Հայաստանի արամեատառ արձանագրությունները

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Արամեական գրի ծագումը : Արամեացիները իրենց բնօրրանից տարախվել են դեպի Սիրիա և Միջագետքի հյուսիս Ք.ա. 2 –րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին ,այսպես կոչված երրորդ սեմական գաղթի ժամանակ :Եվ նշված ժամանակաշրջանում ձևավորվում է արամեական իշխանություններ:Եվ այսպես արամեացիները փյունիկյան այբուբենը Ք.ա. 1-ին հազարամյակում ենթարկում են փոփոխությունների և ստեղծում են իրենց այբուբենը : Ք.ա . 8-րդ դարում արդեն արամեական գիրը Ասորեստանում վերածվում է միջազգային հաղորդակցության գրի և լեզվի: Ք.ա. 6-4 րդ դարերում արամեերենն իր գրային համակարգով դառնում է Աքեմենյան Պարսկաստանի պաշտոնական լեզուներից մեկը:Իչպես նաև Փոքր Ասիայից ու Եգիպտոսից մինչև Հնդկաստան ձգվող տարածքի հիմնական առևտրակնան լեզուն :Արամեական արձանագրությունների ուշագրավ առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրանք տարածում են գտնում արամեական իշխանությունների անկումից հետո: Արամեկան գիրը բնույթով բաղաձայնային է 22 տառից է բաղկացած: Պարզության և գործնականության շնորհիվ լայն տարածում գտավ Առաջավոր Ասիայում ՝ հիմք դառնալով մի շարք նոր՝ եբրայական , նաբեթական ,պալմիրական պահլավական ,ասորական և այլ գրատեսակների :

Առաջին արամեատառ գրությամբ առարկան երկկողմանի սարդիոնի մի կնիք է ,որը գտնվել է Արևմտյան Հայաստանից իսկ գիտական աշխարհին հայտնի դարձավ 1864թվին : Այս իրը պահվում է Էրմինռտաժում : Մի կողմից պատկերված է այծ և առյուծ ,մյուսին՝ սլացող վարազ որից վեր և վար առկա է երկտող գրություն :.

Հայաստանում հայտնաբերվել են արամեատառ դրամներ: Վերջինս գիտական շրջանառության մեջ դրվեց Վանա լճի շրջանից գտնված մի դրամ :Հայտնաբերվել են նաև Արտաշատում :

Այսօր մեզ հայտնի են արամեատառ գրություններով տասնմեկ դրամներ ,որոնց ուսումնասիրությունները մնում են ապագայի խնդիր:

2

Արամեական գիր բաղսւձայն հնչյունային գիր։ Ստեղծվել է մ. թ. ա. առաջին հազարամյակի սկզբում փյունիկյան գրի հիման վրա։ Արամեացիները հետագայում մասնակի փոփոխություններ են մտցրել այդ գրի մեջ, պարզեցնելով որոշ տառերի ձևը՝ հաստացնելով կամ կլորացնելով նրանց մասնիկները։ Պարզության շնորհիվ Ա. գ. աստիճանաբար տարածվել է Առաջավոր Ասիսւյամ, անցել հրեաներին, ասորեստանցիներին, բաբելացիներին ։ Նրանից են առաջացել հրեական, նաբաթական, պալմիրական գրի տեսակները¹։ Արամերենը սեպագրերից հետո դարձավ Աքեմենյան Պարսկաստանի երկրորդ պաշտոնական լեզուն։.: Արամեկան գիրը բնույթով բաղաձայնային է 22 տառից է բաղկացած: Պարզության և գործնականության շնորհիվ լայն տարածում գտավ Առաջավոր Ասիայում ՝ հիմք դառնալով մի շարք նոր՝ եբրայական , նաբեթական ,պալմիրական պահլավական ,ասորական և այլ գրատեսակների :.Արամեատառ գրությամբ առաջին առարկան ՝ երկկողմանի սարդիոնո մի կնիք ,որը գտնվել էր Արևմտյան Հայատանից՝ Էրզրումից: Վերջնս պահվում է Էրմինտաժում ՝ Սանկ Պետերբուրգում կրելով 6434 գույքահամարը:Այս կնիքի վրա մի կողմում պատկերված է այծ և առյուծ մըուս կողմում սլացող վարազ որից վեր և վար առկա է երկտող գրություն²: 1864,1883, և 1889 թվականններին կատարվեցին կնիքի մակագրության փորձեր ,ընդ որում միևնույն մակագրությունը երեք դեպքերում տառադարձվեց և ընթերցվեց իրարից տարբերվող տարբերակներով ՝ MTRS /TTW //SMR/ZNKZ (1864թ

Ընթերցման այն հայտնի փորձը որը համարվում է առավել ընդունելի կատարվել է 1965թվականին արդյունքում ստացված ընթերցումն է է ՝ MTRSTR Միթրիչիթրին HMR ZNHZY այս կնիքը պատկանում է: Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված արամեերեն բաժին ունեղող միակ երկլեզու արձանագրությունը հայտնաբերվել է 1900թվականին Փոքր Հայքի տարածքի Աղջակալե կամ Աղաչակալե հնավայրից³:

1 Լոուկոտկա Չ., Գրի զարգացումը, Ե., 1955, էջ 114–30

2 винников 1965 թ էջ 18-19

3Lipinski,1975 էջ 197-208 3

Բնագիր հուներեն և արամեերեն հատվածները բառացիորեն չեն կրկնում մեկմեկու՝

1. BGNT “ D QM G M[H]”

2. DY RMN B [R DY HRYW]

3. K L[DKRN T B]BR H

4. HRY[WK ]BR DY RMN

5. H ST[RPN DY L HR ]MN

1. Այս պապիրուսների մեջ հիմնվեց դամբարան

2. Օրոմանայի ՝ որդու Արիյաու-

3. Կայի:Որպես մնայուն հիշատակ կառուցեց այն

4. Արիյ [աուական ]որդին Օրոմանայի ՝

5. Սատ [րապը Արմ]ինայի:4

Արձանագրության հնագրական հետազոտությունն ու հայտնած տվյալների համադրումը այլ աղբյուրներում ցույց են տալիս որ այն կանգնեցվել է ք.ա 3 –րդ դարի կեսին :Հայաստանից գտած արամեատառ արձանագրությունների մեջ մեծ թիվ են կազմում սահմանաքարերի համարվածները ,որոնք ընդունված տեսակետի համաձայն վերաբերում են Արտաշես 1-ինի ք.ա 189-160թթ ժամանակաշրջանին:Առաջին սահմանաքար համարվող կոթողը գտնվել; է 1906թվականին ներկայիս Գավառի շրջանի Կարմիր գյուղում :Արձանագրությունները հայտնաբերվել են հրատարակող Ե.Լալայանի կողմից .հաղորդման համաձայն այն գտնվել է շինարարական աշխատանքների ժամանակ պատահաբար բացված դամբարանից 5 :Նաև Մարտունու շրջանի Կզնուտ գյուղի մի տան պատի շարվածքում գտնվել է նույնանման արձանացրություն: Սակայն նշված 2 արձանագրություններն ել թերի էին ակնհայտ էր որ երկուսում էլ կրկնվում էր նույն գրությունը

4 Lipinski,1975 էջ 1975թ էջ 199- 200 4

5Լալայան 1931 էջ 97-98

Ս. Բարխուդարյանի արձանագրությունների պատճենները ուղարկվեց Լենինգրադ ՝ ակադեմիկոս արամեագետ Պ.Կ.Կոկովցիևին .ապա Հրաչյա Աճառյանի միջոցով Հ.Պերպերյանին ՝ Փարիզ: Երկուսից ստացված պատասխաններրում ասվում էր որ տառերը արամեական են իսկ լեզուն ՝ոչ:Հ. Պերպերյանը նշում է որ առաջին տողում կարելի է հստակ կարդալ Արտաքսերքսես անունը 5:1935թ Ա .Պայազատն առաջարկեց արձանագրությունների մի մասը ընթերցել Արտաշես ՝ արքա ,որդի Զարիաթրի Զարեհի :

ՈՒշադրություն հրավիրելով հայրանունից հետո արքա տիտղոսի բացակայությանը՝ նա եզրակացրեց որ հիշատակվող Արտաշեսը պետք է լինի դինաստիայի առաջին հիմնադիր արքան որպիսին հայաստանում եղել է Արտաշես 1ին ը ք.ա. 189-160թթ : Այս սահմանաքարի շարունակությունը ըստ նրա արամեերեն չի թարգմանվում իսկ ընթերցված արամեական բառերը գաղաձարագրերեն որնք փոխարինում են ոչ սեմական հավանաբար հայերեն պարսկերեն կամ այլ լեզվի բառերին:

5 Բարխուդարյան 1935 էջ 205-214 5

1946թ ֆրանսիացի սեմագետ –հնարագետ Ա.Դյուպոն Սոմերն առաջարկեց արձանագրությունների լռիվ ընթերցում:1950թ կրկին Սևանի ավազանից գտնվեց նոր արամեատառ արձանագրություն որը նախորդներից ավելի վատ էր պահպանված:Ուսումնասիրողները հանգեցին այն եզրահանգման որ հետևյալ արձանագրությունը ավելի վաղ ժամանակաշրջանի է: 1957Թ Մարտունու շրջանի Ծակքար գյուղի մոտակայքից հայտնաբերվեց սահմանաքրեր համարվող եվս մեկ կթող ,որն ի տարբերություն մյուսների ավելի լավ էր պահպանված:1961թվականի Գառնիի ամրոցի պեղումների ժամանակ գտնվեց քարե արամեատառ արձանագրություն որի վերին մասը և ձախ հատվածը վնասված էր: հայտնում են որ արձանագրության հեղինակը Վաղարշն է խոսրովի որդին :Արձանագրության պահպանված մասը վերծանվում է Արքա մեծ Հայաստանի որդի Վաղարշ արքայի :1964թ Զանգեզուրի Իշխանասար լեռան ստորոտին սիսիանից Գորիս տանող ճանապարհի մոտակայքից գտնվել է 9 տողանոց արձանագրություն որի վերծանությունը ներկայացրեց Ա.Գ.Փերիխանյանը:

:

1. QH [ …….

2. QRY [ZY] Գյուղը

3. [“]RTHS[SY] Արտաշեսը

4. MLK RWND[QN(?)] արքան երբանդական բարին որդին

5. TB BR բարին որդին

6. ZR YHR Զարեհի

7. WNQPR և Նեկփառը

8. QTR BR թագադիր որդին

9. “HSTRSRT Աշխարհասարտի

6

Սակայն 6 տարի անց նույն Գիտնականները տվյալ արձանագրությանը տվեցին այլ մեկնաբանություն

1. [R]QH[LQ] Հողը բաժանեց

2. [L]QRY[“] գյուղերի միջեվ

3. [“]RTHS[SY] Արտաշեսը

4. MLK RWND[KN] արքան երվանդական

5. TB BR բարին որդին

6. ZR YHR Զարեհի

7. WNQPR հաղթողն ամենի,ինչ քաջալերում է չարը

8. QTRBR թագակիրը

9. HSTRSRT դաշնակից Խշատրայի

Վանա լճի շրջանից հայտնաբերվել են դրամներ :Որի արամեատառ գրությունը առաջարկվեց ընթերցել Միհրդատ արքա Տոսպի : Ներկայումս երեք դրամներն ել պահպանվում են Հայատանի պատմության թանգարանում որոնցից երկուսը հայտնաբերվել են Արտաշատից Դրանց գրությունների ընթերցման մասին դեռևս հրապարակումներ չկան :

1998-1999թթ Արտաշատի պեղումներից հայտնաբերվեց անհայտ արքայի պղնձե դրամ արամեատառ քառատող կամ հնգատող գրությամբ , որը ևս վերծանված և հրատարկված չէ:

Փաստորեն այսօր մեզ հայտնի են արամեատառ գրություններով տասնմեկ դրամներ ,որոնց ուսումնասիրությունները մնում են ապագայի խնդիր:

7

Եզրակացություն

Արամեական գրի ծագումը : Արամեացիները իրենց բնօրրանից տարախվել են դեպի Սիրիա և Միջագետքի հյուսիս Ք.ա. 2 –րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին ,այսպես կոչված երրորդ սեմական գաղթի ժամանակ :Եվ նշված ժամանակաշրջանում ձևավորվում է արամեական իշխանություններ:Եվ այսպես արամեացիները փյունիկյան այբուբենը Ք.ա. 1-ին հազարամյակում ենթարկում են փոփոխությունների և ստեղծում են իրենց այբուբենը : Ք.ա . 8-րդ դարում արդեն արամեական գիրը Ասորեստանում վերածվում է միջազգային հաղորդակցության գրի և լեզվի: Ք.ա. 6-4 րդ դարերում արամեերենն իր գրային համակարգով դառնում է Աքեմենյան Պարսկաստանի պաշտոնական լեզուներից մեկը:Իչպես նաև Փոքր Ասիայից ու Եգիպտոսից մինչև Հնդկաստան ձգվող տարածքի հիմնական առևտրակնան լեզուն :Արամեական արձանագրությունների ուշագրավ առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրանք տարածում են գտնում արամեական իշխանությունների անկումից հետո: Արամեկան գիրը բնույթով բաղաձայնային է 22 տառից է բաղկացած: Պարզության և գործնականության շնորհիվ լայն տարածում գտավ Առաջավոր Ասիայում ՝ հիմք դառնալով մի շարք նոր՝ եբրայական , նաբեթական ,պալմիրական պահլավական ,ասորական և այլ գրատեսակների :

Առաջին արամեատառ գրությամբ առարկան երկկողմանի սարդիոնի մի կնիք է ,որը գտնվել է Արևմտյան Հայաստանից իսկ գիտական աշխարհին հայտնի դարձավ 1864թվին : Այս իրը պահվում է Էրմինռտաժում : Մի կողմից պատկերված է այծ և առյուծ ,մյուսին՝ սլացող վարազ որից վեր և վար առկա է երկտող գրություն :.

Հայաստանում հայտնաբերվել են արամեատառ դրամներ: Վերջինս գիտական շրջանառության մեջ դրվեց Վանա լճի շրջանից գտնված մի դրամ :Հայտնաբերվել են նաև Արտաշատում :

Այսօր մեզ հայտնի են արամեատառ գրություններով տասնմեկ դրամներ ,որոնց ուսումնասիրությունները մնում են ապագայի խնդիր:

8

Գրականության ցանկ

1.Լոուկոտկա Չ., Գրի զարգացումը, Ե., 1955, էջ 114–30

2. винников 1965 թ էջ 18-19

3. Lipinski,1975 էջ 197-208

4 Բարխուդարյան 1935 էջ 205-214

5.Ա. Մովսիսյան Նախամաշտոցյան գիր և գրականություն . Եր 2005թ

9