyr. Ynsanlar yrymlar arkaly gowy ýaşaýşyň, bol-telkilikde, jan saglykda uzak ýaşamagyň açaryny ele aljak bolup çalşypdyrlar.

Yrymlaryň ençemesi maşgala däp-dessurlary bilen baglany­şykly ýüze çykypdyr. Adamzat ýaşaýşy döräli bäri nikalaşmak, öýli-işikli bolmak, perzent öndürmek, ony ösdürip ýetişdirip, durmuş ummanyna goşmak, adamyny iň soňky ýoluna ugrat­mak bilen bagly ýüze çykan yrymlaryň sany gitdigiçe köpel­mek bilen bolupdyr. Olaryň many-mazmuny ähli durmuş haky­katyny özüne siňdirip, ugrukdyryjy, maslahat beriji äheňlere ýugrulypdyr. Ol yrymlaryň ençemesi bolsa gitdigiçe halk dur­mu­şyna berk ornaşyp, hökmany ýerine ýetirilmeli däp-dessur­lara öwrülip gidipdir.

Türkmen durmuşynda yrymlar diňe maşgala bilen bag­ly­lykda däl, eýsem ähli babatda döräpdir. Olary ýörite toparlara bölmek zerurlygy ýüze çykýar:

1. Tagam, çörek, bereket, rysgal-döwlet bilen bagly dörän yrymlar.

2. Toý däbi bilen baglanyşykly dörän yrymlar.

3. Çaga dogulmagy bilen bagly dörän yrymlar.

4. Edep-ekram bilen baglanyşykly yrymlar.

5. Adam bedeni bilen baglanyşykly yrymlar.

6. Zähmet endikleri we ekerançylyk bilen bagly yrymlar.

7. Tebipçilik bilen bagly yrym-ynançlar. Em-ýomlar.

8. Tebigat hadysalary we howa ýagdaýlary bilen bagly yrymlar.

9. Nowruz yrymlary.

10. Düýş ýorgutlary.

11. Haýwanlar, guşlar hakyndaky yrymlar.

12. Dürli ynançlar bilen bagly dörän yrymlar.

13. Otparazlyk dini bilen bagly yrymlar.

14. Gymmatbaha daşlar bilen baglanyşykly dörän yrymlar.

15. Sanawaçly yrymlar.

16. Dürli mazmunly yrymlar.

17. Ýas däbi bilen bagly dörän yrymlar.

Dürli babatlarda dörän yrymlaryň ählisiniň diýen ýaly uly terbiýeçilik ähmiýetiniň bardygyny bellemek gerek. Terbi­ýe­çi­lik ähmiýeti uly bolan yrymlaryň aňyrsynda giň, umman ýaly many-mazmun, türkmen ahlagy ýatyr. Muňa diňe uzak wagtlap öwrenilmekden üzňeleşdirilen yrymlary öwrenmäge mümkin­çi­lik alan Garaşsyzlyk zamanamyzda – Beýik Saparmyrat Türk­menbaşy zamanasynda göz ýetirildi. Maşgala bilen bagly yrymlaryň köpüsi nika toýy bilen bagly döräpdir. Mysal üçin, gudaçylyga, gelnalyja gidilende, gelin getirilende her hili yrymlara eýerilýär. Bular hem uzak wagtlaryň dowamynda köpçülikleýin häsiýete eýe bolupdyr. Gyzly öýe sawçylyga gidilende «duz-çöregimiz garylsyn, gyz bize ýazylan bolsun» diýlip, gizlinlik bilen gyzyň öýünden çörek bölejigi alnyp gaýdylýar. Şonuň bilen birlikde, gyzly öýe gudaçylyga gidilende düwünçek äkidilýär, eger guda bolmakçy bolsalar, düwünçege derek düwünçek salynýar. Gudaçylyga gelen tarapyň sözüni almak niýetleri bolmasa, käbir ýagdaýlarda düwünçekleri açyl­man, yzyna gaýtarylýar. Gudaçylyk bilen bagly yrymlar hem köpçülige ýaýrap, uzak asyrlary aşyp, biziň döwrümize gelip ýetipdir. Halkyň öz döreden yrymlaryna ynançlary gitdigiçe berkäpdir. Hut şu günlerde hem geçip barýan gelnalyjyny ýü­züne sylyp: «Bize-de hudaý ýetirsin!» diýişýän aýallary kän görmek bolýar. Yrym-ynançlar hem edil däp-dessurlar ýaly üýt­geşmelere sezewar bolup, kem-kemden berkäp, halkyň aňy­na ornaşyp gelipdir.

Gyz tarapda her hili yrym-ynançlar ýerine ýetirilip, gyz alnyp gaýdylansoň, ýene-de birtopar däbe öwrülen yrymlar berjaý edilýär. Gelin gelende gaýyn tarapda gözden-dilden goramak niýeti bilen ýüzärlik tütedilýär, gelniň bir eli ýaga, beýleki eli bala batyrylýar, bu «Gelen ýeri bilen bal bilen ýag ýaly garyşsyn» diýlip edilse, ak una barmaklaryny batyrmak, maňlaýyna un çalmak, öňüniň aklyk bolmagyny arzuwlap ýeri­ne ýetirilýän yrymlardyr. Täze gelen gelin sag aýagy bilen ätläp jaýa girmeli, eger sag aýagyny ätläp girmese, şol maşgalada betbagtçylyk ýüze çyksa, näsaglyk, keselçilik, ölüm-ýitim bolaýsa, bar, onsoň, «Gelniň aýagy düşmedi» diýen gürrüň ýüze çykýar, käbir ýerlerde bolsa: «Çep aýagy bilen ätläp girip, gaýynlary bilen çepleşip ýör» diýilýär. «Il bilen gelen toýdur baýram» diýlen, ähli adamlara mahsus bolan ahlak ýörelgäni ýöredýän paýhasly halkymyz ähli iliň oňlan yrym-ynançlaryny asyrlardan aşyryp, gözüniň göreji ýaly go­rap gelipdir.

Yrym-ynançlaryň ençemesi maşgalada çaganyň dogulmagy bilen bagly ýüze çykypdyr. Bu yrymlaryň köpüsiniň aňyrsynda edep, terbiýe ýatyr. Türkmen halky özüniň gündelik durmuşyn­da gabat gelýän ýörelgeler bilen baglylykda, ähli umumy oň­lanyljak bir netijä gelip, terbiýeçilik ähmiýeti bolan, öz halkyna geljekde-de peýda getirip biljek täsin yrymlary döredipdir. «Hamyla gelin aş saýlaýan döwründe gök önümleri, miweleri köp iýse, doglan çaga näzik, görmegeý, sypaýy bolarmyş», «Toýly gelin agzybimaza döwründe ak zatlary köpräk iýse, çaga-da ak bolup doglarmyş, eger gara zatlary köp iýse, garaýagyz çaga doglarmyş» diýen ýaly ynançlara eýerip, ony yryma öwrüpdirler, hemmeler şoňa ynanyp, şeýle etmäge çalşypdyrlar. «Doguljak çaga ogul bolsa, goý, ol batyr, eder­men, mert ýigit bolup ýetişsin» diýip, toýly gelne ýekegapanyň we ş.m. garadangaýtmaz, batyr haýwanlaryň ýüregini, «Eger-de gyz bolsa, görmegeý, owadan, näzik bolsun» diýip, owadan guşlaryň, keýgiň etini, gök, ak önümleri iýdiripdirler. Mundan çykýan netije «Göwrelilik döwründe ýaş gelne ýokumly iý­mitleri iýdirmek gerek » diýildigir. Ak we gök önümler bolsa ähli ýokumly maddalary özünde köp saklaýar, ýeňil, siňňitli. Şoňa göz ýetiren doga sowatly türkmen halky şeýle täsin yrymlaryň halkyň arasyna ýaýramagyny gazanypdyr.

Türkmen halky öz dowamaty bolan nesilleriniň işeňňir, zäh­metsöýer, batyr, maşgalanyň namysyny goraýjy bolup ýetiş­megini, gyzlarynyň bolsa eli çeper, asylly, saýhally bol­ma­gyny arzuwlap, öz ynançlarynyň esasynda birtopar yrymlary döredipdir. «Täze dünýä inen çagajygyň göbegini bosaganyň daş ýüzünde ýa-da öýüň gapdalynda, gyzjagazyň göbegini bolsa öýüň töründe gömmelimiş», eger şeýle edilse, gyzja­gazyň öýdeçi, eli çeper, törüň bezegi, oglanjygyň bolsa ulalyp, öýüň goragçysy, maşgala namysyny goraýjy bolup ýetişjek­digine ynanypdyrlar, bu ynanç hem köpçülikleýin häsiýete eýe bolup, yryma öwrülipdir.

Täze doglan çaga at dakmaklyk bilen bagly bolan yrymlar hem türkmen halkynyň arasynda ýörgünli ulanylýar. Ene-atanyň ilkinji borjy çaga göwnelaýyk at dakmak. Ir zamanlarda çaga ulalyp, 15–16 ýaşa baranda, nähilidir bir iş bitirse, şonda hakyky at dakylýar ekeni. Türkmeniň gadymy şadessany «Gorkut atada» biz bu ýagdaýa gabat gelýäris. «Bugaç han Derse han oglunyň boýy» diýen bölümde Derse hanyň 15 ýaşly ogly bugany (öküzi) öldürende, iş bitiren hökmünde Bugaç at goýýarlar. Emma uzak taryhy döwürleriň dowamynda yrym-ynançlaryň hem üýtgeşmelere sezewar bolýandygyny inkär etmek bolmaz. Häzirki döwürde çaga doglanda at tiz dakylsa gowy görülýär. «Çaga wagtynda at dakylmasa, ol ýaramaz, adam bolup ýetişer» diýen ynanç halk aňyna ornaşypdyr-da, yryma öwrülipdir. «Çaga çydamly, batyr bolsun» diýip oglan­jyklara berk zatlaryň, ösümlikleriň, güýçli haýwanlaryň atlary dakylýar. Ojar, Sazak, Gandym, Çerkez, Arslan, Ýolbars, Böri, Gurt we ş.m. Oglanlara berk daşlaryň hem atlary (Almaz, Polat) dakylýar.

Gyz maşgala bolsa owadan, näzik, sypaýy haýwanlaryň, guşlaryň, ajaýyp ösümlikleriň, süýji närseleriň atlary dakylýar. Keýik, Towşan, Maral, Jeren, Sülgün, Tawus, Toty, Bilbil, Gül, Nary, Alma, Maýsa, Miwe, Şirin, Şeker şular ýaly atlar­dan­dyr, olaryň sanyny näçe artdyrsaň, artdyryp oturmaly. Şaý-sepleriň, gymmatly daşlaryň atlary Altyn, Kümüş, Göwher, Zümerret, Dürdäne, Merjen, Ýakut hem gyz çagalara dakylýan­dyr. Paýhasly halkymyz öz çagalaryna beýle atlary ýagşy arzuw-niýetler, umytlar bilen dakypdyrlar.

Eger maşgalada diňe gyz çagalar bolup, ogullary ýok bolsa, ogul çaga dünýä inen halatynda Allatagaladan (gaýypdan) gelen peşgeş hökmünde, käbir halatlarda bolsa «Guşuň ýelejigi kimin gaýyp düşdi» diýip, Gaýyp dakypdyrlar. Çagasy durma­ýan eneler çagasynyň durmagyny, uzak ýaşamagyny Biribar­dan dileg edip, oňa göz degmezligini arzuwlap hem her hili atlary (Italmaz, Tagan, Tagangül we ş.m.) dakypdyrlar.

Türkmenlerde yslam dinine eýerilip, Beýik Allatagalanyň hem-de din wekilleriniň atlaryny hormatlap dakmaklyk bilen baglanyşykly yrymlar hem biziň Beýik Saparmyrat Türk­men­başy zamanamyza hem ençeme taryhy asyrlardan aşyp gelipdir. Halk arasynda «Allatagalanyň müň bir ady bar» diýen ynanç ýaşap gelýär. Ol giň halk köpçüliginiň arasyna ýaýrap, adam­lar, hut, häzirki günlerde hem ogul perzentleriniň adyna şol atlardan bilýänlerini dakýarlar. Şeýle atlardan birnäçesini my­sal almak ýerliklidir: Kadyr, Möwlam, Sylap, Ýalkap, Rah­man, Rahym, Jepbar, Jelil, Gapbar. Allatagalanyň adyny göni tut­mak­dan çekinip, yzyna goşmaça «berdi» sözüni hem goşup, Hudaýberdi, Taňryberdi,Sylapberdi,Ýalkapberdi ýaly görnüşde tutupdyrlar.

Din wekilleriniň hem ählisiniň diýen ýaly atlaryny dakmak türkmen halkynyň arasynda ýörgünlidir. Muhammet, Omar, Osman, Aly, Isa, Mäti, Musa, Ýakup, Ýunus, Ýusup we ş.m. atlary dakmak bilen paýhasly halkymyz öz perzentleriniň şular ýaly arassa ahlakly, päk wyždanly, Beýik Taňrynyň söýen bendeleri bolup ýetişmeklerini arzuwlapdyrlar. Halk arasynda «Şeýle atlar hem-de galan at (ýogalan merhumlaryň atlary) dakylan perzentleri urmak, olara sögmek bolmaz» diýen yrym-ynanç hem gadym zamanlardan bäri türkmenleriň arasynda kök urupdyr.

Türkmenleriň arasynda iň giň ýaýran at dakmagyň görnüşi hem ölüp-ýitip giden merhumlaryň hormatyna olaryň atlaryny dakmaklykdyr. «Iň ýakyn adamlarymyzyň atlary ýerde ýat­ma­syn» diýen yryma eýerilipdir. «Ine, pylanyjan geläýdi» diýip, onuň göni adyny tutmakdan saklanyp, «Atajan, Kakajan, Ene­jan, Mamajan» diýip, uly hormat-sylag bilen ýüzlenýärler.

Hudaý ýoluna sadaka berlip, merhuma aýat okadylyp, on­soň ady dakylýar. Eger şeýle edilmese, «Merhum adyny ber­mäge razy bolmazmyş» diýen yrym-ynanç şu günlerde hem ýör­günli ulanylýar.

Türkmen halkynyň arasynda şu günlerde hem ruhy sütünlerimiz bolan Myraly, Magtymguly, Mollanepes, Kemine, Azady ýalylaryň, batyr serkerdelerimizden Görogly, Keýmir ýaly edermenleriň atlaryny dakmaklyk uly sylag-hormat bilen amala aşyrylýar. Häzirki döwürde Serdar, Saparmyrat diýlip, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň, Gurbansoltan ejäniň, Atamyrat aganyň adyny dakmaklyk hem ýörgünli. Bu-da täze yrym-ynançlardandyr.

Maşgalada dünýä inen çaganyň ilkinji eşidýän owazy mukaddes azan, halk arasynda azan aýtdyrylanda «Çaganyň gulaklary açylarmyş» diýen yrym-ynanç ýaşap gelýär. Azan aýdyjy çaganyň adyny hem aýtmaly, bu ynanç yslam dini bilen baglanyşykly dörändir. Azan aýdylyp, çaganyň ady belli bolandan soňra çagany, enäni goramak maksady bilen dürli yrymlar amala aşyrylýar. Şeýle yrymlardan biri-de uzak ýyllaryň dowamynda halkyň duýgy-duşünjesinde, kalbynda, bütin süňňünde, ruhunda ýaşap gelýän çiledir. Halkyň düşünjesine görä, «Çile, esasan, ýaş gelne (atasy öýüne gaýtarylmadyk), täze doglan çaga düşýär» diýlen pikir halkyň janyna-ganyna siňip gidipdir. Ýaş gelin bilen ýaş çaga biziň halkymyzyň ata Watan derejesinde ähli pähim-paýhasy bilen goraýan mukaddesligi. Bu mukaddeslikler ähli bela-beter­ler­den, howp-hatarlardan goralmaga çalşylýar.

Çile döwrüniň esasy maksady ýaş çagany, ýaş gelni gorap saklamak. Bir öýde ýaş çaga bar bolsa (doglanyna kyrk gün bolmadyk), şol öýe başga bir täze doglan çaga getirilmeli däl, ýaş gelin hem edil çaga ýaly. Yryma görä, öýdäki çaga ýa-da ýaş gelin daşary çykarylýar. Üstüne gelen gelin ýa-da çaga öýe girensoň, ol öýe girýär. Şeýle etmek bilen halk öz ynanjyny goraýar, kalbyny ynjaldýar. Halk şuny etmese, ynjalmaz, çünki bütin durky bilen şu ynanja eýlenipdir.

Aradan çykan merhumy jaýlamaga giden gölegçiler gaýdyp gelenlerinde ýaş gelin, ýaş çaga öýden daşary çykarylmaly, öýe girenlerinden soňra olar girmeli.

Türkmen halky duza uly sarpa goýýar. Eger iki maşgala gelin edinse, ýa-da çagasy bolsa, ýa-da biri gelin edinip, bi­rinde çaga bolsa, şol iki maşgala tizlikde duz alyşmaly. «Eger şeýle edilse, çile düşmez» diýen ynam adamlaryň, aýratyn hem yrymlara tüýs ýürek bilen eýerýän aýal maşgalalaryň ýüregine rahatlyk aralaşdyrypdyr. Her hili iýmit önümlerinden hem çile düşmez ýaly, ýaş çagaly, ýaş gelinli öýe getirilmesi gadagan edilen iýmitler bar. Bu bolsa türkmen halkynyň ähli zady sel­jerip, oýlanyp, bir işiň başyny tutýan doga sowatly halk bolanlygyndan habar berýär. Ýumurtga, et şeýle gadagan edilen iýmitleriň hataryna girýär. Şol önümler ýaş gelinli, ýaş çagaly öýe getirilse, ol önümleri daşarda goýup, gelni, çagany daşary çykarmaly, soňra ol iýmitleri öýe salyp, soňra olary girizmeli. Elbetde, bu halkyň köneden gelýän yrym-ynanjy, emma şeýle edilse, nähilidir bir kalbyňy rahatlandyrýar. Bu barada Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy hem öz çykyşlarynda belläp, yrym-ynançlara uly baha berip, şeýle diýdi: «Geçmişde türkmenler örän medeniýetli halk bolup­dyr. Çaga doglanda hökmany ýerine ýetirmeli däplerimiz bolupdyr. Indi biz olary ýatdan çykarypdyrys. Çaga dünýä inendäki kyrk çiläni alyp görüň.

Ol çaga gigiýenasynyň iň ýokary nusgasydyr».¹

Dogrudan hem, çile türkmen halkynyň çaga, gelin bilen bagly bolan arassaçylyk düzgünleriniň berjaý edilmesidir. Halk arasynda «Çile düşen çaga eýikmez, boýnuny wagtynda tutup bilmez, eger-de etiň, ýumurtganyň çilesi düşse, uşak, iri örgün örer» diýen ynanç ata-babalardan bäri dowam edip gelipdir. Türkmen halky näzik ýaş gelnini, ýaş çagasyny apalap, ähli bela-beterden goramaga çalşypdyr. Ýaş gelinler ikigat wag­tynda özüni örän gowy saklap, özünden talap edilýän düzgün­leri dogry berjaý etmelidirler. Çaga doglanda ýedi gün iň howply günlerden hasaplanylýar. Şondan soň çaga-da, ýaş ene-de arassalanmaly, çileden çykmaly. Çagany ýa-da gelni düşür­jek suwuňa ýedi sany bugdaý ýa-da tüwi (rysgal-döwletliligiň alamaty), kümüş teňňe atyp, içine ýedi çemçe suwy hem goşmaly. Soňra edil şunuň ýaly ýagdaý kyrk günden soň hem gaýtalanýar, kyrk däne, kyrk çemçe suw garylýar. Ine, şu pursatdan soňra hem doly sagatlyk döwri başlanýar. «Çaga çileli döwründe, çileden çykýança, aýry ýerde ýaty­ryl­ma­ly, çagaly jaýa köp adam girmese gowy», «Çileli çaganyň ýas­sy­gynyň aşagynda jöwher pyçak, duz, çörek goýsaň, çagany arwah-jyndan goraýarmyş», «Ýaş çaga bosaganyň üstünde oýnasa, kesellegiç bolarmyş». Bular kimin yrym-ynançlaryň aňyrsynda uly terbiýe mekdebi ýatyr. Ýaş çaga, ýaş gelin çileli döwründe olaryň bedeni gowşak bolýar, goranyş ukyby bolma­dyk bedene her hili keselleriň ýokuşmagy ahmal, şonuň üçin hem pähim-paýhasly pederlerimiz yrym-ynançlarynyň üsti bi­len öz nesillerini her hili bela-beterlerden goramaklygy niýet edinipdirler.

Türkmenlerde ýaş çaganyň galpagy ilkinji gezek syrylanda, ilkinji dişi çykanda hem dürli yrym-ynançlar amala aşyrylyp­dyr. Garaşsyzlyk türkmen halkyna ýitip giden yrym-ynançlary­ny, däp-dessurlaryny gaýdyp berdi, ýatdan çykarylmak dere­jesine ýetirilen ahlak ýörelgelerimiz durmuşa ornaşyp başlady. Yrym-ynançlaryň birtopary ösüp, kämilleşip, köpçülikleýin häsiýete geçip, hökmany ýerine ýetirmeli däp-dessura öwrülip gidipdir. Şolaryň iň esasylary galpak toýy we diş toýy bilen baglanyşyklydyr. Bu toýlar bilen baglanyşykly hem yrym-ynançlar ýerine ýetirilipdir.

Kähalatlarda çaga dişli dünýä inipdir, şeýle ýagdaýda gyzjagaz bolsa Sadap at goýupdyrlar. Sadap daşyndan şaý-sep, monjuk dakar ekenler. Ilkinji diş çaganyň bir ýaşyna çenli dürli wagtlarda çykypdyr, 6-7 aýlykda diş çykmagy kadaly hasap­lanylypdyr. Çaganyň ilkinji dişini gören adama serpaý ber­lipdir. Diş çykmagyny çaganyň ösüşinde ilkinji basgançak hasaplapdyrlar, çaganyň üstünden toý pişmesi seçilipdir, içinde hökman patrak bolmaly eken. Çagany haly, palasyň üstünde oturdyp, patrak seçmekleri onuň dişleriniň patrak ýaly patrap çykmagyny dileg edendiklerini aňladýar.

Çaganyň çile galpagynyň syrylmagy hem uly wakalardan biri bolupdyr. Munuň bilen baglanyşykly hem yrym-ynançlar dowam edip gelipdir. Çile galpagy çaganyň doglandaky saçy­dyr, ol mymyk, ýumşak, ýüpek ýaly näzikdir. Çile galpagy agyr hasaplanylypdyr. Halk «Ony götermek kyn bolýar» diýen ynanja eýeripdir. Çaga bir ýaşyna baranda çile galpagy syryl­ýar, yryma görä, ony daýysy syrmaly bolupdyr, juda bolmasa başlap bermeli ekeni. Eger başga kişi syrmaly bolsa «Meniň elim däl, daýysynyň eli» diýip başlamaly, daýysyna hökman serpaý etmeli. «Çile saçy adama bagt getirýär» diýip, şol saç­lary ýygnap goýupdyrlar, gyzlar öz el bukjalaryna çugdam­lapjyk tikipdirler.

Çaganyň galpagy syrylanda toý tutulypdyr, häzirki wagtda hem dabaraly bellenilip geçilýär. Çaga bilen bagly bolan yrym-ynançlar sanardan kän. Şular ýaly köpsanly yrym-ynançlaryň üsti bilen türkmen öz çagasyna akylly-başly bolmagy, päkizeli­gi, halallygy, kalby päkligi, mukaddes zatlaryň sarpasyny sak­lamagy öwredipdir.

Umuman, öz nesillerini gözüniň göreji ýaly gorap saklap, oňa iň asylly gylyk-häsiýetleri öwretmäge çalşan halkymyzyň pähim-paýhasly wekilleri çaganyň dogulmagy, onuň terbiýesi bilen bagly bolan yrymlaryň ençemesini döredip, öz aňlary hem hakydalary arkaly biziň döwrümize ýetirmegiň hötde­sinden gelipdirler. Olaryň pähim-paýhasa eýlenenleri şu günki günlerde hem ýaş nesillere ýol görkezip gelýär. Ýaş çaga dil çykarýan wagtynda malyň dilini, aýratyn hem diliniň ujuny iýdirmek halk arasynda ýörgünli ulanylýar. Hakykatdan hem dil iýen çaga dillije bolýar. «Ýaş çagany sebäpsiz ýerden urmak-sögmek gowy dälmiş, gaýdyp çaga ýüzüň düşmezligi ahmal», «Çaga oňat at daksaň, ulalanda bagtly bolarmyş», «Dagdan agajy, göz monjugy, alaja ýaly zatlar göz degmekden goraýar» diýen ýaly ynançlar uzak asyrlaryň üstünden aşyp bize gelip ýetipdir.

Maşgalada adam ölümi, onuň iň soňky ýoluna ugradylyşy bilen bagly hem ençeme yrym-ynanç döräpdir. Çünki türkmen ahlagy «yrymly yrylmaz» diýen ýörelgeden ugur alypdyr, «Il oňlasa, atyňy soý» diýen nakyly döreden paýhasly halkymyz iliň oňlan işini kemini goýman dowam etdiripdir. Ýas däbi bilen bagly dörän yrymlaryň sany-sajagy ýok. «Aradan çykan adamy (merhumy) ýatyranlarynda başyny aşak goýup ýatyr­malymyş». Halk arasynda «Öli başy aşak, diri başy – ýokary» diýlen pähim uzak asyrlaryň dowamynda ýoda-ýörelgä, nysaga öwrülip, biziň döwrümize gelip ýetipdir, hut, häzirki günlerde hem şeýle edilýär. Çünki ata-babalarymyzyň ahlak ýörelge­le­rine eýermek türkmeniň däbi. Adam aradan çykanda, öýleden soň ýogalsa, ertire çenli myhman alynýar. Merhumyň ýanynda oturanlar gepleşmeli däl, eger gepleşilse-de, diňe merhum bara­da gepleşilmeli, uklamak hem bolmaýar. Uzyn gije merhumyň ýanynda oturyp, ony her hili mör-möjeklerden gorap saklama­ly, merhumy diňe ýagşylykda ýatlamaly. Adamzadyň ýas däbi bilen baglanyşykly bolan ynançlary däp-dessura öwrülip, kök urup gidipdir.

Goňşuçylyk gatnaşyklaryna uly üns beren türkmen halky goňşy bilen gowy aragatnaşykda bolup, birek-biregiň toýuna, ýasyna ýarapdyrlar. Başyna ýas düşen maşgalada hiç hili bişir-düşür edilmeýär, goňşy-golamlar uly sylag-hormat bilen, duý­gudaşlyk bildirip, nahary käbir ýerde üçi geçýänçä, käbir ýer­lerde ýedisi geçýänçä, öýlerinde taýýarlap getiripdirler. Bu yrym däbe öwrülip gidipdir, häzir hem dowam edip gelýär. «Merhumyň ýedisine çenli şol öýde nahar bişirilse, al-arwahlar nahary zäherlärmiş» diýen yryma eýeren halk ýas wagtynda birek-birege dik durup hyzmat edipdir. Şonuň üçin hem türk­men halkynda «Kyýamat güni – goňşudan» diýen nakyl döräp­dir. Kyýamat gününde merhumyň eden haýyr işleri hem, ýara­maz işleri hem öňi bilen goňşusyndan soralarmyş.

Yrymlaryň käbirleri halk döredijiliginiň başga bir görnüş­leriniň (rowaýat, nakyl, sanawaç) döremegine hem sebäp bo­lup­dyr.

Ähli babatlarda bolşy ýaly, ýas däbi bilen baglanyşykly her hili terbiýeçilik ähmiýetli yrym-ynançlar türkmen halkynda kän gabat gelýär. Bu hili yrymlar merhuma sylag-hormaty, her hili ýagşy niýetleri kalbyňa ornaşdyrýar. «Ölümiň yzy kesilsin, ýoly sowulsyn!» diýlen ýagşy niýet bilen ölümde nan bişirilen­de, dürtgiýç gyradan dürtülip başlap, ortada gutarmalymyş, «ha­myr alyp, çişip, köpelmesin, ölüm hem köpelmesin!» diýlen ýagşy niýet bilen ýasda petir çörek bişirilipdir, häzir hem şeýle. Merhumlary sylamak esasy borç bolup, şu hili yrymlaryň için­den eriş-argaç bolup geçýär. «Her gezek nahar iýlende, mer­humlaryňy ýatlap, aýat okamalymyş». «Öli aýatdan doýmaz, diri – hezzetden» diýen ýaly nakyldyr yrymlar hem halkyň şu hili ynançlary bilen bagly döredilipdir. Adam iň soňky ýoluna gönügende, ahyr deminde «Ýanynda öz ýakyn hossarlary bolsa, merhum razy bolarmyş, bu agyr pursat ýeňillik bilen geçermiş». Şonuň üçin hem türkmeniň ahlak ýörelgesinde «Ada­mynyň iň soňky deminde ýakyn hossarlary ýanynda bol­maly» diýen ynanç ornaşypdyr, bu ynanç häzirki günlerde hem dowam edip gelýär. Türkmen halky bolsa öz yrym-ynanjyny, din-diýanatyny, umuman, ähli ahlak ýörelgelerini gözüniň göreji ýaly gorap gelen halk.

Türkmeniň ahlak ýörelgesinde daňdan säher çaglaryna aýratyn umyt bilen garalypdyr. «Ir bilen gün dogmanka, Allatagalanyň dergähleri (gapylary) açylarmyş, ýagşy dilegler onuň huzurynda kabul bolarmyş», «Rysgal-döwlet ir säher çaglary paýlanarmyş» diýen ýaly dini ynançlar halk arasynda ýörgünli ulanylypdyr. Adamlar üstlerine gün dogdurmazlyga çalşypdyrlar. «Ir bilen säher çagy turup, «Aýy-güni döreden, ýeri-gögi ýaradan Beýik Taňrym, işlerimiz şowly bolsun!» diýip, ýagşy dilegler bilen tutumlarynyň başyny başlapdyrlar. Türkmeniň dana şahyry Beýik Magtymguly ýagşy işler etmekligi niýet edinen adamynyň türkmeniň yrym-ynanjyna görä, ir turup, üstüne gün dogdurman, Biribara ýalbaryp, ýamanlardan daşlaşyp, ýagşylara ulaşyp, şeýtanyň şerini başa bardyrman, diňe ýagşylyk etmelidigini öwran-öwran ýatladýar:

Säher tur, Hudaýa ýalbar,

Yslam öýüň abat galsyn!

Ýamany goý, ýagşa ýol ber,

Şeýtan işi berbat galsyn!¹

Şahyr halkyň yrym-ynançlaryna tüýs ýüregi bilen uýup:

Säher wagty gapyl bolmaň, ýaranlar,

Dergahlar açylar çagdyr, bu çaglar.

Rahmete duş geldi bu wagt erenler,

Hak nury saçylar çagdyr bu çaglar.²

diýen ýaly pikirlerini şygra salypdyr.

Şahyryň özi hem säher çagyndan umytly bolupdyr, iliniň hem şu yrym-ynanja eýermegini isläpdir.

Dana ata-babalarymyz saçak, tamdyr, ojak, duz-çörek, öwlüýä deňelýän ýol, köpri ýaly mukaddeslikleri harlamazlygy özleriniň yrym-ynançlarynyň üsti bilen perzentleriniň kalbyna siňdirmäge çalşypdyrlar, uly manyly yrymlary döredipdirler. Ene-mamalarymyzyň, ata-babalarymyzyň döreden «Nahardan öň we soň eliňi ýuwmasaň, öýüňe bereket ýagmazmyş», «Agzy-dili ýok diýip, haýwany urmaly dälmiş», «Ir bilen turup, işigi açyp goýsaň, şol günki rysgal paýyň öýe girermiş», «Öýde kerep emele gelse, şony aýyrmasaň, garyplyga çekermiş», «Irden turup başyny daran gyz bagtly bolarmyş, onuň saçyny perişdeler darap berermiş». «Ýetim çaganyň göwnüni awlamak Käbä zyýarata gidip gelen bilen deňmiş», «Juda ajygan, suwsan adamyny doýurmak, suwdan gandyrmak hem haja gidip gelmek bilen deň hasaplanylarmyş» diýen ýaly yrym-ynançlar terbiýäniň gönezligidir. «Bir ajy doýurmak haçdyr, ýaranlar» diýip, Magtymguly Pyragy hem aýdyp geçipdir. Şu hili yrymlaryň many-maňzyna diň salsaň, diňe ýagşy gylyklar, gowulyklar ündelýär. Bularyň barysy ynsanlarda arassaçylyk, päkizelik düzgünlerini berjaý etmekligi, edep-ekramlylygy terbiýeleýär.

Yrym-ynançlaryň örän köpsanlysy arassaçylyk düzgünlerini berjaý etmek bilen bagly döräpdir. Çünki asly nurdan bolan türkmen örän arassaçyl halk bolupdyr. Bir yrymy mysal alalyň: adamynyň synasyndan bölünip aýrylýan üç zady – saçy, dyrnagy, gaçan dişi gömmelidigini ata-babalarymyzdan galan yrym-ynançlar bize ýatladýar. Çünki bu zatlar dargaşyp ýatsa, hapysalygyň alamaty hasaplanylypdyr. «Düşen we syrylan saçyň böleklerini guş alyp gitse, garaguşagyry keselli bolarsyň» diýen yrymy döreden halk perzentleriniň kalbyna gorky aralaşdyrypdyr. «Çaganyň düşen dişini atyň ýatagynda gömseň, atyň dişi ýaly sagdyn diş çykarmyş, goýun-guzyň ýatagynda gömseň, guzyň dişi ýaly owadan diş çykarmyş» diýen ýaly yrymlara uýan ata-babalarymyzyň ynançlary nesil­leriň hem aňyna ornaşypdyr.

Dyrnak iň hapa zat hasaplanylypdyr, dyrnak alnanda üýşürip, daşrakda gömülipdir. Ýöne belent adamkärçilik sypat­laryny özünde jemlän ata-babalarymyz «Hatda iň hapa zat bolsa-da, dyrnagy hem agyratmaly-ynjytmaly däl» diýen pikiri aşakdaky sanawaja siňdiripdirler, barmaklarynyň ujuny ýere sürtäp, «Goýnum müňe ýetende, düýäm ýüze ýetende, altyna gaplap dakynaýaryn» diýen sanawajy sanap, dyrnagy gömüp­dirler. Paýhasly gelin-gyzlarymyz bolsa düşen saçlary üçin ýörite bukja tikipdirler, her ýyl Gurban aýynda saçy göm­meklik sogap hasaplanylypdyr.

Umuman, ata-babalarymyz yrym-ynançlaryna özleriniň iň päkize, halal niýetlerini, käbir wagtlarda bolsa halamaýan zatlaryna bolan garaýyşlaryny hem siňdiripdirler.

Türkmen halkynyň arasynda edep kadalaryny, ahlak ýörelgelerini durmuşa berk ornaşdyrmak üçin ulanylyp gelýän ýagşy niýetli yrymlaryň örän köpüsi şu günlerde hem adamlara diňe ýagşylyklary ündäp, halk arasynda ýaşap gelýär. Olar adamlary, ylaýta-da ýaşlary dogry ýola ugrukdyrmakda gym­matly serişdedir. «Agşam gap-gaçlary ýuwup, arassalap goý­saň, ertire çenli rysgaldan dolup durarmyş», «Öýüň töweregine kir suwy, kül dökmek bolmaýar, arwah-jyn geler­miş», «Gel­neje bilen baldyz biri-biriniň eşigini geýse, gelnejesi bilen agasynyň nikasyna tow düşermiş», «Duz we duz goşulan zat­lary harlamaly däl, duz depelän gönenmez». Bular ýaly yrym­la­ry bilýänleriň ýaramazlyklary etmekden saklanjakdygy hem­mä mälim hakykat.

Türkmenistan ýurdumyz baryp sekiz asyrlap garaşylan özbaşdaklygyna eýe bolandan soň, Beýik Saparmyrat Türk­men­başynyň ilkinji üns beren zady hem ozal gadagan edilen ruhy gymmatlyklar boldy. Esasy maksat halkymyzyň gadagan edilen gymmatlyklaryny ýokary galdyrmaklyga gönükdirildi. Halkymyz hem köneden gelýän yrym-ynançlaryna dolandy. Mukaddes Ruhnamasynyň ikinji kitabynda Beýik Serdarymyz türkmen halkynyň köneden gelýän yrym-ynançlaryna, däp-des­surlaryna, ahlak ýörelgelerine aýratyn üns berýär.

Yrymlaryň ählisiniň many-mazmuny halal ahlakly ynsany terbiýeläp ýetişdirmeklige, jemgyýetiň sagdynlygyny üpjün etmeklige syrykdyrylandyr. Yrymlaryň köpüsi edep-ekram öwredijidir, ýagşy arzuw-niýetlere ýugrulandyr, adamzadyň göwnüne teselli berijidir. Has hem köne döwürlerden bäri dowam edip gelýän yrymlarymyz şeýle häsiýetlere eýedir. Em­ma yrymlaryň arasynda birtopar ýasama, ýüzleý döredilenleri hem soňky wagtlarda duş gelip başlady. Bular, biziň pikiri­miz­çe, paýhasly ata-babalarymyzdan galan yrymlar däl. Olar soň­ky wagtlarda oýlanylman döredilen yrymlardyr. Olarda hiç hili many hem ýok, mazmun hem. Mysal üçin, «Kebzäň gijese, ölüm habary gelermiş» we şulara meňzeş birtopar ýerliksiz yrymlar ata-babalarymyzyň döredip, bize miras goýan täsin yrymlaryna meňzeş däldir. Olar adamlaryň ýüreklerine teselli bermege derek, wehim salýar, howp döredýär. «Şeýle bolaýar­myka?» diýen gorky kalbyňa aralaşýar. Bular ýaly yrymlaryň halk arasyna ýaýramagynyň öňüni almaly.

Hakyky manysyndaky, täsirli, irki dörän yrymlary öwren­meklik ähmiýetlidir.

Yrymlara halk döredijiliginiň goja taryh bilen ýaşytdaş bir görnüşi hökmünde garalsa ýerlikli bolar. Yrymlar arkaly geç­mişde adamlaryň aw awlaýyşlaryna, oda, Aýa, Güne, ýyl­dyz­lara, tebigat hadysalaryna garaýyşlaryna, ekerançylyk bilen meş­gullanyşlaryna, arassaçylyk düzgünlerini berjaý edişlerine, tebipçilik bilen meşgullanyşlaryna belli bir derejede göz ýetirip bilýäris.

Ähli babatda alanymyzda-da yrymlaryň ähmiýeti çäksizdir, olaryň giňişleýin öwrenilmegi zerurdyr. Olar halk aňynyň, paýhasynyň önümi bolan milli mirasymyza uly goşantdyr.

Türkmen halk yrym-ynançlary çapa taýýarlanylanda, hal­kyň ynançlarynyň esasynda dörändigini nazarda tutup, düýş ýorgutlaryndan hem-de her hili em-ýomlardan käbir nusgalary goşmagy makul bildik.

Yrym-ynançlaryň köpüsi halkyň içinden toplanylyp, Türk­menbaşy adyndaky Türkmenistan Milli Golýazmalar instituty­nyň hazynasyna tabşyrylan bukjalardan, şeýle hem metbugat sahypalarynda çap edilen yrymlaryň göwnemakul hasaplany­lan­larynyň içinden saýlanylyp işe goşuldy. Ençeme yrymdyr ynançlary çapa taýýarlaýjynyň özi halk içinden (Daşoguz, Le­bap, Mary, Ahal, Balkan welaýatlary) ýygnady, yrym-ynançlar örän kän gabat gelýär, toplamak işi dowam etdirilse, geljekde ýene-de terbiýeçilik ähmiýeti uly bolan yrym-ynançlaryň üsti doldurylar.

Gurbanjemal Ylýasowa,

Türkmenistanyň milli medeniýet
«Miras» merkezi

MAZMUNY

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasyndaky yrym-ynançlar 9

Tagam, çörek, bereket, rysgal-döwlet bilen bagly yrymlar 28

Toý däbi bilen baglanyşykly dörän yrymlar 36

Çaga dogulmagy bilen bagly dörän yrymlar 60

Edep-ekram bilen baglanyşykly yrymlar 88

Adam bedeni bilen baglanyşykly yrymlar 96

Zähmet endikleri we ekerançylyk bilen bagly yrymlar 101

Tebipçilik bilen baglanyşykly yrymlar. Em-ýomlar 105

Tebigat hadysalary we howa ýagdaýlary bilen bagly
yrymlar 112

Nowruz yrymlary 123

Düýş ýorgutlary 126

Haýwanlar, guşlar hakyndaky yrymlar 135

Dürli ynançlar bilen baglanyşykly dörän yrymlar 142

Otparazlyk dini bilen baglanyşykly yrymlar 156

Gymmatbaha daşlar bilen baglanyşykly yrymlar 158

Sanawaçly yrymlar 159

Dürli mazmunly yrymlar 168

Ýas däbi bilen bagly yrymlar 182

G . Ylýasowa, Gymmatly hazynanyň bir ülüşi 193

TÜRKMEN HALK
YRYM-YNANÇLARY

Tehredaktor S.Abaýew

Çeperçilik redaktory S.Abaýew

Korrektor M.Amanowa

Çap etmäge rugsat edildi 02.06.2005ý.

Ölçegi 60x84 ¹/₁₆.

Çap kagyzy 14.

Ofset kagyzy.

Ofset çap usuly.

Sany 2 000.

Bahasy ylalaşyk boýunça.

Sargyt №.

A-21545

Türkmenistanyň milli medeniýet «Miras» merkezi,
744000, Aşgabat, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy şaýoly, 18.

Türkmen döwlet neşirýat gullugy,
744004, Aşgabat, 1995-nji köçesi, 20.

T ürkmenistanyň Metbugat merkezinde çap edildi.

1 Gyzyl suw – çöregiň lowurdap durmagy üçin tamdyryň içinde soňky gezek berilýän suw.

1 Syňrak - eliň iki barmagynyň arasy.

2 Bu yrym bilen baglanyşykly kiçijik bir rowaýat hem bar. Muhammet pygamberiň gyzy unaş edip oturan ekeni. Şol wagt adamsy Aly üstüne aýal alyp gelipdir. Ol bir erbet bolupdyr-da, bişirip oturan unaşyna «ah, gara ganlar bolasyň-a» diýipdir. «Gündeşligem şonuň gargyşyndan bolupdyr» diýýärler.

1 Rowaýata görä, Allatagala «ýere, ynsanlara göz-gulak bolsun» diýen niýet bilen iki perişdäni — Harut bilen Marudy iberipdir. Olaryň özleri azyp, Zöhre atly owadan aýala aşyk bolup, azar berip başlapdyrlar. Zöhre näme etjegini bilmändir. Onsoň ol: «Maňa Ismi-agzam dogasyny öwrediň, onsoň men siziň diýeniňiz bilen bolaýyn» diýýär. Olar halalhon Zöhrä Ismi-agzam dogasyny öwredipdirler. Şol dogany bilen adam uçup bilýär ekeni. Halalhon Zöhre şol dogany öwrenip, asmana uçýar we ýyldyzlaryň arasyna goşulýar, Zöhre ýyldyzy adyny alýar. Zöhrä görip bir aýal bar ekeni. Ol aýal hem ýaňky azgyn perişdeleriň ýanyna barýar, haramlyga ýüz urýar, soňra bolsa Zöhrä öýkünip, Ismi-agzam dogasyny öwrenýär-de, asmana uçýar, emma ýyldyzlar ony haram görüp, öz hatarlaryna kabul etmeýärler. Şondan bäri ol şol urunyp, aýlanyp ýörmüş. Oňa Myrryh ýyldyzy at galypdyr. Häzirki günde hem halk Myrryh ýyldyzyny halamaýar. Eger-de gelnalyjynyň öňünde şol ýyldyz bolsa gowy görülmeýär, şol gün sähetsiz gün hasaplanylýar. Zöhre ýyldyzy hem onuň bilen sataşmajak bolup, käwagt-käwagt dogýar, daňa ýakyn ýene-de dogýar. Oňa daň ýyldyzy hem diýilýär. Myrryh ýyldyzy bolsa her günde bir ugra geçýär. Şu rowaýat arkaly halk halallygy ündeýär. Haramlyk edýänlere nälet okaýar. Bir işiň başyny tutjak bolanlarynda «ýyldyzyň ýoluna» diýip, bir köke aýdýarlar ýa-da ýyldyzyň ýoluna iňňe zyňýarlar. Türkmenlerde «özge sähedi bilmeseň, üç ýedini bileňokmy?» diýen aýtgy hem bar. Bu ýerde aýyň ýedisi, on ýedisi, ýigrimi ýedisi göz öňünde tutulýar.

1 Gowka – daşynyň ýüňi aýrylyp arassalanylan malyň hamy. Gaýnadylyp, bişirilip iýilýär.

1 Munuň bilen baglanyşykly ýörgünli rowaýat hem bar. Ata-babalar yrymlaryň, rowaýatdyr hekaýatlaryň, tymsallaryň üsti bilen perzentlerine edep öwredipdirler.

Gadym zamanlarda bir patyşa öz nökerleri bilen awa-şikara çykanmyş. Olar ýadap, örän suwsapdyrlar. Bir çopanyň goşuna baryp, suw soranlar. Çopanyň paýhasly aýaly bar eken. Ol buz ýaly çaldan doly jamy patyşa uzadypdyr. Ýöne çalyň içine sypal böleklerini taşlapdyr. Patyşa çaly içip duran wagty sypal bölekleri agzyna golaý gelende üfleýär ekeni. Patyşa şeýdip ýuwaş-ýuwaşdan üfläp içip, suwsuzlygyny gandyrýar. Beýleki nökerler hem şeýle edýärler. Soň patyşa çopanyň aýalyndan: «Näme üçin çala sypal atdyň?» diýip soraýar. Onda ol akylly aýal: «Patyşahym, siz örän suwsap geldiňiz, eger men içine sypal atmadyk bolsam, onda siz çaly çalt-çalt içerdiňiz, onsoň çişerdiňiz, men sypal atdym weli, siz üfläp-üfläp haýallyk bilen içdiňiz, özüňizem sagat, suwsanyňda çal içseňem, suw içseňem, bölüp-bölüp içmelidir» diýýär. Patyşa çopanyň aýalynyň ýiti pähimine haýran galypdyr.

1 Gulagy şaňlan adam ýanyndaky oturanlardan «Haýsy gulagym şaňlady?» diýip soramalymyş. Haýsy gulagynyň şaňlanlygyny bilse: «Sen maňa dost ekeniň» diýýär.

1 Ýokardaky yrym aýtgylary arkaly halk adamynyň gylyk-häsiýetini kesgitlemäge çal­şypdyr. Bu aýtgylaryň käbirleri halk nakyllaryna öwrülip gidipdir. Çünki halk döredijilik eserleriniň biri-birine geçi­ji­lik häsiýeti güýçlidir.

1 Zägi bir demir çemçä ýa-da bir gaba salyp eretmeli, biraz köpürjikläp, gataýar-da, içi öýjük-öýjük bolup durýar. Şol öýjüklere seredilip, göz degenligi kesgitlenilýär. Ýanan zägiň üsti güberçek bolsa, erkek adamynyň, çukur-çukur bolsa, aýal adamynyň gözi degendir hasaplanylýar. Soňra şol zägiň bir bölegini suwa akdyryp goýbermeli, bir bölegini bölüşdirip, dört tarapyňa taşlamaly. Galan bölegini ezip, näsagyň endamyna çalmaly, şonda «göz degendir» öýdülýän adam ýeňleýär, ýagdaýy gowulaşýar.

1 Kelle agyranda oduň közüni maňlaýyna iki-üç gezek çalarak degrip, yzyn­dan hem bir çümmük duzy çeýneşdirip, «püf, püf» edip, ot basylan ýere pür­küş­di­rip, «Ana, ot astynda bela durmaz, emiň-ýomuň şu bolsun, derdi-belalaryň daglara gitsin!» diýip, yrym edip, iki elini taýly gezek ýere kakyşdyrypdyrlar.

1 Düýşi hemmeler ýorup bilmeýärler, belli-belli düýş ýorup bilýän adamlar bolupdyr. Düýşde geçen zatlar hem görünýär, geljekki zatlar hem aýdyň görünýär. Düýş ýorgudy barada bir rowaýat hem bar.Bir patyşa düýş görüpdir, düýşünde 32 dişi hem gaçypdyr. Patyşa düýş ýorýany çagyrdypdyr.

Düýş ýorýan:

–Patyşahym, siziň ähli garyndaşlaryň öler — diýip, patyşanyň düýşüni ýorupdyr. Patyşanyň gahary gelip, oňa segsen gamçy urmaklygy buýrupdyr-da, başga bir düýş ýorýany çagyrdypdyr. Türkmen halkynda «Ýerini bilip sözleseň, ýüzüň nury tükenmez, ýerini bilip harçlasaň, jübiň puly tükenmez» diýen nakyl bar.

Ikinji düýş ýorýan sözleri ýerbe-ýer goýup ulanyp, patyşanyň göwnünden turýan jogap berip, düýşi şeýle ýorupdyr:

–Patyşahym, siz ähli garyndaşlaryňyzdan uzak ýaşarsyňyz.

Ýorgut patyşanyň göwnünden turup, ýorgutçyny halatlapdyr. Ine, türkmen halky sözi ýerbe-ýer goýup, şeýle ulanmagy başaran halk.

1 Rowaýata görä, baýguş ozal akylly aýal ekeni, şeýtanyň şerinden guşa öwrülipdir.

1 Ynanja görä, Gaýtarmyş ata, hakykatdan hem, kömege ýetişýärmiş. Keramatly Gaýtarmyş atanyň ady bilen baglanyşykly taryhy ýerler hem bar. Daşoguz welaýatynyň Gurbansoltan eje etrabynda Gaýtarmyş atynyň namaz okap geçen ýerine adamlar, il-halk aýlanyp, ondan medet soraýarlar. Elbetde, bu zatlaryň barysy ynanç bilen baglanyşykly. Ynam haýsydyr bir işiň bitmesiniň ýarpysy hasaplanypdyr. Gotur ata endamy yzalynyň piri hasaplanylýar. Ada­my­nyň endam-jany yza bolup, agyry-ynjysy artanda, Gotur atanyň ruhy çagyrylýar ekeni.

2 Ähli öýdeçi haýwanlaryň hem piri bolupdyr. Göwender baba­geçiniň piri hasaplanylýar. Türkmenlerde maldarçylyk ösen bolany üçin geçmişde köp mally uly-uly baýlar bolupdyr. Şonuň üçin hem halk arasynda «Düýeli baý – dünýäli baý», «Sygyrly baý – saldamly baý», «Goýunly baý – goýy baý», «Geçili baý – kiçi baý» diýen nakyllar hem döräpdir.

Gurbansoltan etrabynda Göwender baba­nyň adyny göterýän öwlüýä hem bar. Halk hem şol keramatly şahslardan kömek-ýardam, derdine şypa isläp aýlanyp gaýdýar.

1 Rowaýata görä, Idris baba bir gezek yssyda günüň aşagynda galypdyr. Ol ýakyp-ýandyryp barýan gün şöhlesine çydaman, «Günüň ýanynda bolýan erenler nädip çydaýarlarka, olary hem Allatagala az wagt bolsa-da, azat edäýmeli ahyry» diýip, pikirlenipdir. Ýerdäki adamynyň erenleriň aladasyny etmegi Allatagalanyň hoşuna gelipdir-de, erenleri bir gün boşadypdyr. Olar «Näme üçin bizi boşadýarsyňyz?» diýip, soranlarynda «Ýerdäki bir bende siziň aladaňyzy etdi, şonuň üçin boşatdym» diýip, jogap beren. Onda erenler: «Bize-de şol bendä bir ýagşylyk etmäge rugsat ber» diýipdirler. Allatagala rugsat berensoň, erenler Idris babanyň ýanyna barypdyrlar-da, onuň näme isleginiň bardygyny sorapdyrlar. Onda Idris baba behişti göresiniň gelýänligini aýdypdyr. Olar «Behişti göresiň gelse, öňürti sen ölmeli, ondan soň görüp bilersiň» diýipdirler. Idris baba razy bolupdyr. Olar Idris babanyň janyny alyp, soňra ony behişte düşüripdirler. Idris baba görse, behiştiň içi görüp doýar ýaly däl ekeni. Onuň gaýdasy gelenokmyş. Erenler ony yzyna alyp gaýtmaga gelipdirler. Ony yzyna äkitmek üçin öldürmekçi bolupdyrlar. Idris baba jennetden gaýtmak islemän, köwşüni galdyryp gaýdypdyr. Şony almak bahanasy bilen hem yzyna gaýdyp, jennetde galypdyr. Idris baba diri behişdi hasaplanylýar.

1 Ol rowaýatlarda Meşrep diwananyň örän sowatly, pespäl, kiçigöwünli adam bolandygy barada aýdylýar.

2 Halk arasynda Ýusup-Züleýha barada kän rowaýatlar ýaýran. Nurmuhammet Andalybyň meşhur «Ýusup-Züleýha» dessanynda Ýusup bilen Züleýhanyň aşyklygy barada gürrüň berilýär.

3 Tebipler em edenlerinde «Meniň elim däl, Lukman hekimiň eli» diýip, em etmäge başlaýarlar. Tebipçilik emlerinden soň, bolsa «Derdi-belalar daglara gitsin, daşlara gitsin!» diýip, ellerini ýere urýarlar.

1 Rowaýata görä, ol örän owadan gyz ekeni. Bir gezek meýdana gezelenje çykanda göripleriň biri, onuň haýsy tarapa gidenligini duşmana aýdýar. Duşman ýaş gyzy kowalap başlaýar. Dagyň düýbünde gaçyp gizlenen Parawbibi «Duşman namysymy depelemesin, maňa ýol salgy bereweri!» diýip, Hudaýtagala ýalbarýar weli, dag darka ýarylyp, açylyp Parawbibi girip gidýär. Dag hem ýapylýar. Şeýlelikde, Parawbibi halallygyň nyşany hökmünde halk arasynda tanalýar. Çaga garaşýan aýallar hem Parawbibiden medet dileýärler.

2 Sahy Sagdy Wakgasyň jaýlanan ýeri barada hem dürli maglumatlar bar. Tagtabazar etrapynda «Sahy baba» ady bilen il-içinde uly ynama eýe bolan öwlüýä bar. «Bu öwlüýä baranlaryň dilegleri kabul bolýar» diýen ynanç halk arasyna ýaýrapdyr. Ýene-de «Sahy Sagdy Wakgas» atly öwlüýä Magtymguly etrabynda ýerleşýär. Adamlar sahylygyň, jomartlygyň pirinden ýagşy dilegler edip, bu ýere zyýarat edýärler.

1 Şonuň üçin hem türkmen halky öz ynanjyna görä, pir hökmünde sygynyp, «Ozaly Alla, ahyry Alla, Soltan Hüpbüjan, özüň ýetişeweri!» diýip, dileg ederler ekeni.

1 Emma Daşoguz welaýatynyň Gurbansoltan eje etrabyndan ýazylyp alnan rowaýata görä, juwazyň piri hezreti Noşinaýdin pir hasaplanylypdyr. Ol juwaz oýlap, ýag almakçy bolup, iş mallaryny aýlap başlapdyr weli, näçe azap etse-de, ýag çykmandyr. Soňra ol bende Allatagala nalyş edipdir. «Men çagajyklarymy nädip ekläýin, bu ýasan guralym bilen hem ýag alyp bilmedim» diýip, zarynlap gözýaş edipdir. Gözünden syrygyp gaýdan gözýaş damjalary şol gurala damypdyr weli, birden Allatagalanyň gudraty bilen şol ýerden ýag çykyp başlapdyr. Onsoň Noşinaýdin pir juwazy birneme çyglandyrmalydygyna düşünipdir. Şeýdibem, ýag çykarmaklyk ýola goýlupdyr. Her welaýatyň hem öz ussatlarynyň bolan bolmagy ahmal. Şeýlelikde, Ussa Badýan hem, Hezreti Noşinaýdin pir hem juwazyň piri hasaplanylýar.

1 Rowaýata görä, Ybraýym Halylulla haýat dikeldýärmiş weli, ýykylýarmyş. Şonda Azazyl (şeýtan) seredip duran ekeni. Ol örän bilimli perişde bolupdyr. Ol Ybraýyma «Pahna bilen galdyr» diýipdir. Şondan soň Ybraýym pygamber pahna bilen berkidip salypdyr weli, ymarat ýykylman durupdyr. «Käbäniň salynmagynda şeýtanyň hem goşandy bar» diýen gürrüň şondan galypdyr.

1 Rowaýata görä, Eýýup pygamberiň endamyny 40 ýyl ýüpek gurçugy iýip ýatypdyr. Ahyrda sabyr edip, sabyr edip, ýere gaçan bir gurçugy (doýup ýere gaçan) alyp «Senem iý, janawer» diýip, öňki iýen ýerine goýberýär weli, ol öňküden hem beter iýip başlaýar. Eýýup pygamber şonda Allatagala nalyş edýär: «Eý, Taňrym, meniň ne ýazygym bardy, bu indi öňküden hem beter iýip başlady» diýip, zarynlaýar weli, Allatagalanyň rehimi inýär-de, Eýýup pygambere şeýle diýýär: «Sen ol gurçuga nesibesinden artyk iýdirjek bolduň, ol doýup ýere gaçdy, sen bolsa ony ýene-de öňki ýerinde goýduň, hiç kim nesibesinden artyk iýip bilmez» diýýär-de, Eýýup pygamberi şeýle sabyr edeni üçin halas edýär. Ol halk arasynda sabyrlylygyň hem ýüpek gurçugynyň piri hökmünde tanalýar.

1 Asa – bu ýerde hasa manysynda.

1 Bir adam aradan çykypdyr weli, hiç hili sogaby ýokmuş. «Heý, bir sogabam tapylmazmyka?» diýip, gözläpdirler weli, ýekeje sogap tapypdyrlar. Ol hem bir gezek ters tarapyna duran köwşi beýle tarapyna agdaran ekeni.

1 «Diri-sagdan, öli-çepden» diýen aýtgy hem bar.

2 Merhumyň ýuwlan suwuna «ýuwusga» diýilýär. Reňki solgun adama «Reňkiň nähili, ýuwusgadan gorkan ýaly» diýýärler.

1 «Hülle bolar, bir garyba don berseň» diýip, Magtymguly şahyr hem aýdyp geçipdir. Rowaýata görä, bir gelniň gaýyn enesi ýogalypdyr, merhuma jynaza okalyp, gölegçiler ugranda gelin bir jamy alyp, beýleräk geçip, jamyň üstünde oturypdyr-da, jak-jaklap gülüpdir. Bu ýagdaýy gören molla munuň bir hikmetiniň bardygyny aňlapdyr. Gölegçiler gaýdyp gelenden soň, molla gelniň ýanyna baryp, bu hikmetiň sebäbini sorapdyr. Gelin şeýle jogap beripdir: «Gaýnymyň meni ogluna ýamanlap, urdurmadyk güni ýokdy, endamymyň ganamadyk ýeri bolan däldir. Onsoňam gaýnym şeýle gysgançdy, hiç kime hiç zat bermezdi. Ömründe ýekeje gezek goňşymyza sübse beripdi. Gölegçiler gidip barýarka, bir sübsejik gaýnymyň üstüne saýa boljak bolup, loňkuldap barýardy, men saklanyp bilmän, şoňa güldüm. Jamyň üstünde oturmagymyň sebäbi bolsa, duran ýerlerim durşuna gan boldy. Men gany basmajak bolup, jamyň üstünde oturdym. Ine, molla aga, meniň-ä gören zadym» diýip jogap beripdir.

1 Saparmyrat Türkmenbaşy. Garaşsyzlyk. Demokratiýa. Abadançylyk. Aşgabat, 1994, 28 sah.

1 Seret: Филология и история. Aşgabat, 1968, 46-63 sah.

1 Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat, 2001, 58 sah.

1 Saparmyrat Türkmenbaşy. Bize sagdyn nesil gerek. Aşgabat, 2000, 8 sah.

1 Adraspan - ýüzärlik .

2 Merwerit - gymmat bahaly daş.

1 Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat, 2001, 60 sah.

1 Rahmanow P.Gadymy türkmen edebiýaty. Аaşgabat, 1991, 263 sah.

1 Mahmyt Zamahşary. Ýagşyzadalaryň bahary. Aşgabat, «Miras», 2004. IV j., Ajaýyplaryň düri. Aşgabat, «Miras», 2004. 

1 Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Ikinji kitap. Aşgabat, 2004, 430 sah.

1 Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat, 2001, 108 sah.

1 Saparmyrat Türkmenbaşy. Bize sagdyn nesil gerek. Aşgabat, 2000, 9 sah.

1 Magtymguly. Saýlanan eserler. Aşgabat, 1978, 343 sah.

2 Şol erde. 639 sah.

260